T a r i h k ö ş e s i
r?
K a l e d e n c a m i y e b i r n a z a r
A y d ı n o ğ I u İ i
Y. M i m a r N e c i m
Aydın oğullarının bıraktıkları mimarî e s e r l e r d e n e n m ü -himi Mübarezettin M e h m e t B e y i n oğlu i s a B e y tarafından Ayasuloğda inşa o l u n a n camidir.
Ayasüloğ h a v a l i s i n e h â k i m o l a n t e p e n i n garp y a m a c ı n da inşa edilmiş olan b u çok güzel v e m ü h i m Türk eseri m a -alesef zamanın v e insanların tahribatından kendini kurtara-mam^ bugün ancak harabesi kalmıştır.
Garp c e p h e s i n d e k i kapısının üzerindeki k i t a b e y e nazaran 776 senesinde inşa olunan bu camii A n a d o l u d a k i seyahatini Küçük Asya Unvanlı k i t a p l a r ı n d a y a z a n Şarl Teksier... K i l i s e -den camie tahvil e d i l m i ş olarak gösterir halbuki s o n s e n e l e r d e yapılan h a f r i y a t b a h s e t t i ğ i klişeyi m e y d a n a çıkardığı gibi c a mide mihrap vaziyeti v e bütün a k s a m ı inşaiye v e t e z y i n i y e d e -ki hususiyet b u iddiayı k ü l l i y e n r e d d e d e c e k mahiyettedir.
Plân tertibatı:
75 metre t u l v e 51 m e t r e arzında bir müstatil içine inşa
5 a B e y c a m i i
e t t i n E m r e ( İ z m i r )
e d i l m i ş olan b i n a y a şark, garp v e şimal c e p h e l e r i n d e n açılmış olan üç kapı ile girilir. B i r y a m a c a y a p ı l m ı ş olan binanın son c e m a a t m a h a l l i n e girilen bu k a p ı l a r d a eraziyr uyularak m e r -divenler i n ş a edilmiştir
S o n c e m a a t mahalli sonraları Osmanlı T ü r k l e r i n i n c a m i plânlurındaki t e k e m m ü l â t a başlangıç m a h i y e t i n d e telâkki o -lunabilir. Üç c e p h e d e dıvar satıhlarında görülen özengilerla bunlara ç e v r i l e n k e m e r l e r i n v e m ü n f e r i t sütunların teşkil e t tikleri r e v a k l a r ı n m e v c u d i y e t i b u kere y a p ı l a n hafriyatla m e y -dana çıkarılan sütun k a i d e v e g ö v d e l e r i l e kat'i olarak tesbit olunmuştur.. Keza s o n c e m a a t m a h a l l i n i n ortasında sekiz k ö
-şeli bir şadırvan m e y d a n a çıkarılmıştır k i b u n d a n otuz sene e v v e l A v u s t u r y a arkeoloji enstitüsü tarafından n e ş r o l u n a n bir eserde tahmin edilen ş a d ı r v a n ı n m e v c u d i y e t i tahakkuk etmiştir.
hari-S o n c e m a a t y e r i n d e n m i n a r e n i n g ö r ü n ü ş ü
m i n e girilir. B u k ı s ı m d a m i h v e r i s t i k a m e t i n d e m i h r a p ö n ü n -de r e k z o l u n a n granit sütunlarla dıvarlardaki ö z e n g i l e r aras ı n d a ç e v r i l e n k e m e r l e r e i aras t i n a t e t t i r i l m i ş iki kubbe i n ş a e -dilmiştir. B u iki k u b b e d e n m a a d a kısmı m i h r a b ı n b u l u n d u ğ u
c e n u p d ı v a r ı n a m ü v a z i olarak inşa o l u n a n beşik örtüsü iki çatı ile ö r t ü l m ü ş t ü r ki bu tarz e v v e l c e S e l ç u k i l e r tarafından tatDiK o l u n a n plân tertibatına n a z a r a n da bir h u s u s i y e t i ha-izdir. S o n c e m a a t m a h a l l i n e g i r i l e n şark v e garp kapılarının ü z e r l e r i n d e iki m i n a r e inşa e d i l m i ş o l d u ğ u h a l d e b u g ü n an-cak garp cephe, minare, ş e r e f e altına kadar k a l m ı ş o l u p di-ğeri yıkılmıştır.
