ANKARA ÜNİVERSİTESİ HUKUK FAKÜLTESİ YAYINLARI NO : 503 AÜHF. DÖNER SERMAYE YAYINLARI NO : 19
TAŞINIR MALLARA İLİŞKİN
MİLLETLERARASI UNSURLU SATIM AKİTLERİNE UYGULANACAK HUKUK
Yard. Doç.
Dr. Bilgin TİRYAKİOĞLU
ISBN : 975 482 320
Toptan veya Perakende İsteme Yeri :
ANKARA ÜNİVERSİTESİ HUKUK FAKÜLTESİ (DOS) KlTAP SATIŞ YERİ :
Cebeci-ANKARA
Tel : (0312) 319 11 50 . Fax : (0312) 363 56 96 Kapak-Dizgi ve Mizanpaj : A.Ü. Hukuk Fakültesi
Bir eserin hazırlanması sırasında katlanılan bütün sıkıntılar, o eserin ya
yınlanması ile büyük bir mutluluğa dö
nüşür. Bana böyle bir mutluluğu ya
şama imkânı sağlayan değerli hocam Prof. Dr. Seyfullah EDİS'e
O N S O Z
Bu eser 1987-1992 yılları arasında Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü'nde doktora tezi olarak hazırlanmış ve 7 Ocak 1992 tarihinde Prof. Dr. Ali Naim İnan, Prof. Dr. Rona Aybay ve Doç. Dr.
Tuğrul Arat'dan oluşan jüri önünde savunularak kabul edilmiştir.
Eser yayına hazırlamrken ashna sadık kalınmakla beraber 1995 yılı sonuna kadar güncelleştirilmiştir. Milletlerarası ticaret hayatının vazgeçilemeyen işlemlerinden biri olan satım akitlerine uygulanacak hukuku konu alan bu çalışmanın Türk milletlerarası özel hukuku alamnda bu konudaki boşluğu doldurmasım, araştırmacıya ve okuyucuya yararlı olmasım diUyorum.
Bu vesile ile tüz jürisinde yer alan, önerileriyle katkıda bulunan değerli hocam Prof. Dr. Rona Aybay'a teşekkür etme fırsatını bulduğum için mutluluk duyuyorum. Gerek jüri üyesi olarak bu çalışmamda, gerek akademik yaşantımın her anında kendisinden ilgi ve teşvik gördüğüm değerli hocam Prof. Dr. Ali Naim İnan'a saygı ve şükranlarındı ifade etmek istiyorum. Tez danışmanım ve bütün çalışmilanmın en büyük destek ve teşvikçisi olan Devletler Özel Hukuku Anabilim Dalı Başkam Doç. Dr. Tuğrul Arat'a teşekkür etmenin sevincini yaşıyorum.
Kitabın mizanpajını büyük bir özenle gerçekleştiren sayın Sakine USTA'ya teşekkürü borç bilirim.
Ankara 1996 Dr. Bilgin TİRYAKtOĞLU
İÇİNDEKİLER
ÖNSÖZ V İÇİNDEKİLER VII
KISALTMALAR XIX
GİRİŞ 1 Birinci Bölüm
GENEL OLARAK AKİTLERE UYGULANACAK HUKUK VE SATIM AKDİNİN ÖZELLİKLERİ
§ 1. MİLLETLERARASI AKİT KAVRAMI... 5
§ 2. MİLLETLERARASI NİTELİKTEKİ SATIM AKİTLERİNE
UYGULANACAK HUKUKUN TESPİTİ 8
I- ÖN AÇIKLAMALAR 8 - AKDE UYGULANACAK HUKUKUN BELİRLENME
SİNDE ROL OYNAYAN İLKELER 9 A) MİLLETLERARASI ÖZEL HUKUK ADALETİ ve MİLLET
LERARASI ÖZEL HUKUKA İLİŞKİN MENFAATLER 9
/.- Taraf Menfaatleri 10 2.- İşlem Menfaatleri 10 3.- Düzen Menfaatleri. 11
a) Milletlerarası Çözüm Yeknesaklığı 11
b) İç Çözüm Yeknesaklığı 12 c) Gerçek Bir Kararın Verilmesindeki Düzen Menfaati 12
4.- Devlet Menfaatleri 12 5.- Maddî Özel Hukuk Menfaatleri 13
6,- Milletlerarası Toplumun Genel Menfaatleri 14
B) AKDİN BİRLİĞİ İLKESİ 15 - AKDE UYGULANACAK HUKUKUN
BELİRLENMESİNDE KULLANILAN YÖNTEMLER 17
A) SÜBJEKTİF YÖNTEM 17 B) OBJEKTİF YÖNTEM 18 C) HER İKİ YÖNTEMİN BİRLİKTE UYGULANMASI 19
§ 3. TARAFLARCA AKDE UYGULANACAK HUKUKUN
SEÇİLMESİ 19 I-İRADE MUHTARİYETİ İLKESİ 19
-HUKUK SEÇİMİNİN SINIRLARI 21 A) AKDİN TÜMÜ BAKIMINDAN 21 B) SEÇİLEN HUKUK BAKIMINDAN 23
C) HUKUK SEÇİMİNİN ZAMANI BAKIMINDAN 24 D) HUKUK SEÇİMİNİN KAPSAMI BAKIMINDAN 25
-HUKUK SEÇİMİNİN GEÇERLİĞİ 25 IV- HUKUK SEÇİMİNİN YAPILIŞ ŞEKLİ 27
A) AÇIK HUKUK SEÇİMİ 27 B) ÖRTÜLÜ HUKUK SEÇİMİ 28
L- Yetkili Mahkemenin Belirtilmesi ve Tahkim Kaydı 28 2.- Örtülü Hukuk Seçimine İşaret Eden Diğer Unsurlar 29
§ 4. HUKUK SEÇİMİNİN BULUNMADIĞI HALLERDE AKDE
UYGULANACAK HUKUKUN BELİRLENMESİ 30
I- VARSAYILAN HUKUK SEÇİMİ 31 - UYGULANCAK HUKUKUN OBJEKTİF ÖLÇÜTLERE
DAYANILARAK BELİRLENMESİ 32 A) ESNEK OLMAYAN YÖNTEMLERE GÖRE OBJEKTİF AKİT
STATÜSÜNÜN BELİRLENMESİ 33 i.- Akdin Yapıldığı Yer Hukuku 33
2.- İfa Yeri Hukuku 34 3.- Hâkimin Hukukunun Uygulanması 36
4,- Taraflara İlişkin İrtibatlara Dayanılarak Objektif Akit
Statüsünün Belirlenmesi 37 B) ESNEK YÖNTEMLERE GÖRE OBJEKTİF AKİT
STATÜSÜNÜN BELİRLENMESİ 39
§ 5. AKDE UYGULANACAK HUKUKUN BELİRLENMESİNDE BAŞVURULAN YÖNTEMLERİN SATIM AKDİ
BAKIMINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ 42
I- TİCARÎ SATIM AKDİ 42 - TİCARÎ OLMAYAN SATIM AKDİ 43
§ 6. AKİT STATÜSÜNÜN UYGULAMA ALANI 44 I- AKİT STATÜSÜNÜN KAPSAMINA GİREN HALLER 44
A) AKDİN KURULUŞU 44 B) İRADE BOZUKLUĞU HALLERİ ve AKDİN KURULUŞU İLE
İLGİLİ OLAN DİĞER GEÇERLİK HALLERİ 46 C) AKİT ÖNCESİ SORUMLULUK (Culpa in Contrahendo) 48
D) SATIM AKDİNİN ASLÎ GEÇERLİĞİ 49 1.- Akit Statüsünün Uygulanması 50 2.- Diğer Kanunlann İstisnat Müdahalesi 50
a) Hâkimin Hukukunun Müdahalesi 51 b) Akdin Yapıldığı Yer Hukukunun Müdahalesi 51
c) İfa Yeri Hukukunun Etkisi 51
d) Diğer İsitisnat Durumlar 52
E) BORÇLARIN İFASI 52 F) SATIM AKDİNİN HÜKÜM VE SONUÇLARI 55
/ . - Hasarın İntikali 55 2.- Akitten ve Haksız Fiilden Doğan Borçlar 56
3,- Alacağın Devri ...58 4.- Borcun Devri 58 G) SATIM AKDİNİN YORUMU 58
H) SATIM AKDİNDEN DOĞAN BORÇLARIN SONA ERMESİ 61
1.- Sonradan Ortaya Çıkan İfa İmkânsızlığı 61
2.-Yenileme (Tecdit) 61
3.-İbra 62 4,- Alacaklı ve Borçlu Stfatlannın Birleşmesi 62
5.- Takas 63 6.- Zamanaşımı 65 - AKİT STATÜSÜNÜN KAPSAMI DIŞINDA KALAN
HALLER 66 A) EHLİYET 66 B) AKDİN ŞEKLİ 68 C) TEMSİL 70 D) MÜLKİYETİN DEVRİ 72
§ 7. AKİT STATÜSÜNÜN UYGULANMASINI SINIRLAYAN
HALLER 76 I- KAMU DÜZENİ 76
- DOĞRUDAN UYGULANAN KURALLAR 78
§ 8. MİLLETLERARASI ÖZEL HUKUKUN BAZI GENEL PROBLEMLERİNİN UYGULANACAK HUKUKUN TAYİNİ
SORUNUNU ETKİLEMESİ 82 I- VASIFLANDIRMA 82
n-ATIF 86 - KANUNA KARŞI HİLE 88
A) HUKUK SEÇİMİ HALİNDE 91 B) HUKUK SEÇİMİNİN OLMADIĞI HALLERDE 93
İkinci Bölüm
MİLLETLERARASI SÖZLEŞMELER REJİMİ
§ 1. YEKNESAKLIK İHTİYACI 95
§ 2. MİLLETLERARASI SÖZLEŞMELERİN GETİRDİĞİ
DÜZEN 97
/- MADDI HUKUK SÖZLEŞMELERİ 97 A) YEKNESAK SATIM HUKUKU HAKKINDA 1 TEMMUZ 1964
TARİHLİ SÖZLEŞMELER 97 /.- Ön Açıklamalar 97 2.- Sözleşmelerin Uygulama Alanı 98
3.- Yeknesak Sözleşmeler ile Milletlerarası Özel Hukuk
