765
Gap Bölgesi Yembitkileri Politikasında Son Yıllardaki Değişimler
Cenap CEVHERĐ1, Gülşah BENGĐSU2 Tahir POLAT2, A.Rıza ÖZTÜRKMEN3, Ümit YAVUZER4
ÖZET
Türkiye’de yaklaşık 28 milyon hektar alan işlenmekte olup, bu alanın % 11.7’si Güneydoğu Anadolu bölgesinde yer almaktadır. Bölgenin toplam arazi varlığı 7.5 milyon ha’dır. Bu alanın % 43.6’sı bitkisel üretim, % 29.4’ü çayır-mera ve % 19.2’si orman –fundalık arazidir. Bölgedeki toplam arazi varlığının 3,2 milyon ha’lık kısmı ise tarımsal faaliyetlere uygun olup, yaklaşık 2.1 milyon ha’lık brüt alan sulama potansiyeline sahiptir. Bu Türkiye’nin ekonomik olarak sulanabilir arazisinin % 20’sini oluşturmaktadır.
Son on yıl (1997-2007) içerisinde tarımsal göstergelerdeki değişimin ele alındığı bu çalışmada, yem bitkileri (Yonca, Fiğ, Burçak, Mürdümük, Đkinci Ürün Mısır ) üretiminde önemli artışlar gözlenirken; GAP Bölgesi hayvan sayısındaki değişim incelendiğinde sığır, koyun ve keçi miktarlarındaki düşüş, Türkiye ortalamasının üzerinde seyretmektedir. Bölge meraları uzun yıllar aşırı ve düzensiz otlatma nedeni ile bozulmuş durumdadır. Klimaks bitkilerin kaybolduğu bu meraların genelinde ağır bir erozyon baskısı da söz konusudur.
Anahtar kelimler: Güneydoğu Anadolu Bölgesi, Yembitkileri, Tarımsal Göstergeler, Bitkisel Üretim, Hayvansal Üretim
The Changes In Polıcy Of Gap Regıon’s Fodder Plants In Last Years ABSTRACT
Approximately 28 million hectares of land in Turkey is cultivated and 11.7 % of this area is located in the southeastern Anatolia region. The total land area of region is 7.5 million ha. 43.6 % of this area is used for crop production, 29.4 % of is pastures and 19.2 % of is forest-shrubbery areas. Some 3.2 million ha of the total land area is suitable for agricultural activities and approximately 2.1 million ha total land area has irrigation potential. This area constitutes 20 % of Turkey's total irrigable land economicly.
In this study, the change in the last ten years (1997-2007) in agricultural indicators was disputed.
The significant increasing of production of fodder plants like Clover, Vetch, Lathyrus and, Corn as second product etc. was observed. If it is looked the changing the number of animals in the GAP region, the decreasing is seen about the number of cattle, sheep and goats. This number is more than average of Turkey. The region’s pastures are regressed because of excessive and irregular grazing for many years. These pastures where the climax plants disappeared are under pressure of heaven erosion.
Key words: Southeastern Anatolia Region, Fodder Plants, Agricultural Indicators, Plant Production, Animal Production
GĐRĐŞ
GAP’ın Tanımı
Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde Adıyaman, Batman, Diyarbakır, Gaziantep, Kilis, Mardin, Siirt, Şanlıurfa ve Şırnak illerinin kapsadığı alan “GAP Bölgesi olarak tanımlanmakta; Güneyde Suriye, Güneydoğuda Irak’la sınırı bulunan bu bölgenin yüzölçümü 75.358 km2’ye ulaşmakta ve ülkemizin toplam yüz ölçümünün yüzde 9,7’sini oluşturmaktadır.
Bölgenin yüzölçümü, 75.308 km2’dir ve Türkiye yüzölçümünün % 9,7’sini oluşturmaktadır. Bu alanın yaklaşık 3.2 milyon hektarı tarıma elverişli alanlardır.
1 Harran Üniversitesi Fen-Edebiyat Fak. Biyoloji Bölümü ([email protected])
2 Harran Üniversitesi Ziraat Fak. Tarla Bitkileri Bölümü
3 Harran Üniversitesi Ziraat Fak. Toprak Bölümü
4 Harran Üniversitesi Ziraat Fak. Zootekni Bölümü
766
Güneydoğu Anadolu bölgesi toprakları genelde düzlüklerden meydana gelir.
Bölgeyi kuzeyde bir yay biçiminde uzanan Güneydoğu Toroslar kuşatır ve Hakkari dağları ile birleşir. Güneydoğu Torosların eteklerinden Suriye sınırına doğru hafif bir eğimle inen Güneydoğu Anadolu düzlüklerinin kenarları, vadilerle yarılmış platolar halindedir. Orta bölümleri ise ova görünümündedir.
