"Türk
Müziğinde
60
y ı r
Murat Bardakçı
Refik
Fersan’m
anıları
Bugün 9. sayfada )
s---Islâm
Ülkeleri
Ansiklopedisi
?^
M
14. Fasiküi
B u g ü n d H H İ t e
Sanat olaylarını
ayrıntılarıyla
veren tek dergi
s a x
\
t i
>
i
;
r
(.İS İ
kor aynı l'mde ve İS'inde çıkar
- t ¡HAZİRAN/
Y ayına h a z ırla y a n •. M u r a t B a rd a k ç ı Q
BAŞLARKEN
Ö z e tle ye re k su n d u ğu m u z R e fik F e rs a n ’ın anıları, sık a ra lıklı e ski h a rfle rle yazılm ış 4 3 bü yü k sa yfadan oluşuyor. A nıların üze rin d e h a n g i ta rih te k a le m e alın dıklarını g ö s te re n b ir k a yıt olm a m a sın a karşın, an la tılan olayların iz le d iğ i sıradan 1 9 5 0 ’li yılların sonlarına doğ ru yazıldıkları anlaşılıyor.
Yine a n ılara ilişkin b ir m ektu p ta n , F e rsa n 'ın b u n ları A nkara R a d yo s u ’nda g ö re v li o ld u ğ u sırada İs ta n b u l'd a o tu ra n b ir do stu n a g ö n d e rm e k iç in ka le m e
aldığı, a n c a k g ö n d e rm e d iğ i görü lü yo r.
R efik F e rsa n '/n ç o cu klu ğ u n u , m ü z ik yaşam ını ve
A ta tü rk 'ü n yanında "R iyaset-i C um hur Fasıl Ş e fi” o/a- ra k b u lu n d u ğ u y ılla rd a k i g ö z le m le rin i k a y d e ttiğ i anı larının g e n e llik le e s k i olan d ilin d e bazı y e n i k a rşılıkla r kullanıldı. Ö zetlenen veya yayınlanm ayan bö lü m le r ise s a tırla r a rasında n o k ta la rla g ö ste rild i.
M. B ard a kçı
Göztepe'deki günlerimiz başlıbaşına bir âlemdi...
Cemil Bey ayrılırken
rica etti: “Avrupa’da
konservatuvara girmeyin”
r
i
REFİK FERSAN KİMDİR?
Türk Müziği’nde bir ekol
Türk Müziği’nin 20. yüzyıldaki “ ekol sahibi ve en başarılı bestecilerinden biri” olarak kabul edilen Refik Şemseddin Fenan, 1893 yılında İstanbul’da, Şehzadeba- şı’nda doğdu. Bir yaşındayken babasını kaybetti ve Sultan Abdülhamid’in mabe yincilerinden, teyzesinin oğlu Faik Bey’in yanında büyüdü. Robert Kolej’e devam etti, G alatasaray Lisesi’ni bitirdi. İkinci Meşrutiyet’in ilânından sonra ailesiyle bir likte Mısır’a ve İsviçre’ye gitti, Cenevre’de bir süre Kimya Fakültesi’ne devam eni, daha sonra Türkiye'ye döndü. 12 yaşından 19 yaşma kadar Tanburf Cemil Bey’- den tanbur dersleri aldı, Leon Hancıyan’dan repertuvar öğrendi. 1917’de o zamanki
adı“Dâriileiban” olan İstanbul Konservatuvan’nın tanbur hocalığına getirildi, Cum-
îıuriyet’in ilânından sonra A nkara’ya, Riyaset-i Cumhur Fasıl Takımı Şefliği’ne atandı. İstanbul ve A nkara radyolarının kuruluşundan sonra buralarda uzun yıllar sanatçı ve yönetici olarak bulundu, bir ara Suriye'ye giderek Şam K onservaıuvarı'nın ku ruluşunu gerçekleştirdi. İstanbul Belediye Konservatuvan İcra Heyeti, Repertuvar Kurulu ve Bilimsel Kurul başkanlıklarını da birlikte yürüten Fersan, 13 Haziran 1965 günü İstanbul’da öldü. Bazı kaynaklarda “Türk Müziği’nin son büyük bestedri” şeklinde kabul edilen ve aynı zam anda çok başarılı bir tanburi olan Refik Fersan, 1913 yılında teyzesinin oğlu Mabeyinci Faik Bey’in kızı Fakire Fersan’la evlenmiş ve müzik yaşamlarını birlikte sürdürmüşlerdir.
Refik ve Fahire Fersan çifti, 1913 yılında evlendikleri sırada
Tanburî Cemil Bey le
çalışmaya başladıktan
sonra bilmediğim bir
faslı bir haftada tam
olarak
çıkarabiliyordum
G
AZETECİ arkadaşlarım dan tutun da çocuklarıma varıncaya kadar bütün tanıdıklarım , hayat hikâyemi neden kaleme almadığım; sorar, dururlar.Çocukluğumdan bugüne kadar, sinema şeridi gibi gelip geçen bu donuk hatıraları, derleyip toplamak ve bir araya getirebilmek, her şeyden evvel kuvvetli bir kaleme ihtiyaç
gösteriyor, ben ise bundan mahrumum. Ha yat yolculuğunda senelerden beri karşılaştı ğım dertlerle, elemlerle mücadele etmek ve her ıstırabı sineye çekmek gibi hoş olmayan talih, hayatını musikiye vakfetmiş hisli insan ları yıptanyor.
Şehzadebaşfnda doğduğum evi,bahçesin deki armut ağacım ve üd-üç yaşındayken yap tığım yaramazlıkları hayal-rneyal hatırlarım. Henüz bir yaşında iken, 1894 yılında ye tim kaldım. Merhum babam Şemseddin Bey'i tanıyabilme şerefinden mahrum um . Maliye Nezareti’nin yüksek idarecilerinden olan ken disini bilenlerden hayatta kalanlar, babam dan bahsettikleri sırada son derece mütevazi ve büyük ilim sahibi olduğunu, nezaketini ve cömertliğini, sanki bugün rahmet-i Rahm a na kavuşmuş gibi yana-yakıla anlatırlar.