M a l z e m e v e inşa t a r z ı :
B u c a m i d e de E f e s h a r a b e l e r i n d e n istifade edilmiştir. B u r a d a k i D i y a n a m a b e d i n i n m e r m e r l e r i n d e n m e b z u l e n kul-lanıldığı bazı p a r ç a l a r d a n anlaşılır. Bir çok taşlarda eski oy-m a l a r d a n izler görülür. B e d e n dıvarları k e s oy-m e taşla oy-m e r oy-m e r ve kalkerle m u n t a z a m i ş l e n m i ş o l u p kubbeleri i n c e t u ğ l a d a n dır. M i n a r e s i sekiz köşeli bir k ü p k ı s m ı ü z e r i n d e ü s t ü v a n e -vi olarak y a p ı l m ı ş olup bu da B i r g i d e k i M e h m e t B e y c a m i i m i n a r e s i gibi v e sıra m e r t e b e s i s ı r a l a n m ı ş f i r u z e v e T ü r k m a visi sırlı t u ğ l a l a r l a t e z y i n i şekiller v ü c u d a g e t i r m e k suretile y a -pılmıştır. A h ş a p çatısile k u b b e l e r i n i n ü s t ü vaktile kur-ş u n l a ö r t ü l m ü kur-ş o l m a s ı Birgideki M e h m e t B e y c a m i i n d e n ;.s-tidlâleıı anlaşılabilir.
M e r m e r işçiliği:
C a m i i n g a r p c e p h e s i n d e b i l h a s s a p e n ç e r e söveleri v e m e d h a l üstü stalâktitleri ile m e t h a l t a v a n ı n ı n stalâktit işleri f e v -k a l â d e m a h i r â n e d i r . D ü z p e n c e r e l e n t o l a r ı ü z e r i n d e b e y a z v e r e n k l i m e r m e r l e r l e v ü c u d a g e t i r i l e n k e m e r l e r , r e n k l i taş-larla k a k m a olarak v ü c u d a g e t i r i l e n t e z y i n a t o z a m a n k i ustaların m a h a r e t v e l i y a k a t l e r i n i tebarüz e t t i r m e k t e d i r . D a -h i l d e k u l l a n ı l a n s ü t u n l a r c i v a r -h a r a b e l e r d e n g e t i r i l m i ş ol-m a k l a b e r a b e r b u n l a r d a n bir k ı s ol-m ı n ı n k; ide v e başlıkları T ü r k işçiler t a r a f ı n d a n kendi üslûplarına t e v f i k a n yapılmıştır. B i l hassa burada zikre ş a y a n bir ş e y vardır. B u n l a r d a n e v v e l S e l -ç u k i l e r t a r a f ı n d a n k u l l a n ı l a n sütunlar h e m e n e k s e r i y e t l e m e n ş u r i o l u p başlıkları da m a h d u t ve basit e ş k â l d e n , y a p r a k l a r d a n teşkil o l u n u r d u . H a l b u k i burada üsttivanevî s ü t u n -larla stalâktitli başlıklar k u l l a n m ı ş l a r d ı r ki î s t a n b u l d a B e y a z i t c a m i i n d e m i m a r H a y r e t t i n t a r a f ı n d a n Türk m i m a r i s i n e ithal edildiği bir çok m ü d e k k i k l e r c e z i k r o l u n a n stalâktitli b a ş l ı ğ ı n d a h a evvel A y d ı n o ğ u l l a n t a r a f ı n d a n T ü r k m i m a r i s i n e i t h a l
edildiğini gösterir. B u itibarla da isa B e y camii çok m ü -h i m bir eserdir.