Bölge’nin toplam arazi varlığı 7.5 milyon ha dır. Bu alanın % 43.6’sı bitkisel üretim, % 29.4’ü çayır-mera ve % 19.2’si orman-fundalık arazidir. Bölge toplam arazi varlığının 3.2 milyon ha’ lık kısmı ise tarımsal faaliyetlere elverişli olup, yaklaşık 2.1 milyon ha’lık brüt alan sulama potansiyeline sahiptir. Bu alan Türkiye’nin ekonomik olarak sulanabilir arazisinin % 20’sini oluşturmaktadır. Türkiye’de sulanabilir 8,5 milyon hektar arazinin % 20’sini kapsayan Aşağı Fırat ve Dicle Havza’larındaki geniş ovalar da GAP Bölgesi’nde yer almaktadır.
GAP Bölgesinin batısı Akdeniz ikliminin etkisinde kalmakla birlikte genel olarak Bölge karasal iklime sahiptir. Yani yazları sıcak ve kurak; kışları ise soğuk ve yağmurlu geçmektedir. Bölgede en yüksek ortalama sıcaklık Ağustos, en düşük ortalama sıcaklık ise Ocak ayında görülmektedir. Ortalama sıcaklık 30 OC’nin üzerindedir. Ortalama minimum sıcaklık ise -4.8 OC ile 4.8 OC arasında değişmektedir.
Ülkemizde nisbi nem açısından en düşük değerler Güneydoğu Anadolu Bölgesinde saptanmaktadır. Yıllık ortalama nem değeri Bölge genelinde % 42 ile % 65 arasında değişmektedir. Yaz aylarında ortalama buharlaşma 1500-2500 mm arasında değişmektedir. Tarımsal üretimle çok yakın ilişkisi olan donlu günler bölgede genellikle Kasım sonu veya Aralık ayında başlayıp, Şubat sonu veya Mart ayında son bulmaktadır.
Genellikle Ekim ve Nisan ayları arasında ısı 0 OC’nin altına düşebilmektedir.
Güneşlenme süresi kış aylarında ortalama 4 saat, yaz aylarında ise 13 saat, yıllık ortalama yağış Fırat havzasında 660 mm, Dicle havzasında 800 mm olarak ölçülmüştür. Yıllık ortalama bakıldığında yaz aylarının son derece kurak geçtiği görülmektedir (Dünya’da, Türkiye’de, GAP’ta Tarım 2005).
GAP Bölgesi'nde arazi kullanım kabiliyet sınıflarına göre, Bölgede işlemeli tarıma elverişli (I. II. ve III. Sınıf) arazi miktarı da toplam alanın % 33.2'si kadardır.
Kısıtlı işlemeye uygun arazi (IV. Sınıf) de birlikte değerlendirildiğinde Bölge topraklarının % 42.3'ü tarıma elverişli görülmektedir. Mera ve ormana elverişli VI. ve VII. sınıf arazi miktarı ise Bölge arazilerinin % 54'ü civarındadır. Bu araziler genelde dik eğim, şiddetli erozyon, taşlılık, sığ kök bölgesi, kuraklık v.b. sorunlar içermektedir.
Bölgenin özellikle “verimli ay” olarak isimlendirilen ve içinden Đpek yolu geçen Gaziantep, Diyarbakır ve Mardin illeri arasında kalan bölümü, kuzeydoğu ve doğudaki arazilere göre daha yumuşak bir topografyaya sahiptir.
Güneydoğu Anadolu Bölgesi toprakları genellikle kireçli ana kayanın özelliklerini taşımaktadır. Bu nedenle Bölge topraklarının çoğunu “Kırmızı Kahverengi Topraklar” ve “Kahverengi Toprak” grupları oluşturur. Güneydoğu Anadolu Bölgesinin batısında Gaziantep ve Şanlıurfa platoları yer alır. Güneydoğu Torosları yararak bölgeye giren Fırat, geniş platolar alanını ikiye ayırmıştır. Fırat ırmağının batısında kalan kısım
767
Gaziantep platosu, doğusunda kalan kısım ise Şanlıurfa platosudur. Güneydoğu Anadolu Bölgesindeki ovalar büyük öneme sahiptir. Güneydoğu Torosların güneyinden başlayarak, eski kara kütlesi olan Arabistan Platformunun kuzeyi arasında bulunan ve tarihte Mezopotamya diye bilinen alanın kuzeyini oluşturan geniş düzlükler mevcuttur.
Bölgenin en önemli ovalarından birisi Harran ovasıdır. Ortalama yüksekliği 375 m’dir. Doğusunda Viranşehir Ovası, batısında Suruç Ovası yer alır. Harran ovası arazi tasnifi yapılmış 225.109 ha alanı kaplamaktadır. Ova topraklarının kökeni allüvial ve resüdial topraklardan oluşmaktadır.