EVDE DERS ALIYORDUM
Babamın vefatından sonra taşındığımız
Sultan Abdülhamid’in mabeyincilerinden tey
zezadem Faik Bey’in Bebek’teki yalısında bir taraftan Mekteb-i Sultanî’ye —G alatasaray
Lisesi’ne— devam ediyor ve evde hususî ola
rak Fevfık Fikret, Ahmet Rasim gibi mem leketin tanınmış ilim adam larından, İngiliz ve Fransız hocalardan dersler alıyor, diğer taraftan musikî nazariyatımı ve tanburum u ilerletmeye çalışıyordum.
1905 yılında, 12 yaşındayken tam bura başladım. Cemil merhumun Bayezid’de us ta Vasil’e benim için ısmarladığı küçük tan- burun perdelerindeki sesleri daha ikinci derste gayet kolaylıkla ve temiz olarak çıkarttım. Bu arada notayı da öğrendim. İkinci derste
Cemil, yapmış olduğum vazifeleri çok beğen
di, G ülizar Peşrevi’nin bir hanesini yazdı. Esasen öteden beri mevcut olan peşrev ve şar kıları hergün dinlediğim fasıllardan işite işi- te kulağım dolu olduğundan, bu peşrevi de derhal notasından çıkarttım, hatta rüyamda bile meşkettim. İki gün sonra derse gelen Ce
mil Bey peşrevi ateş gibi çaldığımda yerin
den kalkarak beni alnımdan öptü. Altı ay zarfında birçok fash mükemmel olarak ez berlemiştim ve hiç bilmediğim bir eseri ne ka d ar güç olursa olsun bir bakışta hakkını vererek çalabiliyor, bilhassa Hampanum No- ta a ’yla yeni eserleri çok süratli ve yanlışsız olarak yazabiliyordum.
1907 senesinde Bebek’teki yalımızın tey zezadem Faik Bey tarafından Sultan Hamid’- in kızı Ayşe Sultan’a -p a d işa h ın e m riy le - hediye edilmesi üzerine, Göztepe'de “ Rıd
van Paşa Köşkü”nü saün aldık ve oraya nak
lettik. Köşkte de derslerime büyük bir dikkatle ve zevkle devam ediyordum.
M IS IR A GİTTİK
M eşrutiyet’ten sonra siyasî sebeplerle ai lemizle birlikte Mısır’a gittik ve İskenderiye’de
“ Ramli” denilen yerde gayet geniş bahçeli,
denize nazır muhteşem bir köşk kiraladık. At larımızla, arabalarım ızla, seyislerimizle, aş çılarımızla, dadı ve lalalarımızla eski a n ’anemizi muhafaza ediyorduk. Benim tek zevkim musikiydi. İlk bestelediğim eser olan
Fuzulî’nin “ Beni candan usandırdı, cefâdan yar usanmaz mı?” gazelini burada yaptım.
Beş-on parça şarkı ile Şehnazbuselik Peşre- vi’ni de İskenderiye’de besteledim.
Mısır’da bir buçuk sene kaldıktan sonra İstanbul’a, yine Göztepe’deki köşkümüze döndük. Aynı zam anda yeğenim olan refi
kam Fahire, o sıralarda 10 yaşında idi. Ce
mil Bey'den kemençeye başladı ve son derece
istidatlı olduğundan birkaç ay içerisinde eser ler ve fasıllar çalabilecek dereceye geldi.
10 Ocak 1911 'de Fabire’yle nikâhımız kı yıldı, 1913'te evlendik ve Sahrayıcedid’te üzeri kuleli, güllük-gülistanlık, gayet güzel bir köşk satın alarak, yuvamızı kurduk.
Bu köşkümüz bir musiki mahfiliydi. Ho camız Leon Efendi geliyor, bilinmeyen bes teleri kârları, hatta âyinleri usulleriyle öğretiyor, haftanın belirli günlerinde Cemil Bey de köşke uğruyor, eskisi gibi çalışmala rımıza devam ediyorduk. Endenınî Hafız
Hüsnü de haftada iki gün gelir ve kendisine
has üslubuyla okur, bizleri mestederdi. Bazı günler o yıllarda henüz tanınm aya başlayan Udî Nevres de toplantılarımıza katılırdı. H a kikaten başlı başına bir âlemdi.
Cemil Bey Leon’dan, Hafız H üsnü'den
ve Nevres’ten hiç hoşlanm az, bunları evine bile sokmazdı. Cemil Bey'in geldiği geceler,
Gazi Osman Paşa'nm oğlu Cemal Bey, çok
genç yaşında vefat eden arkadaşımız Gözte-
peli Ferid Paşa’nın akrabası Şevkatîzâde Na dir ve eczacı mektebi talebesinden Muzaffer Bey toplantılarımıza katılırdı. Bu arkadaş
larımız Nevres'in bulunduğu gecelerde de ge lirler, Leon ve Hafız H üsnü’nün de iştirak ettiği fasıllar yapardık. Bazen Suphi Ziya Bey de (besteci Suphi Ziya Özbekkan) aram ız da olurdu.
CENEVRE'YE GİDİŞ
1913 yılının sonlarına doğru ailemizle bir likte İsviçre’ye Cenevre şehrine hareket ettik ve konsoloshanemizin üstündeki büyük dai reye yerleştik. O kadar ani bir seyahat idi ki, sazımı bile alam adım !.. Benim için çok
büyük bir azaptı. Neyse, iki ay sonra sazım gönderildi.
Cenevre’ye hareketimiz sırasında hocam
Cemil Bey’in vefatına sebep olan hastalığı
başlamıştı. Çok zayıf ve halsizdi. Günlerini yatakta geçiriyor, bazen bize geliyor, bazen de kız kardeşi Beyhan Hanım’ın K adıköy’ deki evine giderek bir müddet kalıyordu.
Kendisiyle vedâlaşırken bana şöyle dedi:
— Refik Beyefendi, sizden bir istirha mım var. Kabul edeceğinize söz verin, ar- z edeyi m!..
— Emredin, söz veriyorum. — Avrupa’ya giden birçok tanıdıklarım konservatuvariara devam etliler, yalan-yanbş bir diploma ile döndükleri zaman bana se lâm vermedikleri gibi musikimizi de hafife aldılar. Ben buna birkaç kere şahid oldum. Konservatuvariara katiyyen girmeyin. Sazı nız, musikimizi ifade eden yegâne âlettir. Yalnız onunla meşgul olun. Çok hürmet ettiğim velinimet olarak tanıdığım bir ailenin evlâdı olarak sizin gibi asil bir gencin teveccühünden mahrum kalmak di ğerlerine benzemez, beni çok müteeessir eder.