Kurallan Arasındaki İlişki 98 B) MADDÎ TAŞINIR MALLARIN MİLLETLERARASI SATIMI
KONUSUNDA ZAMANAŞIMINA İLİŞKİN 14 HAZİRAN 1974 TARİHLİ NEW YORK SÖZLEŞMESİ (ve Bu Sözleşmede
Değişiklik Yapan 11 Nisan 1980 Tarihli Viyana Protokolü)... 101
/.- Ön Açıklamalar 101 2.- Sözleşmenin Uygulama Alanı „ 102
3.- Sözleşme ile Milletlerarası Özel Hukuk Kurallan
Arasındaki İlişki 103 4,- Sözleşmenin Uygulanmasının İhtiyarî Olması 104
5.- Sözleşmenin Kapsamı Dışında Kalan Satımlar 104
6.- Sözleşmenin Değerlendirilmesi 105 C) 11 NİSAN 1980 TARİHLİ EMİTANANIN
MİLLETLERARASI SATIŞINA İLİŞKİN BİRLEŞMİŞ
MİLLETLER SÖZLEŞMESİ (Viyana Sözleşmesi) 105
/.- Ön Açıklamalar 105 2.- Viyana Sözleşmesinin Uygulanmasına İlişkin Şartlar 107
a) Taraflann İş Yerlerinin Farklı Âkit Devletlerde
Bulunması m.lll(a)) 107 b) Milletlerarası Özel Hukuk Kurallannın Akit Bir Devlet
• Hukukunun Uygulanacağını Göstermesi { . )) 108 c) Viyana Sözleşmesinin M. lll(a) ve (b) Hükümleri
Karşısında Sözleşmenin İhtilâf Kuralları ile İlişkisi 110 d) Sözleşmenin 95 'inci Maddesi ile Getirilen Çekince
Koyma İmkânı 110 3.- Sözleşmenin Satım Türleri ve Satıma Konu Olacak Mallar
Bakımından Uygulama Alanı 112 a) Sözleşmenin Kapsamı Dışında Kalan Satımlar 112
aa) Tüketci satışları 113 bb) Açık arttırma yoluyla yapılan satışlar 113
cc) Cebrî icra yoluyla gerçekleştirilen veya kamu otoriteleri
tarafından (hâkim kararı ile) yapılan satışlar 113 b) Satımı Sözleşmenin Kapsamı Dışında Tutulan Emtia 114
) Sözleşmenin Uygulanması Bakımından Satım Akdi
Olarak Kabul Edilecek Akitler 114 4,- Sözleşmenin Uygulanmasının İhtiyarî Olması 114
5.- Viyana Sözleşmesinin Boşlukları 115 D) EMTİANIN MİLLETLERARASI SATIMI KONUSUNDA
TEMSİLE İLİŞKİN 17 ŞUBAT 1983 TARİHLİ CENEVRE
SÖZLEŞMESİ 116 1,- Ön Açıklamalar. 116 2.- Sözleşmenin Uygulama Alanı 117
a) Sözleşmenin Konu Bakımından Uygulama Alanı ...117 b) Sözleşmenin Cograß Bakımdan Uygulama Alanı 118 3.- Sözleşme ile Milletlerarası Özel Hukuk Kuralları
Arasındaki İlişki 119 4,- Sözleşmenin 28'inci Maddesindeki Çekince ve Etkisi 120
5.- Sözleşmenin Uygulanmasının İhtiyarî Olması 120
6.- Cenevre Sözleşmesinin Boşlukları 120 7.- Sözleşmenin Değerlendirilmesi 122 - UYGULANACAK HUKUKA İLİŞKİN SÖZLEŞMELER.. 122
A) MADDÎ TAŞINIR MALLARIN MİLLETLERARASI SATIMINA UYGULANACAK HUKUK HAKKINDA
15 HAZİRAN 1955 TARİHLİ LA HAYE SÖZLEŞMESİ 122
/.- Ön Açıklamalar 122 2.- Sözleşmenin Uygulama Alanı 124
3.- Sözleşme Uyarınca Yetkili Hukuk 126
a) Sübjektif Bağlama 126 b) Objektif Bağlama 126
aa) İlke-satıcının hukuku 126 bb) Alıcının hukukunun uygulandığı istisnaî haller 127
cc) Borsalarda ve açık arttırma yoluyla yapılan
satışlarda uygulanacak hukuk 127 dd) Teslim edilen malların muayenesi ve muhafaza
tedbirlerine uygulanacak hukuk 128 4.- Uygulanacak Hukukun Kapsamı Dışında Kalan Haller.... 128
a) Ehliyet 129 b) Şekil 129 c) Satımın Taraflar Dışında Kalan Bütün Kişiler
Bakımından Etkileri ...129 d) Mülkiyetin Devri 129
5.- Sözleşmeye Uyarınca Yetkili Olan Hukukun
Uygulama Alanı 130 6.-Sözleşmenin Milletlerarası Özel Hukukun Bazı Genel
Problemleri Karşısında Yaklaşımı 131
a) Atıf. 131 b) Kamu Düzeni 131
7.- Sözleşmenin Evrensel Karakteri 131 B) MADDÎ TAŞINIR MALLARIN MİLLETLERARASI
SATIMINDA MÜLKİYETİN DEVRİNE UYGULANACAK HUKUK HAKKINDA 15 NİSAN 1958 TARİHLİ
LA HAYE SÖZLEŞMESİ 132 i.- Ön Açıklamalar 132 2.- Sözleşmenin Uygulama Alanı 132
3.- Sözleşme Uyarınca Yetkili Hukuk 132 a) Taraflar Arasındaki İlişkiler Bakımından Mülkiyetin
Devrine Uygulanacak Hukuk 132 b) Mülkiyetin Devrinin Üçüncü Kişiler Bakımından
Etkileri 133 c) Kazanılmış Haklar 134
4.- Sözleşmenin Milletlerarası Özel Hukukun Bazı Genel
Problemleri Karşısında Yaklaşımı 134
a)At^f. 134 b) Kamu Düzeni 134
S.- Sözleşmenin Evrensel Karakteri... 134 6.- Sözleşmenin Değerlendirilmesi 135 C) AKDÎ BORÇLARA UYGULANACAK HUKUK HAKKINDA
19 HAZİRAN 1980 TARİHLİ AET SÖZLEŞMESİ
(Roma Sözleşmesi) 135 /.- Ön Açıklamalar 135 2- Sözleşmenin Uygulama Alanı. 136
3- Sözleşme Uyarınca Yetkili Hukuk 138
a) Sübjektif Bağlama 138 aa) Hukuk seçiminin şekli 138 bb) Kısmî seçim imkânı 139 cc) Hukuk seçininin zamanı 139 dd) Hukuk seçiminin sınırlan 140
b) Objektif Bağlama 140 aa) En sıkı irtibatlı hukuk 140
bb) Karineler 141
aaa) Karakteristik edim borçlusunun hukuku 141 bbb) M. 4/nrde yer alan karine (taşınmazın
bulunduğu yer hukuku) 143 ccc) M. 41JVde yer alan karine 144
cc) Karinelerin uygulanmadığı haller 144 c) Belirli Akit Tipleri ve Ahdî İlişkilere Uygulanacak
Hukuk , İ46
aa) Tüketici akitlerine uy;:uİ0!;a':-m iıukuk İ46 bb) Bireysel iş akitlerine uygulanacak hukuk 148 cc) Alacağın devrine uygulanacak hukuk 149
dd) Halefiyet 149 4.- Yetkili Hukukun Kapsamı Dışında Kalan Haller 150
a) Ehliyet... 150 b) Usûl ve İspata İlişkin Sorunlar 150
5.- Yetkili Hukukun Uygulama Alanı 151 a) Akdin Kuruluşu ve Aslî Geçerliği 151
b) Akdin Şekli 152 c) Akdin İfası, 154 d) Diğer Konular 154 6.- Sözleşmenin Milletlerarası Özel Hukukun Bazı Genel
Problemlerine Yaklaşımı 155
a) Atıf. 155 b) Kamu Düzeni 155
c) Doğrudan Uygulanan Kurallar 156 aa) Hâkimin kanununun doğrudan uygulanan kuralları.... 156
bb) Üçüncü bir ülkenin doğrudan uygulanan kuralları 157
d) Kanuna Karşı Hile 159 7.- Sözleşmenin Uygulanması ve Üye Devletlerde
Yürürlüğe Girmesi 160 D) TAŞINIR MALLARIN MİLLETLERARASI SATIMINA
UYGULANACAK HUKUK HAKKINDA 22 ARALIK 1986
TARİHLÎ LA HAYE SÖZLEŞMESİ 162
1,- Ön Açıklamalar. 162 2.- Sözleşmenin Uygulama Alanı 164
a) Coğrafi Bakımdan Uygulama Alanı.... 164 b) Satım Türleri Bakımından Sözleşmenin Uygulama
Alanı 168 aa) Sözleşmenin kapsamına giren satışlar 168
bb) Sözleşmenin kapsamı dışında kalan satışlar 169
3.- Sözleşmeye Göre Uygulanacak Hukukun Belirlenmesi 171
a) Sübjektif Bağlama 171 aa) Hukuk seçiminin şekli 171 bb) Kısmî lıukuk seçimi 172 cc) Hukuk seçiminin zamanı 173 dd) Hukuk seçiminin esasına ve geçerliğine