B i l h a s s a m e r m e r ü z e r i n e S s l ç u k î s ü l ü s ü ile karışık n e b a tı t e z y i n a t l a v ü c u d a g e t i r i l e n o y m a l a r f e v k a l â d e d i r . B u n l a r -dan m i h r a b a ait bazı p a n o l a r ı n parçaları y e r l e r d e d i r . Bir kısmı da s ö k ü l e r e k İzmir c a m i l e r i n e nakledilmişin* ki bu y a -/ ı i a r d a n biri Ç o r a k k a p ı c a m i i n i n m i h r a b ı n d a d ı r A h ş a p v e ç i n î i ş ç i l i k l e r i : . C a m i y u k a r ı d a da a r z e t t i ğ i m gibi a n c a k h a r a p v e d ı v a r lardan ibaret k a l m ı ş o l d u ğ u n d a n a h ş a p a k s a m m e v c u t d e -ğildir. A n c a k E v l i y a Ç e l e b i s e y a h a t n a m e s i n i n d o k u z u n c u cildinde bu c a m i i n f e v k a l â d e m ü z e y y e n a h ş a p m i h r a b ı n d a n b a h s e t m e k t e d i r . P e n c e r e l e r i n d e d e kanat y e r l e r i m e v c u t ol-duğuna n a z a r a n B e h e r d e k i c a m i i n a h ş a p aksamı g ü z e l l i ğ i n d e parçaları h a v i olduğu anlaşılabilir.
Ç i n î i ş l e r i :
M i n r e l e r i n d e n m a a d a dahili a k s a m d a S e l ç u k tarzında m o z a y i k ç i n i l e r k u l l a n ı l m ı ş t ı r . B u n l a r d a n el'ân k u b b e m ü s e l les k ü r r e v i t e r i n d e m a v i v e f i r u z e r e n k t e ç i n i l e r g ö r ü l m e k -tedir. Ş e h b a l m e c m u a s ı n d a eski m ü z e l e r m ü d ü ü r î s t a n b u l saylavı üstat Halil E t h e m i n bir y a z ı s ı n ı o k u m u ş t u m . Bir za-manlar b u c a m i e g i d e n z i y a r e t ç i l e r t ü f e k v e t a b a n c a l a r ı l e bu çinilere n i ş a n alarak a t e ş e d e r l e r m i ş . K â m i l P a ş a A y d ı n v a l i -liği z a m a n ı n d a b u e l i m h a l e t a h a m m ü l e d e m i y e r e k b i n a y a bekçi k o y m u ş v e b u n u m e n e t m i ş . T a m i r a t v e t a h r i b a t : M ü n a s e b e t d ü ş t ü k ç e s ö y l e d i ğ i m i z v e ç h i l e g a r p l ı s e y a h l a rm v e ibni B a t u t a ile E v l i y a Ç e l e b i n i n s i t a y i ş l e b a h s e t t i k l e -ri bu c a m i i n b u g ü n a n c a k d ı v a r l a r ı m e v c u t t u r . B u n d a n sekiz s e n e vvel A y a s ü l o ğ d a h a f r i y a t a n e z a r e t e d e n m ü z e l e r u -m u -m -m ü d ü r ü Aziz B e y i n d a v e t i l e A y a s ü l o ğ a g i t t i -m s o n k a l a n minare p a r ç a s ı n ı n y ı k ı l m a s ı n d a n k o r k u l u y o r d u . T e d k i k a t ı m ı z n e t i c e s i n d e b u n u n t a m i r v e m u h a f a z a e d i l e b i l e c e ğ i kanaatini elde e d e r e k t a l e p e d i l s n tahsisatı Maarif V e k â l e t i verdi, izmir v a k ı f l a r d i r e k t ö r l ü ğ ü d e m a d d i y a r d ı m d a bulundu. M i n a -reyi y ı k ı l m a k t a n kurtardık. S u l a r ı n n ü f u z i l e dıvar a k s a m ı n ı n
H a r i c î g ö r ü n ü p