İşte hocamın bu ricasını unutmadım. Ce nevre’de kaldığımız yıllarda gerek refikamın, gerekse birçok dostlarımın teşvik ve ısrarla rına rağmen, konservatuvara gitmedim. İki sömestr kadar Kimya Fakültesi’ne devam et tim, fakat kükürt ve ilâç kokulan beni hasta etti. Profesör Majör ve Bar gibi tanınmış doktorların tavsiyeleri üzerine okulu bırak tım.
YARIN: Cemil Bey in ölümünü
Fersan’m
anıları
f
Yayına hazırlayan: Murat Bardakçı
Q
Şehzade Ziyaeddin Efendi elimi sıkarak saatini bana hediye etti
Ceırül Bey’in ölümünü
benden sakladılar
iı - L-fr 3 ---,-| - T ı -| .. * , . ... < r. JL... £ ^ ± m ı i T --- - : '< k Jt V i t a.— . - f f \ î t r.P t. ^ r »/ j» /*• >- -V ■>> ı , e i a . V 7 » «u «Z-~s> ~S “ t > <<>* 4 y t / —A* C Çâ>algi.) i - ' 1 7 T - . t - J -.-4.—[ ... Si L -ş jfc.»- Ty~|— —[|—f r L“ Benim gönlüm bir kelebek, dolaşıyor çiçek çiçek". Refik Ersan'ın 1924 yılında plaklara okunan ve yıllarca dillerden düşmeyen Nihavend makamındaki bu şarkısı nın bestecisinin kendi el yazısıyla yazılmış notası.
'Refik Fersan’m tanınmış şarktan*
■ Rüzgâr uyumuş, ay dalıyor, her taraf ıssız (Acemkürdî) ■ Düştü enginlere bir ince hüzün (Segah)
• Gözlerin mavi mine, vuruldum perçemine (K. Hicazkâr) ■ Bir neşe yarat hasta gönül, sen de biraz gül (Mahur)
Dün yine günümüz geçti beraber (M ahur) Ver saki, tazelendi derdim bu gece (M ahur) Kirpiğine sürme çek, ktna yak parm ağına (M ahur) Benim gönlüm bir kelebek (Nihavend)
Beğendim biçimini, her yerin minimini (Nihavend) Bir alev yağm urudur gözlerinin her bakışı (Rast) Ey gönül döndün nihayet sen de bir viraneye (Rast) Bekliyorum günlerdir, gelmiyorsun a güzel (Uşşak)
1908 yılında çekilmiş bu tarihî fotoğrafta bir dönemin Uç ünlü müzikçisi bir arada (soldan): Refik Fersan, Tanburî Cemil ve Musa Süreyya Bey.
Ferah Tiyatrosu nda
verdiğim İlk
konserimde sahneye
çıkmadan önce
kendimi kaybettim, o
gece salon alkıştan
yıkılıyordu
Birinci D ünya Savaşı’nın başladığı gün lerde, annemi ve hocalarım ı ziyaret etmek m aksadıyla Cenevre’den ayrıldım.
Zavallı CemU Bey’i Sinekli B akkal’daki evinde perişan bir halde, yatakta buldum . Rengi solmuş, gözleri çukura kaçmış, halsiz, söz söylemeye kudreti yok. Kendisine kimse yardım etmemiş, büyük sanatkâr unutulmuş, köşeye atılmış. Bu hali görünce yüreğim parça parça oldu. Derhal İsviçre’ye, kayınpederi me mektupla hocamın bu acıklı halini tafsi lâtlı bir şekilde yazdım. Aldığım cevapta oğlu
Mesud’la (sonraki yılların ünlü radyocusu Mesud CemU) hemen hareket etmesini ken
disinden rica etmemi ve M ontrö’deki hususi bir sanatoryum da tedavi ettireceğini, oğlu
Mesud'u da kayınbiraderim Abdurrahman Lütfü’n ü n d e v a m e ttiğ i Taudicum Lise-
si’ne leylî olarak kaydettireceğini söylüyor du.
Hemen hocam a koştum , m ektubu oku dum . Çocuk gibi sevineli, önce öptü, başına koydu, ağladı. Ben de derhal kayınpederi me telgrafla vaziyeti anlattım ve hareket gü nünü de bildireceğimi söyledim. Yol masrafı olarak 250 İngiliz lirası gönderdi ve her ay 20 İngiliz lirası aylık bağlayacağını haber verdi.
Cemil B e ı l İkn a edemedim
Cemil Bey'e gittim, fakat adamcağız kötü kötü düşündü, pasaportunu yaptırtm ak için lüzumlu kâğıdı vermek istemedi. H arbin şid detle devam ettiği böyle bir zamanda bu uzun yolculuğu gözüne kestiremediğinden gideme yeceğini, üzüntüyle bildirdi. Günlerce evine gittim, geldim, kendisini bir türlü ikna ede medim. İki ay sonra refikamla Cenevre’ye tekrar dönüşümüze kadar ikna edeceğimi zan nediyordum.
Bu arada Boyacıköyü’ndeki tepedeki Pat
rik Yuvakim Efendi’nin köşkünü altı aylı
ğına mobilyasıyla kiralamıştım, tik çocuğum
Hayrettin burada Hıdrellez günü dünyaya
geldi. Tesadüf, o akşam Enderun! Hafız Hüs
nü Efendi bizde kalmıştı. Bütün geceyi refi
kam ın başında dua ile geçirdi.
Aynı yılın sonlarına doğru yeniden İsviç re’ye hareketimizden önce ikna edebilmek am acıyla hocamın Sinekli Bakkal'daki evi ne gittim. Cemil biraz daha iyiydi. Birkaç gün sonra Erenköy’e, Rahmi Bey’in köşkü ne gideceğini, ilkbaharda düzeldiği takdirde İsviçre yolculuğuna dayanabileceğini sandı ğım söyledi.