uygulanacak hukuk 173 b) Objektif Bağlama 174
aa) İlke-sattcımn hukuku 175 bb) Alıcının hukuku lehine istisnalar 175
cc) Daha yakın irtibat istisnası 176 dd) Daha yakın irtibat formülüne çekince konması 177
) Viyana sözleşmesi lehine getirilen sınırlama 178 c) Açık Arttırma ile Yapılan Satışlar ve Emtia Borsaları
ile Diğer Borsalarda Yapılan Satışlar 179 d) Uygulanacak Hukuk Bakımından Sözleşmenin
Getirdiği Sistemin Özeti 179 e) Satım Akdinin Şekline Uygulanacak Hukuk 180
4.- Uygulanacak Hukukun Kapsamı Dışında Kalan Haller.... 181
a) Ehliyet 181 b) Temsil 182 c) Mülkiyetin Devri 182
d) Satımın Taraflar Dışındaki Kişiler Bakımından Etkileri 183 e) Tahkim ve Yetkili Mahkemeye İlişkin Anlaşmalar 183
5.- Uygulanacak Hukukun Kapsamı 184
a) İlke (m.l2) 184 aa) 12'nci maddenin (a, b, c, ve d) bentleri 184
bb) Mülkiyeti muhafaza kayıtları {m. 121(e)) 184 cc) Akdin ifa edilmemesinin sonuçları (m. 1215(f)) 185 dd) Borçların sona erme nedenleri ve zamanaşımı
(m.l2(g)) 186 ) Akdin hükümsüzlüğünün sonuçlan (m. 12(h)) 187
b) Akdin Kuruluşu ve Aslî Geçerliği 187 c) Yetkili Hukukun Uygulama Alanını Sınırlayan İstisna-
Mallann Muayene Yeri Hukuku.. 188 6.- Sözleşmenin Milletlerarası Özel Hukukun Bazı Genel
Problemleri Karşısında Yaklaşımı 189
a)Atif. 189 aa) Atfın reddi 189
bb) Devlet dışı bir hukukun seçimi 190 b) Doğrudan Uygulanan Kurallar 191
c) Kamu Düzeni 192 7.- Sözleşmenin Uygulanması ve Yürürlüğe Girmesini
İlgilendiren Bazı Sorunlar 192 a) Sözleşmenin Evrensel Uygulanması 192
b) 1986 La Haye Sözleşmesi ile 1955 La Haye Sözleşmesi
Arasında Çıkabilecek ihtilâflar 193
c) Sözleşmenin Yorumu 193 d) Sözleşmenin Zaman Bakımından Uygulanması 193
e) Federal veya Hukuku Birleştirilmemiş Bir Devlet Hukukunun Sözleşme Tarafından Uygulanacak
Hukuk Olarak Gösterilmesi 194 f) Birden Çok İş Yerinin Bulunması veya İş Yerinin Hiç
Bulunmaması Halinde Hangi Hukukun Uygulanacağı
Sorunu 194 g) Sözleşmenin Konuya İlişkin Diğer Sözleşmeler ile
İlişkisi 195 h) Viyana Sözleşmesine Tanınan Öncelik 195
8.- Sözleşmenin Değerlendirilmesi 196 3. SATIMA İLİŞKİN MİLLETLERARASI SÖZLEŞMELERİN
KARŞILIKLI UYGULAMA ALANLARI 196 I-1955 LA HAYE SÖZLEŞMESİ İLE 1964 YEKNESAK
SATIM SÖZLEŞMELERİ 197 II-1955 LA HAYE SATIM SÖZLEŞMESİ İLE 1986
LA HAYE SATIM SÖZLEŞMESİ 198 - 1964 LA HAYE YEKNESAK SATIM
SÖZLEŞMELERİ ve 1980 VİYANA SÖZLEŞMESİ 198 IV- 1986 LA HAYE SÖZLEŞMESİ ve 1980 VİYANA
SÖZLEŞMESİ 199 V- 1986 LA HAYE SÖZLEŞMESİ ve 1980 ROMA
SÖZLEŞMESİ 203 VI-1983 CENEVRE TEMSİL SÖZLEŞMESİ İLE 1974
ZAMANAŞIMI SÖZLEŞMESİNİN VİYANA
SÖZLEŞMESİ KARŞISINDA UYGULAMA ALANI 204 Vn-1983 CENEVRE TEMSİL SÖZLEŞMESİ İLE 1974
ZAMANAŞIMI SÖZLEŞMESİNİN 1986 LA HAYE
SÖZLEŞMESİ KARŞISINDA UYGULAMA ALANI 205
VIII- 1980 ROMA SÖZLEŞMESİ ve 1980 VİYANA
SÖZLEŞMESİ 205
Üçüncü Bölüm
TÜRK HUKUKUNDA SATIM AKDİNE UYGULANACAK HUK t
§ L MÖHUK'DAN ÖNCEKİ DURUM 207 I-EHVK ve AKDE UYGULANACAK HUKUK 207
- EHVK. M. 4 KARŞISINDA İRADE MUHTARİYETİ
İLKESİ 208 HI- EHVK.M. 4 ve HUKUK SEÇİMİNİN BULUNMADIĞI
HALLERDE AKDE UYGULANACAK HUKUK 210
§ 2. MÖHUK'un GETİRDİĞİ SİSTEM 210 I- SATIM AKDİNE UYGULANACAK HUKUKUN
BELİRLENMESİ 211 A) SÜBJEKTİF BAĞLAMA 211
1.- İrade Muhtariyeti İlkesi... 211 a) Hukuk Seçiminin Yapılış Şekli... 212
b) Hukuk Seçiminin Zamanı... .214
c) Kısmî Hukuk Seçimi 214 d) Hukuk Seçiminin Geçeriiği 214 2.- İrade Muhtariyeti İlkesinin Satım Akdi Bakımından
Değerlendirilmesi 215 B) OBJEKTİF BAĞLAMA... 217
L- İfa Yeri Hukuku 218 a) İfa Yerinin Tespiti 218 b) Borcun Birden Çok Yerde İfa Edilmesi Halinde İfa
Yerinin Tespiti Sorunu 220 c) Borcun Bir Yapmama Borcu Olması Halinde İfa
Yerinin Tespiti Sorunu 221 d) "İfa Yeri Hukuku" Bağtama Noktasının Tahlili 221
2.- Karakteristik Edimin İfa Yeri Hukuku 222 a) Satım Akdinde Karakteristik Edim 222 b) Saticının Teslim ve Mülkiyeti Devir Borcunu İfa
EdeceğiYer 224 aa) Teslim borcunun ifa yerinin belirlenmesinde
dikkate alınacak hususlar 224
bb) Mesafeli satışlarda teslim borcunun ifa yerinin
belirlenmesi 227 aaa) Satıcının teslim borcunun ifa yerini varma
limanına nakleden ticarî kayıtlar 228 bbb) Teslim borcunun ifa yerini yükleme limanına
nakleden ticarî kaytılar 229 ccc) Malın bulunduğu yerde teslimini öngören
ticarî kayıtlar 230 ddd) Milletlerarası ticarette kullanılan diğer kayıtlar 231
3.- En Yakın İrtibatlı Hukuk 235 C) MÖHUK. M.24'ün DEĞERLENDİRİLMESİ 236
- SATIM AKDİNE UYGULANACAK HUKUKUN
KAPSAMI 238 A) UYGULANACAK HUKUKUN KAPSAMINA GİREN
HALLER 239 /.- Satım Akdinin Kuruluşu 239
2.- İrade Sakatlığı Halleri 239 3.- Akit Öncesi Sorumluluk 240 4.- Satım Akdinin Asit Geçerliği 240
a) Hukuk Seçimine İlişkin Anlaşmanın Geçerliği 240
b) Bizatihi Satım Akdinin AsK Geçerliği 241 5.- Sattm Akdinden Doğan Borçların İfası 241 6.- Satim Akdinin Hüküm ve Sonuçlan 242
a) Hasarın İntikali 243 b) Akitten ve Haksız Fiilden Doğan Talepler 244
c) Alacağın Devri 244 d) Borcun Devri 245 7.- Sattm Akdinin Yorumu 245
8.- Sattm Akdinden Doğan Borçların Sona Ermesi 247 a) Sonradan Ortaya Çıkan İfa İmkânsızlığı 247
b) Yenileme 247 c)İbra 248 d) Alacaklı ve Borçlu Sıfatlarının Birleşmesi 248
e) Takas 248 f) Zamanaşımı 249 B) SATIM STATÜSÜNÜN UYGULAMA ALANI DIŞINDA
KALAN HALLER 250 /.- Sattm Akdinin Bazı Veçheleri 250
a) Ehliyet. 250
b) Şekil 251 c) Temsil 252 d) Mülkiyetin Devri 252
2,- Bazı Satım Tipleri 253 a) Taşınmaz Malların Satışı..: 253
b) Gemi ve Uçak Satışları 254 c) Pazar, Sergi ve Borsalardaki Satışlar 256
d) Resmî Arttırma ile Yapılan Satışlar 256
e) Tüketici Satışları 259 C) SATIM STATÜSÜNÜN UYGULANMASINI SINIRLAYAN
HALLER 263 1.- Kamu Düzeni 263
2.- Doğrudan Uygulanan Kurallar 267 D) MİLLETLERARASI ÖZEL HUKUKUN BAZI GENEL
PROBLEMLERİNİN SATIMA UYGULANACAK
HUKUKUN TAYİNİ SORUNUNU ETKİLEMESİ 271
L- Vasıflandırma 271 2.-Atıf. ; 273
S O N U Ç 275 B İ B L İ Y O G R A F Y A 279
KISALTMALAR ABD
AD age agm agt AJCL AJIL aksi fık.
AH E.R Art.
aşa.
ATF AÜHFD aynı fik.
B.
BK bkz.
BM BYIL Ch.
CIM CLUNET CMLR
C M R
COMECON çev.
DHH dn.
DÖH Dr. Int.
E.
E.C.E.
EC Ed.
Eds.
EEC EGBGB EHVK
Ankara Barosu Dergisi Adalet Dergisi
adı geçen eser adı geçen makale adı geçen tez
American Journal of Comparative Law American Journal of International Law aksi fikirde
AU England Law Reports Article
aşağıda
Arrêts des Tribunal Fédéral
Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi aynı fikirde
Bası
Borçlar Kanunu bakınız
Birleşmiş Milletler
British Year Book of International Law Cilt
Chapter
Convention Internaüonaie Concernant le Transport des Marchandises par Chemins de Fer
Journal de Droit International N (COMECON) Council for Mutual Economie Assistance
Common Market Law Review
Convention Relative au Contrat de Transport International de Marchandises par Route
( ) Council for Mutual Economic Assistance çeviri / çeviren
Devletler Hususî Hukuku dipnotu
Devletler Özel Hukuku Droit International Esas
Economic Commission for Europe European Community - Communifies Edition
Editors
European Economic Community
Einführungsgesetz zum Bürgerlichen Gezetzbuch (Al
man Medeni Kanununa Giriş Kanunu)
Memâlik-i Osmaniyede Bulunan Tebaayı Ecnebiyenin Hukuk ve Vezâifî Hakkında Kanunu Muvakkat
Fase.
HD HUMK İBD ICLQ İHFM
INCOTERMS J.-Cl.
. Kars.
LQR LRA m.
MHB Minn.
MK MLR MÖH MÖHUK MTO NILR no.
O.J. EC OECD PIL RabelsZ RCDIP
Ree. des Cours RG
S S. Sayısı s
T TTK t
ucc
UN
UNCITRAL UNESCO
Fascicule Hukuk Dairesi
Hukuk Usûlü Muhakemeleri Kanunu İstanbul Barosu Dergisi
(The) International and Comperative Law Quarterly İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası International Rules for Inte etation of Trade Terms Juris-Classeur
Karar Karşılaştmnız
Law Quarterly Review Locus regit Actum madde
Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk Bülteni
: Minnesota : Medenî Kanun
Modem Law Review Milletlerarası Özel Hukuk
Milletlerarası Özel Hukuk ve Usûl Hukuku Hakkında Kanun
: Milletlerarası Ticaret Odası
: Netherlands International Law Review : numara
Official Journal of the European Communities Organization for Economic Cooperation and Devolopment
Private International Law
Rabels Zeitschrift für Ausländisches un Internationales Privatrecht
; Revue Critique de Droit International Privé
Recueil des Cours de l'Académie de Droit International de La Haye
Resmî Gazete Sayı
Sıra Sayısı sayfa Tome
Türk Ticaret Kanunu tarih
American Uniform Commercial Code United Nations
United Nations Commission on International Trade Law
United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization
UNIDROIT : Institut International pour L'Unification du Droit Privé V. : versus (karşı... -Anglo-Amerikan hukuk literatür ve
belgelerinde dâvaların belirtilmesinde,, dâvanın taraf- lannı belirtmek için: (Davacı)...v. (karşı) (dâvâlı)...
biçiminde kullamlmaktadır).
vd. : ve devamı
VJIL : Virginia Journal of International Law Vol. : Volume (cilt)
Y~HD : Yargıtay-Hukuk Dairesi Y. :Yd
YD. : Yargıtay Dergisi YHD : Yasa Hukuk Dergisi
YHGK : Yargıtay Hukuk Genel Kurulu YKD : Yargıtay Karartan Dergisi yuk. : yukanda
ZPO : Zivilprozessordnung (Alman Hukuk Usûlü Muha
kemeleri Kanunu)
G İ R İ Ş
Milletlerarası ticarî ilişkilerin gelişmesi ve farklı ülkelerde bulunan kişilerin birbirleri ile olan ilişkilerinin artması, milletlerarası akitler ve bu akitlere uygulanacak hukukun tespiti sorununu, milletlerarası özel hukukun üzerinde en çok durulan konularından birisi haline getirmiştir.
Bilindiği gibi, milletlerarası ticarî ilişkilerin büyük bir çoğunluğu satım akitleri vasıtasıyla gerçekleşmektedir. Milletlerarası satım akdinden anla
şılması gereken, milletlerarası ticaret alanında etkili olan, yani milletler
arası ticaretin menfaatlerini ilgilendiren akillerdir. Çahşmamız, bu nite
likte olan satım akitlerine uygulanacak hukukun tespitini konu almakta
dır.
Taşınır mallann satımına uygulanacak hukuk konusu, hem milletler
arası ticaret hayatı, hem de Tüıkiye açısından büyük önem taşımaktadır.
Son yirmi yıl içinde, satım akdine uygulanacak hukuk, milletlerarası alan
da üzerinde ciddiyetle durulan bir konu haline gelmiştir. Milletlerarası özel hukukta bu konudaki gelişmeler halâ devam etmektedir. Özellikle, milletlerarası unsurlu satım akdine ilişkin olarak bir çok milletlerarası sözleşmenin akdedilmesi. Birleşmiş Milletler gibi evrensel bir örgütün bu alana el atmış olması. La Haye Devletler Özel Hukuku Konferansımn 22 Aralık 1986 tarihli Satıma Uygulanacak Hukuk Hakkındaki Sözleşmenin hazırlık çalışmalanm tüm dünya devletlerinin katılımına açık tutması gibi olaylar da konunun milletlerarası toplum hayatındaki önemini açıkça or
taya koymaktadır. Milletlerarası unsurlu satım akdine uygulanacak hukuk konusu ülkemiz açısmdan daha farklı özellikler göstermektedir. Son yıllarda Türkiye'nin izlediği dışa açılma ve milletlerarası ekonomi haya
tına entegre olma politikası, milletlerarası özel hukuk iUşkilerinin sayışım ve önemini arttırmıştır. Bu geUşmenin sonucu olarak, 1982 yılında Millet
lerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) kabul edilmiştir. İleri görüş ve düşünceler göz önüne alınarak hazırlanan MÖHUK'un yürürlüğe girmesine kadar, ülkemizde milletlerarası özel hu
kuk mevzuatimn temeli 1330 tarihli EHVK idi. Anılan Muvakkat Kanun ise, akitlere uygulanacak hukuku göstermiyordu. Buna karşılık MÖHUK,
lerarasi unsurlu taşınır mal satımına uygulanacak hukukun bu yeni hü
küm açısından değerlendirilmesine ihtiyaç vardır.