1917’de yeniden ailemle birlikte İstanbul’a döndüğüm de Cem il Bey’in ölmüş olduğunu öğrendim. M aalesef cesaret ederek İsviçre' ye gelememişti. Şayet gelseydi lüks bir sana toryum da tedavi edilir, daha çok uzun yıllar yaşardı. Biz daha İsviçre’deyken Cemil'in ve fat haberini mektupla bildirdiklerini fakat ka yınpederimin çok sevdiğim hocamın ölümünü duyunca üzüleceğimi düşünerek bana söylet mediğini sonradan öğrendim.
Konservatnvar açma k ararı
İstanbul’da eski W ashington sefirimiz Zi
ya Paşa'nın başkanlığında, o zamanın ileri
de gelen musikî üstadlanndan Leon Hancıyan
Efendi, Rauf Yekta Bey, AH Rıfat Bey, İs mail Hakkı Bey, Hüsameddin Bey, Kâzım Bey, Abdülkadir Bey ve Zekai Dedezade Ahmed Etendi’dcn meydana gelen bir mu
sikî encümeni kurulmuş ve “ Darülelhân” adı altında bir Türk Musikisi Koııservatuvan açıl ması karar altına alınmıştı. Buraya imtihanla tanbur, kemençe, ney, kem an, santur, ka nun, lavta ve ud hocaları alınacağını iiin et tiler, beni de im tihana çağırdılar.
Vaktiyle Gazi Osman Paşa'nın oğlu Ce
mal Bey'in hediye ettiği ve Üçüncü Selim’e
ait olan tanburia açıklanan günde imtihan heyetinin karşısına çıktım. T anbur hocası ol mak üzere m üracaat edenler arasında o yıl ların ünlü icracılarından CemU Bey’in yeğeni
Hikmet Bey. Atıf Bey, Kadı Fuad ve daha
birçok kişiler vardı.
İm tihan salonuna girince önüm e iki ese rin notasını koydular. Birincisi Şakır Ağa’- nın bir şarkısı, diğeri ise Cemil Bey’in
“ Şedaraban S ız Semaisi” ydi. Şarkının o r
tasında, iki gün önce tam ir ettirdiğim tan- burun sapı gövdeden ayrılmaya başladı. Şarkıyı bu vaziyette bitirebildim ve durum u im tihan komisyonuna arzettim . Hemen bir başka tanbur getirdiler. Evcâra’dan Şedara- b an ’a bir geçiş taksiminden sonra Semai’yi ateş gibi çalıverdim. Öyle alkışladılar ki be nim bile gözlerimden yaşlar boşandı. Salon da misafir olarak bulunan Şehzade Ziyaeddin
Efendi yerinden kalktı, elimi sıktı ve bir ha
tıra olarak kapağında “ Z ” markasıyla ha nedan arm ası bulunan platin saatini, platin dolm a kalemiyle birlikte bana hediye etti.
Konservatuvara T a n b u r b ocası
Birkaç gün sonra da imtihanı birincilikle kazandığımı ve yeni kurulan konservatuva- ra tanbur hocası olarak tayin edildiğimi öğ rendim.
Konservaluvarda ders verirken tanburun bütün teknik yönlerini anlatan bir metot ha zırladım. Encümen kitabın derhal basılma sını kararlaştırdı ancak, bir senede ve büyük emeklerle hazırladığım kitap teslim ettiğim konservatuvarda ortadan yokoiuvcrdi.
1919 yılında Mabeyn Musikisi’nde (sa ray müzik topluluğu) de bir imtihan açıldı.
Birinci sınıf san atkârlık kadrosuna m üra- i caat ettim ve musikî üstadlarının meydana i getirdiği bir komisyon karşısında iki saat sü- ! ren bir im tihandan sonra “ Mııztka-i Hutna- Ş
yun İnce Saz Heye!i” ne “ Başsazende ] muavini' olarak tayin olundum. Aynı zaman- ;
da haftanın bazı günlerinde konservatuvara da devam ediyordum.
İlk konserimi de aynı yıl verdim. Şehza- debaşı’ndaki ferah T iyatrosu’nda padişahın emriyle malûl gaziler yararına düzenlenen bir konserde, fasıl şetimiz Muallim İsmail Hakkı
Bey bir taksim yapmamı istedi. Fakat heye
candan sahneye çıkacak halim yoktu, bana bir kadeh “ dolu’’ verdiler, kendimden geç tim , oturduğum yere yığıldım. Teskin etti ler, ikinci bir “ dolu” uzattılar, ancak üçüncüsünde heyecanımı yenebildim.
Yaptığım taksimden sonra salondan bir j alkış tufanı yükseldi. O ldukça tiz perdeler- ] den “ Yaşa” sesleri geliyordu. Bazı hanım- j lar sahneye kadar çıkarak elimi sıktılar ve i tebrik ettiler. İsmail Hakkı Bey çalmaya de vam etmemi söyledi, yeni bestelemiş oldu- i ğum Sultaniyegâh Peşrevi’ne başladım. Kulise geçtiğimde salonda kıyametler kopu- i yordu, bende ise hai kalmamıştı.
YARIN: A ta tlirk soruyor:
Refik
Persan’m
anıları
TÜRK MÜZİĞİ NDE 60 YIL
Y ayına h a z ırla y a n : M u r a t B a rd a k ç ı Q
Gazi nin emriyle düzenlenen konserler sabahlara kadar sürerdi
Atatürk sordu:
“Musikî nedir?”
Bir dönemin ünlii Millî Eğitim bakanlarından Haşan Ali Yücel’in Bursa Milletve kili ve müzisyen Muhittin Baha Pars'ın antetli kâğıdına yazdığı ve Betik Fersan taralından bestelenerek Hamparsum Notası yla kaydedilen bir şiiri: “ Düşme gör
sevdâ belâ gözlerdedir; Aşk, neş'e, zevk hep bizlerdedir."
R e fik F e rs a n iç in n e d e d ile r ?
Musikîmizde bir bestekâra bütün eserleri güzel olamaz fakat, Refik Fersan bunda bir istisnadır. Bütün eserleri güzeldir ve hiçbir eserinde benzerlik yoktur. Bu itibar la üstad, heykelini kendi eserleriyle dikmiştir.