Çalışmamız üç bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde genel olarak akitlere uygulanacak hukuk ve satım akdinin bu açıdan taşıdığı özellikier konusunu ele alacağız. Çoğu ülkenin iç hukuk sisteminde, akitlerde sözleşme serbestisi adı verilen temel bir ilke geçeriidir. Akitler alanında da emredici kurallar bulunmakla beraber bunlar istisnaî niteliktedir. İç hukuk sistemlerinde, akitler alanında kabul edilen bu temel ilke, mil
letlerarası özel hukukta irade muhtariyeti denilen kavramın gelişmesine yol açmıştır. Bu ilke gereğince, taraflar milletlerarası unsur taşıyan akit
lerine uygulanacak hukuku serbestçe seçebilirler. Böyle bir seçimin olmaması halinde objektif bağlama kuralı vasıtasıyla akde uygulanacak hukuk belirleıunektedir. Bu esaslar milletlerarası nitelik taşıyan satım akitleri bakımından da geçerlidir. İşte bu nedenle, üç bölümden oluşan çalışmamızın ilk bölümü genel olarak akitlere uygulanacak hukuk ve satım akdinin özellikleri konusuna aynlmıştır. Bu başlık altında, millet
lerarası nitelikteki satım akitlerinin tespiti, akitlere uygulanacak hukukun belirlenmesinde rol oynayan ilkeler ve kuUamlan yöntemler ile milletler
arası özel hukuk menfaatleri incelendikten sonra, uygulanacak hukukun tayini konusu ele alınacaktır. Bu çerçevede irade muhtariyeti ilkesi, hu
kuk seçiminin smırlan ve yapılış şekli, hukuk seçiminin geçerliği sorunlan üzerinde durulacaktır. Seçimin olmadığı hallerde akde uygulanacak hukukun belirlenmesi, akit statüsünün uygulama alanı ve akit statüsünün uygulanmasını sımrlayan haller ile milletlerarası özel hukukun bazı genel problemleri ilk bölümün konulan arasında yer almaktadır.
İkinci bölümü taşınır mal satımlanna uygulanacak hukuk konusunda akdedilmiş bulunan milletlerarası sözleşmelere ayırmış bulunuyoruz.
Satım akdinin milletlerarası ticaret hayatında taşıdığı önem, devletlerin biraraya gelerek bu konuda çeşitli milletlerarası sözleşmeler yapmasına neden olmuştur. Bu sözleşmelerden bazılan yeknesak kurallar getiren maddî milletlerarası özel hukuk sözleşmeleridir. Diğer bir kısmı ise, uygulanacak hukuk konusunda kurallar getiren milletlerarası özel hukuk (kanunlar ihtilâfı) sözleşmeleridir. İhtilâf kurallanm yeknesaklaştırmaya yönelik milletlerarası sözeleşmeler, bu bölümün asıl önem taşıyan konusu olarak düşünülmüştür. Satıma ilişkin maddî kurallan yeknesaklaştırma amacım güden sözleşmeler ise, ihtilâf kurallan ile ilişkilerine ağırlık veril
mek suretiyle ele alınacaktır.
Çalışmamızın üçüncü bölümünde, ilk iki bölümde yapacağımız in
celemelerin ışığı altında Türk hukukunda milletlerarası unsurlu taşınır mal satımına uygulanacak hukuk konusu ele ahnacaktır. Bu bölümde esas itibarıyla MÖHUK'un 24'üncü maddesinin satım akdi bakımından yo-
rumlanmasi ve değerlendirilmesi yapılacaktır. İfa yeri kavramına, satım akdi bakımından arz ettiği özellik nedeniyle bu bölümde aynntılı olarak yer vermeyi düşünüyoruz. Zira, Türk hukukunda, taraflar akitlerine uy
gulanacak hukuku kararlaştırmadıklan takdirde ifa yeri hukukunun uy
gulanacağı kubul edilmiştir. Bu konuda cevaplandırılması gereken soru
lardan birisi, iç hukuktaki ifa yeri kavramının milletlerarası özel hukukta ne ölçüde dikkate alınacağı ve geçerli olacağıdır. Özellikle Türk Borçlar Kanununun 73'üncü maddesinde kabul edilen esaslann Türk kanunlar ihtilâfı sisteminde ne ölçüde etkili olacağı sorunu üzerinde durulacaktır.
MÖHUK. m.24'de, karşılıklı borç doğuran akitlerde, akde ağırlığını veren edimin ifa yeri hukukunun uygulanacağı hükme bağlanmıştır ki, bu durum satım akdinde karakteristik edimin ifa yeri hukukunun tespiti konusuna önem kazandırmaktadır. Bu bölümde söz konusu sorun üze
rinde durulduktan sonra, MÖHUK'un 24'üncü maddesinin ikinci fırkası
nın son kısmında yer alan, daha yakın irtibatlı hukukun satım akdinde rol oynayıp oynamayacağı genel esaslar çerçevesinde incelenecektir.
Çalışmamız, araştırdığımız konulann genel bir değerlendirmesini ve vardığımız sonuçlan içeren sonuç kısmı ile tamamlanacaktır.
Birinci Bölüm
GENEL OLARAK AKİTLERE UYGULANACAK HUKUK VE SATIM AKDİNİN ÖZELLİKLERİ
§ 1. MİLLETLERARASI AKİT KAVRAMI
Çalışmamız milletlerarası unsurlu taşınır mal satımına uygulanacak hukuk konusunu ele aldığı için milletlerarası satım akdi ile hangi nitelik
teki satım akitlerinin kastedildiği sorusu önceUkle cevaplandınlmalıdır. Bu soruya cevap aramrken, ne zaman satım akitlerine uygulanacak hukukun tespiti ile karşı karşıya kalınacağı sorulmaktadır. Çünkü, aslmda, milletler
arası satım akdi nden söz edildiği hallerde, satım akdine uygulanacak hukuk sorunu da ortaya çıkmaktadır. Eğer bir satım akdi, milletlerarası nitelikte bir satım akdi değil ise, bu akit bütün unsurları itibarıyla iç hukuka ait bir akittir ve ona hangi hukukun uygulanacağı tartışılmaz.
Buna karşılık bir satım akdinde hangi hukukun uygulanacağı konusunda tereddüt varsa, artık bu satım akdinin milletlerarası satım akdi olarak nite
lendirilmesi ihtimali ortaya çıkarl. Bununla beraber, hemen belirtmek gerekir ki, satım akdine hangi hukukun uygulanacağı meselesinin ortaya çıkması olgusu, tek başına, bu akdin milletlerarası niteUkte bir satım akdi olduğu sonucuna varmak için yeterli değildir.
Milletlerarası akit, dolayısıyla milletlerarası satım akdi veya milletler
arası karakterli satım akdi için tam bir tammm yapılamayacağı ileri sürül- mekedir^. Gerçekten, milletlerarası akit kavramına ilişkin bir tammda esas alınan ölçütler, her hukuk sisteminde aym olmadığı gibi^, akitlere ilişkin
Perrot, D.L.: International Sales Agreement, International Trade: Law and Practice (Eds. Lew, J.D.M./Stanbrook, C ) , London 1983, Ch.l, s.3.
Delaume, G.R.: What Is An International Contract? An American and A Gallic Dilemma , (International Contract), ICLQ, Vol. 28. Y. 1979, s.262.
Örneğin, Sovyetler Birliği dağılmadan önce, sisteme hâkim olan Sovyet teorisine göre, bir tarafın yabancı olması halinde akit, milletlerarası nitelikte bir akit olarak kabul edilmekteydi: Bkz. Lunz, L.A.ıConflict of Laws in International Sale,
milletlerarası sözleşmelerde de farklı unsurlara ağırlık verilmek suretiyle değişik milletlerarası akit tanımları getirilmiştir^. Şartlara göre, tarafların tâbiiyeti, akit müzakerelerinin yapıldığı yer, akdin konusu ve ifa yeri gibi unsurlar milletlerarası akit kavramına ilişkin bir tamm yapılmasında esas alınabilir. Bu unsurlar bazen ayn ayn, bazen de birlikte değerlendirilmek suretiyle bir akit milletlerarası akit olarak tespit edilmektedir^. Buna rağmen, değişik irtibat unsurlanna ağırlık verilerek yapılan böyle bir tamm uygulamada ortaya çıkabilecek bütün halleri kavrayacak nitelik ve yeterlilikte olmayabilir.
Türk huKukunda da bir akit, yabancı unsur taşıması halinde milletlerarası akit olarak tanımlanmıştır^. Yabancı unsur kişi veya yer bakımından ortaya çıkabilir. Akdin kuruluş yeri, mallann bulunduğu yer, ikametgâh, mutad mesken, tarafların iş yerleri gibi unsurlar yer bakımından yabancı ımsurlardır. Taraflann faildi tâbiiyette olması halinde ise, kişi bakımından yabancı unsur vardır.
Akdin milletlerarası karakterini tayinde, akit ile ilgili kişisel ve yersel irtibatlardan hareket edilerek bir tamm getirilse bile, her somut olay bakımından ağırlık verilen irtibat değişik olacaktır. Örneğin, Fuller Co. v.
Theory and Practice of Socialist Countries, Rec.des Cours, T. 114, ¥.1965 , s.6-7;
Fransız Temyiz Mahkemesi 4.5.1964 tarihinde verdiği bir kararda, sınırdan öteye emtia şevkini ve karşılığında dışardan para ödenmesini öngören akitleri, milletlerarası akit olarak nitelendirmiştir: Bkz. RCDIP, T. 54, Y.1965, s.346;
4.7.1972 tarihli Hect Société Buismans kararında ise akdin konusu ölçütü üzerinde durulmuştur: CLUNET, Année 99, Y. 1972, s.843.