Ref’i Cevad Uluaay Refik Fersan her tarzda eser vermiş ve hepsinde en mükemmeli arayarak bul
muştur. Birbirlerinden güzel şarkılarında onun iç âlemini yansıtan bir lirizm sezilir. Prozodiler ise mükemmeldir. Elimizdeki plaklarından da anlaşılan mızrap vuru şu, taksimlerindeki heyecanlı ve enfes üslûp, kendisine has musikî cümleleri, bir makamın bütün inceliklerim belirtmesi, tpnburdaki virtüözlüğünü açıkça gösterir. İşte bestekâr b u ... _ . Orhan Nasuhioghı. . .. 20. yüzyılın saadetli rüyasıdır Fersan’ın musikisi. Acılı uykuların aydınlık sa bahlarda huzurlu tebessümlere dönüşen rüyası. Fırtınadan sonraki sükûn. Bir kele beğin titrek kanadında elinize konan ve kalbinize akan oradan... Bir daha ne zamandır bilinmez geleceği, sonsuza kanatlanan kartalın —ki asıriar sürdü yolculuğu bugü ne, ü m ra n d a n -. Ruhi Ayangil
1925 yılında çekilen bu tarihî fotoğrafta, Türk Müziği'nin bir dönemdeki en ünlü isimleri toplu halde görülüyor.
Atatürk, İsteği üzerine
yaptığım Nikriz saz
semaisi ni dinledikten
sonra, "Haydi bakalım,
hepimiz zeybek
oynayacağız" dedi
M
IZ1KA-İ Hum ayun, Cum huriyet’in ilânından sonra lağvedildi. 1924 yı lında binbaşı rütbesiyle A nkara’ya,“ Riyaset-i Cumhur Mızıka Heyeti Alatur ka Kısmı” hocalığına tayin edildim.
Çok sevdiğim kıymetli arkadaşım Münir
Nurettin’le birlikte hemen her gece sabaha
kadar Atatürk’ün huzurunda konserler ve rir, fevkalâde takdirlerine m azhar olurduk. A ynca A nkara Türkocağı’nda yalnız ikimiz, bazen de heyetle birlikte konserlere çıkardık. Bütün A nkara muhiti, yabancı sefaret men suplarına varıncaya kadar konserlerimizi dol dururlardı.
Atatürk bizi o kadar severdi ki, yanın
dan hiç ayırmaz ve müsaadeleriyle verdiği miz Türkocağı konserlerini de şereflendirirdi. Bu konserlerin A tatürk’ün emriyle bazen sa bahlara kadar devam ettiği olmuştu.
Seyahatlerine mutlaka bizi de birlikte gö türürdü. Adana, İzmir, Çeşme, Kastamonu, Bursa ve diğer birçok gezilerinde daim a be raberdik. Şeref verdikleri her yerde bize umu m î konserler verdirirler, halka Türk Musikisi’ni dinlettirirler, kendileri de gelir ler, salonlarda iğne düşecek yer kalmazdı. Konserler bittikten sonra ayrı bir program yaparlar, eserler tekrar çalınır, musikimize karşı olan teveccüh ve sevgilerini bu şekilde gösterirlerdi.
ATATÜRK’ÜN HUZURUNDA
Bazı seyahatlerde, gittikleri yerlerde uzun süre kalırlardı. Böyle yerlerde kendimize yar dımcı olarak Mesud Cemil’i çağırırdık. Bi ze viyolonseli ile iştirak ederdi.
Bir akşam , emirleriyle yaptığım bir tan - bur taksiminden sonra yaşlı gözlerle bana şöy le bir sual sordular:
— Aferin oğlum, çok güzel bir taksim yaptın, mütehassis oldum, eksik olma. Ba na musikî nedir, tarif eder misin?
— Hakikî aşktır! Hislerimizin nağmelerle ifadesidir. Her insanı çeşitli tesirler altında bırakan güzel bir yüzün, güzel bir kokunun, güzel bir sesin, güzel manzaralara tarifi im kân haricidir. Musikî de tarif edilemez. İn sanı bazen ağlatır, bazen güldürür, bazen de maddî hayatla alâkasını keser, mana âle mine gönderir.
Bu cevaba çok memnun oldular:
— Aferin çocuğum, gel seni bir öpeyim. Bana şimdiye kadar böyle bir cevap veren olmadı. Kimi seslerin dizisinden, kimi gam lardan, bilmediğim makamlardan zırvaladı lar, durdular. Sanki musikî kitaplarından ben bn şeyleri okuyamazmışım gibi, bana musikî dersi vermeye kalkıştılar. Hakikati sen söyledin, hepsini matettin. Gel, bir da ha öpeyim evlâdım seni. Sen sanatında eli öpülecek adamsın!
Âciz bir sanatkâra karşı büyük A tam ı zın teveccüh buyurdukları bu yüksek iltifat lar beni ihya etmişti. Aradan seneler geçtikten sonra bile, Gazi’nin o akşamki takdirkâr ba kıştan gözümün önünde her zaman
canla-ATA’NIN İZLEDİĞİ BİR BAŞKA KONSER
Bir başka akşam , fasıldan sonra bir se mai çalarak konsere son verdik. Atatürk şöyle dedi:
— Her fasd peşrevle başlıyor, saz sema isiyle bitiyor. Dörder “ hane” olarak yapı lan bu eserlerin, bilhassa saz semailerinin tavrı aşağı yukarı birbirlerinin aynı. Bizlere heyecan verecek, ruhumuzu okşayacak zey bek havalan gibi kıvrak nağmelerle tertip edilselerdi olmaz mıydı? Acaba bestekâria- nmız neden bu ciheti gözönünde tutmamış lar?
Gazi’nin bu buluşları harikaydı. O ara
salon orkestrası konserine başladı. Yerimden kalktım, beni de ilgilendiren bu buluş üzeri ne derhal bir eser yazmak ve hemen orada arzularım yerine getirmek için tenha bir ye
re çekildim. Bir kâğıt parçasına o anda do ğan nağmeleri Hamparsum Notası’yla tçspit ettim, dördüncü haneye de zeybek temposun da bir oyun havası ekledim. 15 dakika gibi kısa bir sürede m eydana getirdiğim bu eseri bir daha gözden geçirdim, kendim de beğen dim. Mükemmel bir “ Nikriz Saz Semaisi” bestelenmişti.
"HEPİM İZ ZEYBEK OYNAYACAĞIZ"
Yirminci dakikada salona girdiğim zaman orkestra dans havalarını çalmaya devam edi yor, Atatürk sofra başında maiyetiyle konu şuyordu. Beni görünce:
— Neredeydin?
— Paşam, emirlerinizi yerine getirmek üzere dışarıya çıkmış idim. Müsaade buyu rursanız, şimdi bestelediğim “ Nikriz Saz Se maisi” » dinleteceğim.
Paşa hayret etmişti. Derhal tanburla eseri çalmaya başladım. Alâkayla, dikkatle takip ediyordu. Son hanenin zeybek usullerine baş lar başlamaz:
— Bravo! Aferin evlâdım ... diyerek ara larında İnö n ü 'n ü n de bulunduğu misafirle rine:
— Haydi bakalım , hepimiz zeybek oy nayacağız!
Tekrar tekrar bu eseri çaldırdılar ve zey bek oynadılar.
Sanatkâr paraya değil, iltifata m uhtaç tır.
YARIN:
M ısır H id ivi’nin davranışı Gazi yi çok sinirlendirdi
Yayına hazırlayan •. Murat Bardakçı
Tahta masadaki teneke çatallar! görünce kendimi dı
şarı attım. Çok sinirlenen Gazi, Hidiv'e şöylediyordu:
“Bu çocuklar en büyük
sanatkârlanmızdır! ’ ’
Refik Fersan’ın kendi elyaztstyla en ünlü şarkılarından biri: "Rüzgâr uyumuş, ay dalıyor, her taraf ıs s ız ...”
Refik ve Fahire Fersan çifti, 1962 yılında Etiler’deki evlerinde.
400'den fazla beste yapmıştı
Türk Müziği’nde, özellikle saz eserleri besteciliğinin "son ustası” olarak tanım lanan Fersan’m yapıtları, bugün klâsik repertuvar içerisinde yer alıyor. Ezgilerini genellikle “ müzikal şom - cevap” ¡¡içkilerinin geliştirilmesine dayandıran ve ortaya koyduğu yapıtlarıyla yepyeni bir ekol oiıışıuran Fersan, Türk Müziği araştırıcıla rınca bu ekolün “ taklit edilemeyen tek bestecisi” olarak nitelendiriliyor.
Refik Fersan’m bugün elimizde olan notaları incelendiğinde, onun 1909 yılın dan başlayarak, ölümüne kadar 400'den fazla beste yaptığı ve bunların 2 “ Mevlevi
Âyini” birer “ Beste” , “Ağır Semai” , “ Yürük Semai” ile “Kâr-ı Natık”, 4 Marş,
4 İlâhi, 18 “ Peşrev” , 28 "Saz Semâisi", 3 “ Sirto” ve 350’ye yakın şarkıdan oluş tuğu görülüyor.
Türk Müziği’nin hemen hemen her türünden örnekler veren ve yüzyıllar önce kullanılan “ Selmek” makamını, yeniden canlandırabilm ek için tam bir "fasıl” da yapan Refik Fersan, çok sayıda doldurduğu plâkların yanısıra, İstanbul Konserva- tuvan ve Radyosu’nda “ Bilimsel K urul” ve “ Repertuvar Kurulu” başkanlıkların da bulunduğu yıllarda yüzlerce klâsik eserin notasını da yayınlamıştı.
Eski Mısır Hıdivi, bize
bir lenger nohutla
pilâvı lâyık görmüştü.
Atatürk bunu
duyunca, Hidiv'e ağır
sözler söyledi.
Bursa’daydık. A tatürk, “ G üm üşsüyü” denilen yerde bir köşkteydi. Bizim için de köş kün yakınında, orm an içerisinde başka bir köşk ayrılmıştı, M ünir Nurettin, Mesud ve Hıfzı Y aşarla birlikte orada kalıyorduk.
Bir akşam eski Mısır Hıdivi Abbas Hil
mi Paşa şerefine köşkte bir ziyafet tertip edil
di. Ertesi akşam da Hidiv, P aşa’yı M u danya’da bulunan kendi yatına davet etti. -H ep birlikte M udanya’ya gittik ve yada Mar- : m ara’ya açıldık.
Salonda muhteşem bir sofra kurulmuş tu. Biz de salonun arka kısmındaki kütüp hanede musiki faslı yapıyorduk. H idiv’in hizmetkârlarından bir Arap geldi, bizi yemeğe davet etti. Münir, Yaşar ve M esudTa bera ber salondan ayrıldık. Arap bizi başaltına gö türdü ve başaltı am barına indirdi.
Bir de ne görelim? Bir tahta m asa üze rinde beş-on çinko tabak, m asanın ortasın da iki lenger nohut ve pilav, her tabak başında yüzer dirhem ekmek, bir teneke ka şık ye teneke çatal...
İşte Hidiv H azretlerinin bize lâyık gör dükleri sofra!
Yaşar’la Mesud çok acıkmış olacaklar ki,
hemen sofra başına çöktüler. Benim esasen boğazıma o kadar merakım yoktur, yeme sem de olurdu. Tersyüzü güverteye çıktım,
Münir de beni takip etti. "H İD İV HAZRETLERİ!.."
Güvertede dolaşırken Atatürk bizi gör müş, yanm a çağırttı. Salona ikimiz de gir dik. Henüz sofraya oturm uşlar, yemeklerin dağıtılmasını bekliyorlardı. Atatürk;
—Siz yemiyor musunuz? —Canımız istemiyor efendim...
Tabiî zeki adam , işin farkına vardı.
—Arkadaşlarınız nerede? —Tayfalarla yemek yiyorlar...
Bunu duyar duymaz Hidiv’e hitaben ga yet ciddî ve sert:
—Hidiv Hazıetieri! Bu çocuklar mem leketimizin en büyük san’atkâriandır. Be nim soframda, benim yanımda yemek yerier. Bensiz iştahlan kapanır. Refik, Türk Mu- sikis’nm şefidir, binbaşıdır. Diğer arkadaştın da münevver insanlardır. Bunu bilmeniz lâ zım.
Hidiv’in esmer suraü pembe pembe mor laştı, binbir özürler diledi. Sofradan iki Arab’ı kaldırdı, yerlerine bizi oturttu. Diğer arka daştan da çağırttı, fakat her halde kâfi dere cede kanıdan doymuş olacak ki, davete icabet etmediler.
Sofradan kalktık. Hidiv Hazretleri etra fımızda pervaneler gibi dolaşıyor, sigaralar ' ikram ediyor, hatta tanbur çalarken ayağı mın akm a bir yastık koymak zahmetinde bile bulunuyordu'..