1955 La Haye Satış Sözleşmesi, m.l, milletlerarası satım akdinin tanımını olumsuz bir şekilde vermiştir. Bu maddeye göre, tarafların bir hukukun uygulanmasına veya bir mahkemenin yetkisine veya bir hakemin görevlendirilmesine dair irade açıklamaları, satım akdine milletlerarası karakter kazandırmak için yeterli değildir;
1980 Viyana Satış Sözleşmesine göre, milletlerarası satım, farklı devletlerde iş yerine sahip bulunan taraflar arasında akdedilen satımdır ( .1 ( )); 1980 Roma Sözleşmesi ise, akdin milletlerarası karakterini kanunlar ihtilâfının varlığına dayandırmaktadır (m.l); nihayet, 1986 La Haye Satış Sözleşmesi, milletlerarası satımları belirlemek için iki sistem öngörmüştür: l'inci maddenin (a) bendinde, iş yerleri farklı devletlerde bulunan taraflar arasındaki satım akitleri milletlerarası nitelikte kabul edilirken, diğer yandan aynı maddenin (b) bendinde. Roma Sözleşmesinde olduğu gibi kanunlar ihtilâfını içeren her durumda milletlerarası satımın mevcut olduğu belirtilmiştir.
Lande, O.: Contracts, International Encyclopedia of Comparative Law, Vol.111 Private International Law, (Contracts), Ch. 24, s.35; Delaume, International Contract, S.262.
Uluocak, N.: Milletlerarası Özel Hukuk Dersleri, (MÖH), İstanbul 1989, s. 185;
Tekinalp, G.: Milletlerarası Özel Hukuk Bağlama KuralUarı, (MÖH), B.5, İstanbul 1995, s.245.
Compagnie des Bauxites de Guinée karannda^, farklı tâbiiyet ölçütü, akdi, milletlerarası bir akit olarak nitelendirirken dikkate alınmamıştır. Bu dâvada ana şirket ve onun farklı tâbiiyetteki yavru şirketi arasında bir bağımlılığın bulunması göz önünde tutularak diğer yersel irtibatlara ağırlık verilmiş ve akdin milletlerarası nitelikte bir akit olduğu sonucuna varılmıştır.
Bu konudaki yeni eğilimler, akdin ekonomik karakterine ağırlık vermektedir. Akit, yersel ve kişisel anlamda yabancı unsur taşımadığı hallerde bile, milletlerarası ticaretin menfaatlerini ilgilendirdiği için, milletlerarası akit olarak nitelendirilebilir^.
Görüldüğü gibi, milletlerarası akit tanımı yapılırken, esas alman unsurlar olaydan olaya değişmektedir^. Taraflann akillerinde sadece uyguanacak hukuka veya yetkili mahkemeye ilişkin bir şarta yer vermiş olması, akdi milletlerarası nitelikte bir akit haline getirmemekle beraber, söz konusu akit milletlerarası ticaretin ilgi alanına girdiği ölçüde milletlerarası akit olarak (eğer satım akdi ise, milletlerarası satım akdi olarak) nitelendirilebilirle.
Bununla beraber, akit milletlerarası ticaretin menfaatlerini ilgilen- dirmiyorsa, bu akdin milletlerarası karakterini tayinde daha ihtiyatlı davranmak gerekir^.
Milletlerarası ticaretin ihtiyaçlarından doğan bu eğilime uygun olarak, bir satım akdinin milletlerarası niteliğini tespit ederken milletlerarası
' Karar için bkz. Delaume, International Contract, s.263-264; aynı şekilde Fransız Mahkeme kararlarında da akdin milletlerarası akit olarak karakterize edilmesinde vatandaşlık zorunlu olarak tayin edici bir unsur olmamıştır: D e l a u m e , International Contract, s.264-265.
8 Nitekim, Fransız Temyiz Mahkemesi, London Corn Trade Association kurallarına uygun olarak Londra'da tahkirhi öngören ve iki Fransız arasında yapılan akdi, tahkim şartı Fransa'da tecviz edilmeyen bir şart olmasına rağmen, akdin milletlerarası ticaretin menfaatlerini ilgilendirdiğini ileri sürerek onu milletlerarası nitelikte bir akit olarak kabul etmiştir: Karar için bkz. Delaume, International Contract, S.265.
9 Lipstein, K.: Comments on Arts.I lo 21 of Draft Convention, European Private International Law of Obligation (Eds.Landò, O./von. Hoffmann, B./Siehr, K.), Tübingen 1975, s. 156.
10 Impex kararı bu muhakeme tarzını yansıtır. Akit milletlerarası ticaret alanında etkili olduğu için milletlerarası akit olarak karakterize edilmiştir; 18.5.1971 tarihli Société Impex v. Sociétés P.A.Z. kararı için bkz. CLUNET, Année 99, 1972, s.62.
11 Landò, Contracts, s.35.
ticaretin menfaatlerini ilgilendiren satım akitleri ölçütüne dayanmanın uygım olacağım düşünmekteyiz^^.
§ 2. MİLLETLERARASI NİTELİKTEKİ SATIM AKİTLERİNE UYGULANACAK HUKUKUN TESPİTİ
I- ÖN AÇIKLAMALAR
Milletlerarası taşınır satımım konu olan akitler, milletlerarası ticarî işlemlerin en önemlisi olarak kabul edilmektedir. İç hukuk bakımından da satım akdi, akitlerin tüm tammlayıcı niteliklerini kapsayan bir akit tipi olarak kabul edilmektedir^^. Bu nedenle satım akdine uygulanacak hukuk tespit edilirken, genel olarak akitlere uygulanacak hukuku bütün yönleri ile ele almak gerekir. Akitlere uygulanacak hukuk konusunda getirilen çözümler, öneriler ve izlenen yöntemler satım akdi bakımından da aynı özellikleri gösterir. Nitekim, her bir özel akit tipi için özel bağlama kuralları getiren ülkeler dışında, çoğu ülkelerin millî hukuk düzenlemelerinde bu yolun tercih edildiği görülmektedir^^. Kısaca söylemek gerekirse, milletlerarası taşınır satımına iUşkin ihtilhâf kurallan akiüerle ilgili genel ihtilâf kurallarıdır^^. Elbette satım akdinin arz ettiği bazı özellikler vardır. Bu özelliklerin kendini gösterdiği hallerde genel olarak akitlere uygulanacak ihtilâf kurallanndan ayrılmak gerekebilir.
Bunun gibi, bazı satım türleri vardır ki, bunlar için akitlere ilişkin genel kurallara başvurmak adil olmayan sonuçlar doğurabilir. Başta tüketici satışlan olmak üzere zayıf tarafın korunmasına ihtiyaç gösteren taksitli satışlar, genel işlem şartlan ile yapılan satışlar (standart satım akitleri-tip satışlar) bu tür satımlardır. Dolayısıyla çalışmamızın özellikle bu bölü-
12 Türk hukuku bakımından aynı yönde görüş için bkz. Şanlı, C : Milletlerarası Ticarî Tahkimde Esasa Uygulanacak Hukuk, (Tahkim), Ankara 1986, s.31-32.
'•^ McLahlan, C : The New Hague Sales Convention and The Limits of The Choice of Law Process , LQR, Vol. 102, Y.1986, s.599'da satım akdi akitlerin paradigması olarak nitelendirilmektedir. Bu tür bir nitelendirme milletlerarası satım akdi için North tarafından yapılmıştu: Bkz. North, P.M.: The EEC Convention on the Law Applicable to Contractual Obligations (1980): Its History and Main Features, (EEC Convention), Contract Conflicts (Ed., North P.M.), Amsterdam, New York, Oxford 1982, S.22.
14 Örneğin Avusturya, Portekiz, Sovyetler Birliği, Japonya ve Brezilya gibi ülkelerde akdin kuruluş yeri hukuku objektif ve katı bir kural olarak akdi idare etmektedir.
Üstelik bu kural, satım akdi dahil bütün akit tipleri için uygulanmaktadır. Türk hukukunda da akitler için MÖHUK.m.24'de genel olarak bir düzenleme getirilmiştir.
Söz konusu madde aynı zamanda bütün akit tiplerine uygulanacak hukuku da belirtmektedir.
15 Landò, Contracts, s. 125.
münde yapılan açıklamalarda ticarî satışlar ile ticarî olmayan satışlar ara
sında bir aynm yapıimasma ihtiyaç duyulmuş ve esasen ticarî satışlara ağırlık verilmiştir^^.
- AKDE UYGULANACAK HUKUKUN BELİRLENMESİNDE ROL OYNAYAN İLKELER
A) MİLLETLERARASI ÖZEL HUKUK ADALETİ VE MİLLETLER
ARASI ÖZEL HUKUKA İLİŞKİN MENFAATLER
Akde uygulanacak hukuk belirlenirken, başvurulan yöntem hangisi olursa olsun, nihaî amaç o akit bakımından en uygun hukukun bulun
masıdır. En uygun hukuk, akdin irtibatlı olduğu hukuk sistemlerinden birisi olarak tespit edilmektedir; fakat bu hukuk sistemlerinden birisinin akdin en uygun hukuku olduğu sonucuna vanlırken, bu seçimi etkileyen temel hareket noktası, milletlerarası özel hukuk menfaatleri olacaktır.