DOKUZ KERE İSTİFA
1924'ten 1927 senesine kadar A nkara' da Zeki Bey’in (İstiklâl M arşı’nın bestecisi
Zeki Öngör. O tarihlerde Riyaset-i Cum hur
Orkestrası’nm şefi idi) idaresi atanda bulun duğum müddet zarfında tam dokuz kere is tifa ettim . Bir gün samimiyet gösterir, ertesi gün değişir, ortada ne fol, ne yum urta yok ken bir bahaneyle bağınr, çağırırdı.
Hemen her gece - fasıl yapmadığımız gün lerde de - Ç ankaya’da sabahlardım . Erken den evime geiir, elbise değiştirir ve 9’da yeniden kışlada hazır bulunurdum. Zeki Bey benim geceyi uykusuz geçirişimi dikkate al maz, sabah meşklerinde hazır bulundurm a ya mecbur eder, öğleden sonra 3’ten 5’e kadar tekrar vazife başında tutar, hiçbir ma zeret kabul etmezdi. Haftalarca yatak yüzü görmediğim vâki idi.
1927 yılının Ocak’mda Fahire müthiş bir tifoya tutuldu. Tifo nüksetti ve arkasından başka hastalıkları da birlikte getirdi. Ölüm den nasıl kurtulduğuna tedavi eden doktor
lar da hayret ettiler, A nkara’da kalmaması icap ettiğini söylediler. Bir rapor hazırlandı ve G azi’nin de kabul etmesinden sonra İs tanbul’a, Erenköy’e naklettik.
(Refik Fersan anılarının bundan sonra
ki bölümlerinde Irak, Mısır, Yunanistan ve Macaristan’a yaptıkları gezileri, oralarda ver dikleri konserleri anlatıyor, özellikle M ısır’ da bulundukları sırada hanedan üyelerinden
Prens Yusuf’un sarayında kendilerine gös
terilen yakınlıktan bahsediyor.)
MÜNİR NUREDDİNLE İLK TANIŞMAMIZ
M ünir Nurettin’i ilk olarak 1917 sene sinde “ Darâielhan İcra Heyeti” ne devamı sırasında dinlemiştim. Mümtaz bestekârımız
Suphi Ziya Özbekkan'ın babası Ziya Paşa'-
mn başkanlığında, o devrin en değerli üstat larından meydana gelen Musiki Encümeni huzurunda verdiği bir imtihanda Dellâlzâde’- nin Yegâh bestesini usulünü de vurarak ha- rikulâde tavrıyla ve cok (tüzel sesivle okudueu
zaman hepimiz bu genç çocuğun sanatı kar şısında hayran kalmış ve gözlerimizden yaş lar boşanmasına mâni olamamıştık.
Darülelhan’dan sonra Münir, ziraat oku mak üzere Macaristan'a gitti fakat musiki aşkı bu ikinci mesleğine galip geldi. İstanbul’a dö ner dönmez Şark Musikisi Cemiyeti’ne girdi ve konserlerine başladı, benim teşvikimle Muzika-i H um ayun İncesaz Takım ı’na ka tıldı. C um huriyet’in ilânından sonra Anka ra ’ya birlikte tâyin edildik. A nkara’da bulunduğum uz müddet zarfında A tam ızın bizlere karşı gösterdiği yüksek alâka ve te veccühlerini, derin sevgilerini, konserlerimi zi, A tam ızla birlikte yaptığımız seyahatleri, M ısır’da iler, “ Arap musikisinin arslanı”
Abdütvahab Bey’in Münir’in karşısında “ke di gibi” sessiz kalışını yazsam , sayfalar do
lar.
Yarın: Hangi besteci a ltın la r
Yayına hazırlayan. Murat Bardakçı Q
Türk Müziği’nin iki ünlü bestecisi, eşleriyle birlikte 1961 yılında bir aile toplantısı sırasında (soldan) Relik Fersan, Selma Çağla, Fahire Fersan ve Cevdet Çağla.
Altınlar içerisinde yüzen bir Türk Müziği bestecisi nerede?
Bestecilerimizin
sonu hazindir!
(Refik Fersan, anılarının bundan sonraki bölüm ünde çeşitli yıllarda tanık olduğu olayları tarih sırasına koymaksızm anlatıyor, tanıdığı ünlü müzikçilerden bahsediyor.)
Rahmi Bey merhum, şarkılarının hepsi
ni ilkbaharda bestelerdi. En sevdiği mevsim ilkbahardı. İlk şarkısı olan “Gül hazin, sun
ini! perişan, bağzânn şevki yok” u bir ma
yıs gününde yapmış, son eserini de yine ilkbaharda besteleyerek Fahire’ye ithaf etmiş ti: “ Bir nevcivansın, şûh-i cihansın..."
Sevdiği ve görüştüğü insanlar çok azdı. En fazla sevgi gösterdiklerinin başında M a liye N azın Ziya Paşa, Mahmud Celâleddiu
Paşa’yla oğlu Şemseddin Ziya Bey, Tanbu- ri Cemil Bey ve ailesi, Münir Nureddin’in
babası Nureddin Bey ve bizler gelirdik. Son derece zekî bir nisandı. N ota bilme diği için bestelediği şarkılan hatm nda tutar, yazdırdıktan sonra hiç değiştirmeden okur du. Kızı da Tanburi Cemil Bey’le tanbur meşketmişti ve Fahire’yle yakın bir arkadaş lıktan vardı. Kızının çok genç yaşta ölümü,
Rahmi Bey üzerinde buhranlara yol açmış,
âdeta yıkmıştı.
'1926 yılı ilkbahannda Fahire çok ağır bir hastalığa yakalandı. “ Geçmiş olsun” ziya ret) için gelen Rahmi Bey, Fahire’nin oda sına girince onun yataktaki solgun halinden çok müteessir oldu. Çantasından kıymetli bir çift- fincan çıkararak, “ Kızım” dedi. “ Da
ha çok gençsin. Kocanla birlikte uzun, mes’ut bir bayat sürersin. Bu fincanları al, yıllar sonra bunlarla karşılıklı bir kahve içer ken beni hatırlarsınız. Allah bu genç yaşın da senin canını alacağına benimkini alsın.”
Ertesi gün Rahmi Bey’in vefat haberi gel di.