Milletlerarası özel hukuk adaleti ise, bu menfaatleri değerlendirmek su
retiyle akit ile irtibatlı olan hukuklardan birinin seçimi ile sağlanmış olur.
Milletlerarası özel hukuk adaleti, maddî özel hukuk adaletinden farklıdır. Maddî özel hukuk adaleti bireyler arasındaki ilişkilerin adil olarak düzenlenmesini amaçlar. Buna karşılık, milletlerarası özel hukuk adaleti, milletlerarası unsur içermesi nedeniyle birden çok hukuk düzeni ile irtibat içine giren ilişkilere uygulanacak en uygun hukuku aramakta
dır. Bu nedenle milletlerarası unsurlu ilişkilerde adil bir sonuca varmak, herhangi bir hukukun muhtevaca adil olan maddî hükümlerini uygula
makla değil, onun en sıkı şekilde bağlı bulunduğu hukuk düzenlerinden birisinin uygulanması ile sağlanmaktadır. Bu bakımdan milletlerarası özel hukuk adaleti, maddî öze? hukuk adaletinden önce gelir^^.
16 Burada ticarî-ticarî olmayan satış ayrımı yapılırken, ticarî satış, zayıf tarafın korunduğu satım akitlerinin karşısında yer alan satış olarak kabul edilmiştir, iç hu
kuk sistemlerinde yapılan ticarî-ticarî olmayan satış ayrımı, bazen milletlerarası özel hukukta bu konuda yapılan ayrımdan farklılaşabilir. Milletlerarası özel hukukta yapılan ayrımın daha işlevsel bir rol oynadığı gözlenmektedir. Zira, ticarî olmayan satışlar için iç hukuk sistemlerinde emredici nitelikte koruyucu kurallar getirilmiştir. Bu tür satışlarda irade muhtariyetinin önemli bir rolü yoktur. Buna karşılık ticarî satışlar irade muhtariyeti ilkesinin hâkimiyeti altında bulunan satışlar olup, bu satışlarda devletin'müdahalesi asgarî düzeydedir. Günümüzde, iç hukukunda böyle bir ayrıma yer vermeyen hukuk sistemlerinde bile milletlerarası özel lı.jk;:k bakımından ticarî-ticarî olmayan satış ayrımına gidildiği ve bu iki tip satışa uygulanacak hukukun belirlenmesinde farklı bağlama kurallarının uygulan
ması ihtiyacının arttığı gözlenmektedir: Kars. Landò, Contracts, s.134.
17 Nomer, E.: Devletler Hususî Hukuku, (Dlffl), B.7, İstanbul 1993, s.l5.
En uygun hukuku belirleyebilmek için milletlerarası unsurlu ilişkinin irtibatlı olduğu hukuk düzenleri arasında milletlerarası özel hukuk menfaatleri esas alınarak bir seçim yapmak gerektiğine göre, bu men
faatlerin neler olduğu hususunda bir açıklama yapılmasına ihtiyaç vardır.
/.- Taraf Menfaatleri
Bireyler, milletlerarası unsurlu ilişkilerinde en yakın irtibat içinde bulundukları ülke hukukunun uygulanmasını beklerler. Kişinin en yakın irtibat içinde bulunduğu hukuk, ilke olarak, ya onun vatandaşı olduğu devletin hukukudur; ya da onun oturduğu, sakin bulunduğu devletin hukukudur^*. Ancak, söz konusu hukukî ilişkinin şartlanna göre, ilgili kişi bir başka hukukla daha yakın bir itiribat içine de girebilir.
Taraf menfaatlerinin esas alınarak en uygun hukukun tespit edildiği alan kişisel statüye ilişkin ihtilâflardır. Bununla beraber, bazen kişisel statü dışında kalan ihtilâflar bakımından da taraf menfaatlerinin esas alınarak en uygun hukukun belirlenmesi gerekebilir. Akitler alanında taraf menfaatlerine hizmet eden en uygun! hukuku, yine tarafların belir
leyebileceği anlayışından hareket edilmektedir^^. Bu anlayışın bir sonucu olarak akiüer alanında irade muhtariyeti ilkesi kabul edilmiştir.
2.- İşlem Menfaatleri
İşlem menfaatleri, hukukî işlemlerin kolay ve güvenli bir şekilde yapılmasına yöneliktir. Hukukî işlemlere yapıldıklan yer hukukunun uygulanması, işlemlerin kolay ve süraüi yapılmasını sağladığı gibi, o yer hukukunun aradığı şartlara uygun olarak yapılan işlemlerin geçerli kabul edileceği sonucunu sağlaması bakımından, üçüncü kişilerin menfaatlerini gözetecek şekilde, hukukî güvenliğe de hizmet etmektedir. İşlem men
faatleri, bazı hallerde taraf menfaatleri ile birleşir. Tarafların hukukî iş
lemlerine, işlem yeri hukukunun uygulanması, onlann bu işlemleri daha kolay ve ucuz olarak gerçekleştirme ihtiyaçlanna ve bu işlemin geçerli olacağı yolundaki beklentilerine cevap verir. Bazı durumlarda ise, işlem menfaatleri ile taraf menfaatleri ters düşer. İşlem yeri hukukuna göre ehil, kendi millî hukukuna göre ehliyetsiz olan bir kişinin yaptığı hukukî işlemin, işlem yeri hukukuna göre geçerli kabul edilmesi halinde^^ taraf menfaatleri ile işlem menfaatleri ayrılmaktadır (karş. MÖHUK, . !)^^.
18 Kegel, G.: The Crisis of Conflict of Laws, Ree. des Cours, T.112, .1964 1, s.186.
19 Bkz. Kegel, agm, s.l90.
20 Bkz. Kegel, agm, s.l90.
21 2675 Sayih Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (RG.
22.5,1982-17701).
3.- Düzen Menfaatleri
Bir hukuk düzeninde yer alan hukuk kurallarının işlevini yerine getirebilmesi için bütünlük ve tutarlık göstermesi; herkes tarafından anlaşılabilir sadelikte olması; kolaylıkla ve etkili surette uygulanabilir bulunması; hukuk kurallannın genellik niteliği taşıması; eşitlik, güvenlik ve istikrara yönelik bulunması, hukukî kesinliği sağlamaya yeterli olması gibi gereklilikler, hukukun düzen işlevini yerine getirmesini sağlamada rol oynarlar ve bir hukukî işlemin düzenlenmesinde göz önünde tutulması gerekli düzene ilişkin menfaatler olarak ifade edilirler. Ancak, günümüzde milletlerarası özel hukuk evrensel geçerliği bulunan norm
lardan henüz yoksun olduğu için, yani milletlerarası özel hukuk pozitif açıdan henüz millî karakter taşıdığı için, bu alanda hukukun düzen işlevi
ni belirleyen değerlerin gerçekleşmesi olağanüstü zordur. Dolayısıyla, kanunlar ihtilâfında düzen menfaatlerinin tatmin edilebilmesi açısından bu alana özgü birtakım hedeflerin gözetilmesi ihtiyacı doğmaktadır^^.
Milletlerarası Özel Hukukta gözetilmeleri düzen menfaatinin gereği sayılan başlıca hedefler şunlardır:
a) Milletlerarası Çözüm Yeknesaklığı
Kanunlar ihtilâfında her devletin farklı milletlerarası özel hukuk düzenine sahip olması nedeniyle farklı muhtevaları olan değişik maddî hukuk kurallannın aynı konu üzerinde hâkim olmalan ihtimali ortaya çıkar ki, bu durum aynı zamanda topal hukukî işlemlerin doğmasına yol
^ . Topal hukukî işlemler milletlerarası çözüm yeknesaklığını bozar. Milletlerarası çözüm yeknesaklığının sağlanması için topal işlem
lerin en aza indirilmesi gerekir. Bu ise, miUeÜerarası ortak bir uygula
maya ulaşmış bağlama kurallannın kabul edilmesi ya da ihtilâf kurallan
nın yeknesaklaştınlmasım amaçlayan miUetlerarası sözleşmeler akdedil
mesi ile sağlanabilmektedir.