(Besteci, anılarının son bölümünde Türk Müziği’yle ilgili görüşlerine yer veriyor.)
ÇOK SESLİ BİR TÜRK MÜZİĞİ
Kendimi bildim bileli zaman zaman Şark ve G aip musikisi mensuplan arasında bir mü nakaşa, bir mücadele kopar. Gazete sütun ları bu işe aklı erenlerle ermeyenlerin yazılarıylü dolar, kimi Şark Musikisi’ni, ki mi G arp Musikisi’ni dilleri döndüğü kadar müdafaa ederler. Bu tartışm a bugün de ara da bir parlam aktadır, bundan sonra da ay nen devam edecektir.
Musikimizin makamlarını kendine has olan üslûplarına bir zarar getirmeksizin ve bugünün zevkine uygun olarak çok seslen dirmek, geliştirmek, sanıldığı kadar kolay bir şey değildir, örnekleri de ortadadır. Avrupa konservatuvarlanndan yetişen değerli arka daşlarımız tarafından büyük emekler sarfıy-
la“ ültramodern” biçimde çok seslendirilerek
halka sunulan eserlerin hiçbiri, milletimizin ruhunu okşayam amıştır, bu inkâr edilemez. Dünya konservatuarlarının her sene yetiş tirmekte olduğu kompozitörlerden biri de eserlerimizi çok seslendirerek ortaya çıkart mış olsa, ancak arkadaşlarım ız derecesinde bir başarı elde edebilir.
Musikimizde büyük bir inkılâp yaparak, milletlerarası bir Türk musikisi meydana ge tirmek için bence şunlar gerekir:
Konservatuvarlara derhal Türk Musikisi Teorisi derslerini koymak, öğrencilere ma kam ları, usulleri, “ ik a” ları, Batı musikisiy le olan farklarını öğretmek, daha sonra Batı musikisini de etraflı bir şekilde okutmak. Her ikisini de “ adamakıllı” öğrenenler arasında yetenekli, zeki, hassas biri çıkıverirse ve
“maddiyata" da önem vermezse, ancak böyle
bir kişinin m eydana getireceği eserlerin biz- lere sesleneceği ümit edilebilir. Çünkü bu sa natkâr eserlerine gelişigüzel Batı musikisi kuralları uygulamayı kâfi görmez, aynı za m anda içerisinden gelen nağmeleri çok sesli lik kurallarının zevkli bir şekilde uygulan masıyla süsler.
Kısacası musikinin Türkçesi, alafranga sı, Çincesi ve “ kâfircesi” yoktur. Musiki
“ beynelmilel” bir dildir.
BESTECİLERİMİZİN "A CI" SONLARI
Türk Musikisi bestekârlarının sonlan, dik kat edilirse, çok hazindir. Kimi “terk-i diyar” ederek gurbet ellerinde, kimi “bîmarhane” hücrelerinde, kimi aç bir şekilde dünyadan ayrılmıştır, Bunun bir tek sebebi vardır, il gisizlik!
İşte, Sinekli Bakkal’daki evinin bir oda sında, yer yatağında ölen Cemil Bey...
İşte, kendisini himaye eden Sultan’m ölü münden sonra öksüz kalan ve üzüntüsünden Mecnun gibi dağlan aşan ve bir daha görül meyen Cemil’in ağabeyi, harikulâde nısfiye üfleyen Reşad...
Ancak Türk ve Batı
musikilerini iyi bir
şekilde öğrenmiş,
' maddiyata” önem
vermeyen ve hassas
ruhlu gençlerimizin
yapacakları çoksesli
parçalar
ruhumumuza
seslenebilir.
İşte, çektiği sefaletten kendini asan, bü yük sanatkâr üstad Hacı Kirami...
İşte, açlıktan ölen ve evinde ölüsü bulu nan Tanburi Ali Efendi’nin oğlu Tanburi Aziz...
İşte, sefalet içerisinde can veren mevlit han ve bestekâr Endenim Hafız Hüsnü...
İşte, yatacak bir yer bulamadığı için so ğuktan zatürree olarak ölen bestekâr Bimen... İşte Sultan Mahmud’un Batı musikisini Türkiye’ye getirmesi üzerine eski ilgiyi göre meyen ve mahrumiyete düşmemek için Ihac- ca giderek Hicaz’da vefat eden büyük bestekâr
Hamamizâde İsmail Dede Efendi...
İşte, Udi Nevres, işte Rahmi Bey, işte
Lemî Bey, işte yanm asır musikiye hizmet
veren ve sandıklar dolusu repertuarını bık m adan, usanm adan kendi el yazısıyla derle yen üstad İsmail Hakkı Bey...
Şimdiye kadar altınlar içerisinde yüzen bir Türk musikisi bestekân nerede?
BİTTİ
-Refik Fersan için ne dediler?
60 yılı aşan sanat yaşantım da tanıdığım nice aileler arasında K en an 'lar bam başka, m üm taz bir yer alır. Şahsî asaletini müziğinde de gösteren Refik Fersan ve çok kıymetli eşi Fahire Hanımefendi'yi birçok ailelere örnek olacak bir çift, bir sanat âbidesi olarak tanıdım.
Cevdet Çağla
Onu ilk olarak bestelediği Sultaniyegâh Peşrevi ve Saz Semâisi'yle beğenmiş, takdir etmiş, alkışlamıştık. Olgun bir istidadın, ince, duygulu bir zevkin mahsûlleri olan bu eserler, ruhumuzun enginlikleri içine bütün güzellikleriyle yayılmaktadır. O nun ölümüyle Cemil’in sağ ve sol el tekniğini bizzat görmüş, öğrenmiş ve izlemiş son tanburîmizi de kaybettik.
Ruşen Ferid Kam
Sezgiye dayanan Doğu ruhu ile müzikte Batı tekniğini kendi yüksek kişiliğinde, doğal olarak birleştiren insan... İleri bir müzik ustası, Türk M üziği'nin kendi kay naklarını kullanarak, yabancı kaynakları da kendi yapısında eriterek gelişebileceği ni tek başına kanıtlayan kişi. Refik Fersan'ın izlenmesi, belki gelecek nesil için mümkün olabilecektir.
Nezih Uzel
V________________________________________
İstanbul Şehir Üniversitesi Kütüphanesi Taha Toros Arşivi