Zira millî hukuklar mümkün olduğunca, aynı konuda aynı hukukun uygulanması sonucunu veren kanunlar ihtilâfı kurallannı kabul ederlerse, ihtilâf hangi devlet mahkemesinin önüne getirilirse getirilsin çözüm için aynı maddî hukuk kurallanna başvurmak imkânı sağlanmış, böylece topal ilişkilerin meydana gelmesinin önüne geçilmiş olunacaktır. Ancak bu
22 Arat, T.: Evlât Edinmeye İlişkin Bağlama Kuralları (Doçentlik Tezi, çoğaltılmış nüsha), Ankara 1982, s.23.
23 Nomer, DHH, s.17-18; Çelikel, A.: Milletlerarası Özel Hukuk, (MÖH), B.3, istanbul 1992, s.33.
sonuca ulaşmak zor olduğu için, milletlerarası özel hukukta, bir ihtilâfa konu olan hukukî ilişki ile irtibatlı hukuk sistemlerinden çoğunun yetkili hukuk olarak gösterdiği bir hukukun o ihtilâfa uygulanmasının sağlan
ması, milletlerarası çözüm yeknesaklığının gerçekleştirilmesi açısından yeterli görülmektedir.
b) İç Çözüm Yeknesaklığı
Bir hukuk düzeni içersinde yer alan hukuk kuralları çoğunlukla birbirleriyle uyum içindedir. Milletlerarası unsurlu hukukî ilişkiler ve dolayısıyla milletlerarası özel hukuk alanında bu uyum bozulabilir. Bu durumda tek bir hukuk düzeninin değerlendirmesi dışına çıkılacağı için birden çok bağlama kuralı aynı olaya uygulanabilir ki, bu da olayın tâbi olacağı maddî hukuk hükümleri açısından tutarsızlıklann ortaya çıkmasına neden objr. Bazen aynı olaya iki ayrı hukuk düzeninin maddî hukuk kur^î: uygulanır. Kegel buna norm kümelenmesi demektedir. Buna karşılık norm eksiklikleri de söz konusu olabilir. Bu halde bağlama kuraUannın gösterdiği iç maddî hukuk kurallannın farklılıklar içermesi sonucunda olay milletlerarası unsur taşıdığı için ona adil bir çözüm getirilemeyebilir. Bu norm eksikliğinin giderilmesi de düzen menfaatinin bir gereğidir. Bu nedenle, özeUikle milletlerarası çözüm yeknesaklığımn sağlanmasının esasen imkânsız olduğu durumlarla karşılaşıldığında, olayın bütün veçhelerine tek bir hukukun, örneğin hâkimin hukukunun maddî hukuk kurallannın uygulanmasını tercih etmek iç çözüm yeknesaklığının sağlanması bakımından makul bir yol olarak görülmektedir.
c) Gerçek Bir Kararın Verilmesindeki Düzen Menfaati
Gerçek bir kararın verilmesi, bir yandan yetkili yabancı hukuk uygu
lanırken, bu hukukun yürürlükte bulunduğu ülkede uygulandığı gibi gerçek içeriği ile uygulanmasını; öte yandan icrası mümkün olmayan ka
rarların verilmesinden kaçınmayı gerektirir. Ancak bu sayede uygulana
cak yabancı hukukun hukukîlik karakterini kazandığı hukuk düzeninde fiilen uygulanmakta olan gerçek içeriği ile etkili biçimde uygulanması sağlanmış olacak, böylece gerçek bir karann verilmesindeki düzen men
faati elde edilecektir^^.
4.- Devlet Menfaatleri
Otoriteye ilişkin menfaatlere^ olarak da adlandırılan bu menfaat iki şekilde kendini göstermektedir. Bir kere, bu menfaat tipi bağlama
24 Arat, agt, s.25; örnekler için bkz. Kegel, agra, s.245-246.
25 Terim için bkz. Nomer, DHH, s.20.
kurallarının oluşturulmasında göz önüne alınabilire^. Örneğin devletler kişisel statüye ilişkin bağlama kurallannı oluştururken ! hukukun mu, yoksa ikametgâh hukukunun mu esas alınacağını kendi menfaatlerine uygun olarak belirlemektedir. Ülkesinde çok sayıda göçmen bulunduran devletler ikametgâh hukukunu seçerek kendi hukuklannın uygulanmasım sağlamaya çalışırken^'^, dışarıya göçmen gönderen devletler kişisel statüde millî hukuku esas almaktadırlar. İkinci olarak, devlet, politik, ekonomik ve sosyal işlevlerini doğrudan ilgilendiren konulara ilişkin ihtilâflann tâbi olacağı hukukî düzenlemeyi kanunlar ihtilâfı kurallarına ihtiyaç duymak
sızın belirleyebilire^. Bu gibi hallerde devlet, maddî özel hukukunu kamu hukuku kuraUan ile sınırlandırmaktadır. Döviz, kambiyo, ithalât, ihracat, düşman devletle ticaret yapma yasağı gibi devlet menfaatlerinin söz konusu olduğu durumlarda özel hukuk ilişkilerine devletin müdahalesi söz konusu olabilir. Bu tür mevzuatın uygulandığı konularda, milletler
arası unsurlu ilişkilerin ortaya çıkardığı sorunlar çözülürken, artık bağla
ma kuralı aramaya gerek yoktur. Özel hukuk ilişkisine devletin müdaha
lesini gerektiren bu gibi maddî normlar, kapsamlanna giren ilişkilere doğrudan doğruya uygulamr. Hangi hukukun uygulanması gerekir biçi
minde bir tereddüt göstermeye yer yoktur. Demek ki, devletin menfaati, özel hukuk ilişkilerine doğrudan doğruya uygulanabilen kuralların konmasına gerekçe olduğu gibi, aynı nedenle yabancı kanunların uygulanma alanlanmn daralmasına da neden olmaktadır. Ancak şu da belirtilmelidir ki, kanunlar ihtilâfı hukukunda otoriteye ilişkin mciifaat- lerin göz önünde tutulması birincil ilke değildir. Gerçekten devletin korunmaya değer bir menfaatinin söz konusu olması halinde bu tür men
faatlerin de göz önünde tutulmasının mümkün olduğunu akılda tutmak, buna karşılık, devlet menfaatlerinin özel hukuk alanında istisnaî niteliğini de unutmamak gerekir. Dolayısıyla devlet menfaatinin söz konusu olduğu hallerde daraltıcı yorum yapılması gereklidir.
5.- Maddî Özel Hukuk Menfaatleri
Bazı istisnaî hallerde, maddî özel hukuk adaleti milletlerarası özel hukuk adaletinin önüne geçer. Yabancı hukukun uygulanması gerektiği hallerde, bu hukukun uygulanması mahkemenin mensup olduğu devletin
26 Wengler, W.: General Principles of Private International Law, Ree. des Cours, .1961 11, T. 104, S.359; Kegel'e göre, devlet menfaatlerinin bireyler arasındaki ilişkileri yine onların menfaatleri doğrultusunda adil bir şekilde düzenleyen kanunlar ihtilâfı ile ilgisi yoktur: Kegel, agm, s.180-185.
27 Wengler, agm, s.359.
28 Arat, agt, s.25.
kamu düzenini ihlâl ediyorsa, maddî özel hukuk adaleti göz önünde bulundurularak, yabancı hukukun uygulanmasından vazgeçilecektir. Bu durumda maddî özel hukuk adaleti, milletlerarası özel hukuk adaletinin önüne geçmektedir^^.
6,- Milletlerarası Toplumun Genel Menfaatleri
Milletlerarası toplum hayatının kazandığı hareketlilik sonucu, bazı sosyal olgulann milletlerarası toplum hayatında önem arz etmeye başladı
ğı görülmektedir. Bu gibi hallerde milletlerarası toplumun kendisi söz konusu sosyal olgunun hukuken düzenlenmesine yoğun ilgi göster
mektedir. Günümüzde özellikle çocuk hukuku alanında nesep, evlât edinme gibi konulara ilişkin milletlerarası anlaşmaların çoğalması bu durumun dikkat çekici bir örneğidir. Milletlerarası satım da aşağıda görüleceği üzere diğer bir örneği oluşturur. Milletlerarası toplumun özel ilgisini çekmiş bulunan alanlarda milletlerarası seviyede gerçekleştirilen hukukî düzenlemeler sırasında göz önünde tutulan ilkeler ve değerler millî toplumların bağlı olduğu değerlerden faıklılaşabilmektedir. Nitekim, çocuk hukuku alanındaki anlaşmalar çocuğun menfaatlerine belirgin bir şekilde öncelik verirken millî hukuklardan çok daha ileriye gitmişlerdir.
Akitler alanında da akdin geçerliği lehine değerlendirme yapmak husu
suna milletlerarası toplum büyük önem vermektedir (favor negotii ilkesi)30.
Milletlerarası toplumun değerlerinin böyle açık biçimde oluştuğu konularda anılan değerler, millî hukuk düzenleri bakımından dahi öncelik kazanmakta ve hattâ bu değerleri esas alan milletlerarası sözleş
melerin yapılmasından sonra millî mevzuatın bile bu yönde değiştirilmesi ihtiyacının duyulduğu sık sık gözlenmektedir. İşte bu nedenle kanunlar ihtilâfı hukukunda, milletlerarası toplumun belli değerler yönünde açık şekilde eğilim göst^diği hallerde ilgili konuya dair millî bağlama kural- lannın oluşturulmasında bu değerlerin göz önünde tutulması, günümüzde bir gereklilik olarak kabul edilmeye başlanmıştır^i.
Akdin zayıf tarafının korunmasına ilişkin menfaatin milletlerarası toplumun genel menfaati olarak göz önüne alınması, bir çok ülke mahkemesinin sık sık başvurduğu bir yol olarak dikkat çekerken sözünü ettiğimiz gerekliliğin de diğer bir yansıma biçimi olmaktadır. Milletler
arası satım akdinin düzenlenmesinde aşağıda görüleceği üzere özellikle
29 Kegel, agm, s.188-189.
30 Arat, agt, s.34.
31 Arat, agt, s.35.