GAP Bölgesinde Tarım
Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin arazi varlığı yaklaşık 7.5 milyon hektar olup, bu alanın yaklaşık 3.2 milyon hektarı tarıma elverişli alanlardır. Bölgenin arazi varlığı ülkemiz arazi varlığının %9.6'sını oluşturmaktadır. Türkiye’nin bölgesel kalkınmaya yönelik en büyük yatırımı olan GAP'ın sulama projelerinin tamamlanmasıyla 1.7 milyon hektar alanın sulamaya açılması hedeflenmektedir. Yaklaşık 2.1 milyon ha’lık brüt alan sulama potansiyeline sahiptir. Bu, Türkiye’nin ekonomik olarak sulanabilir arazisinin % 20’sini oluşturmaktadır. DSĐ Genel Müdürlüğü, Fırat ve Dicle nehir havzalarında, münferit projelerle birlikte, toplam olarak 1.8 milyon ha’lık brüt alanda sulama imkanı oluşturacaktır. Buna ek olarak, Mülga KHGM projelerinin 200 bin ha ve halk sulamalarının ise 100 bin ha brüt alanda sulama potansiyelinin bulunduğu tespit edilmiştir. 2005 sonu itibariyle DSĐ tarafından sulamaya açılan alan 236.019 hektar olmuştur.
Çizelge 1: Güneydoğu Anadolu Bölgesinde Kullanılma Şekline göre Tarım Alanları
Đşlenen Tarla Alanı
ĐLLER Ekilen Nadas
Sebze Alanı (hektar)
Dikili Alan (Hektar)
Toplam Alan (Hektar)
Gaziantep 193.979 18.386 9915 150.908 373.188
Adıyaman 235.013 200 5183 38.845 279.241
Kilis 52.398 8370 11.353 31.159 103.280
Şanlıurfa 938.218 90.675 20.549 96.992 1.146.434
Diyarbakır 682.023 84.689 18.296 24.882 809.890
Mardin 288.822 46.020 8494 19.322 362.658
Batman 105.715 3000 4252 5156 118.123
Şırnak 91.411 1635 994 1996 95.936
Siirt 46.475 24.833 1942 11.188 84.438
G.A Bölgesi 2.634.054 277.708 80.978 380.448 3.373.188 TÜRKĐYE 17.562.656 4.990.882 817.852 2.655.850 26.027.240
*Kaynak: Bölge Đlleri Đl Tarım Müdürlükleri 2003
GAP içersinde 7 adedi Aşağı Fırat Havzası’nda ve 6 adedi Dicle Havzası’nda olmak üzere, sulama ve enerji amaçlı toplam 13 proje paketi bulunmakta; 21 baraj ve 17 hidroelektrik santralı ile çeşitli sulama şebekeleri ve tüneller bu kapsamda yer almaktadır.
GAP’ın sulama ve enerji amaçlı projelerine; kentsel altyapı, tarımsal altyapı, ulaştırma, sanayi, eğitim, sağlık, konut vb. Konulardaki yatırımlarında eklendiğinde çok yönlü bir gelişme projeleri kompleksi ortaya çıkmaktadır.
Uzmanlara göre proje tamamlandığında, yılda 50 milyar m3’ten fazla su akıtan Fırat ve Dicle nehirleri üzerinde kurulan tesislerle, Türkiye toplam su potansiyelinin % 28’i kontrol altına alınacak, 1,7 milyon hektarın üzerinde arazinin sulanması ve 7476 megavatın üzerinde bir kurulu kapasiteyle yılda 27 milyar kilovatsaatlık elektrik enerjisi üretilmesi sağlanacaktır.
Güneydoğu Anadolu Bölgesi 2 yılda 5 ürün alınabilen ve dolayısıyla da eşine az rastlanacak nitelikte iklim koşullarına ve verimli topraklara sahiptir. Đşlemeye elverişli arazi miktarı yaklaşık 2477 bin hektar olup, toplam arazinin % 33’ü kadardır. Kısıtlı işlemeye uygun arazi 694,3 bin hektar da hesaba katıldığında, Bölge topraklarının % 42,2’si tarıma elverişli görülmektedir.
768
GAP’ın tamamlanmasıyla bölgenin ve ülkemizin sosyal, kültürel ve ekonomik yapısında, büyük gelişmeler ve değişmeler meydana gelecektir. Kısacası GAP Yukarı Mezopotamya’ya medeniyeti yeniden getirmektedir (Anonim 1950. 1996. 2005).
Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde Çayır-Mera ve Yem bitkileri Kültürü ve Hayvancılığın Durumu
Türkiye’nin tüm bölgelerinde olduğu gibi Güneydoğu Anadolu bölgemizde de çayır-mera varlığı olumsuz bir yapı göstermekte ve özellikle verim açısından çok düşük düzeylerde bulunmaktadır. 600 hektarı çayır olmak üzere toplam 1.045.962 hektar alanı kaplayan çayır-meralar; yanlış amenajman uygulamaları, aşırı ve bilinçsiz otlatmalar sonucu son derece fakir üretim alanlarına dönüşmüş durumdadır.
Bir kez biçilebilen bölge çayırlarının verimi ortalama olarak 250 kg/da kuru ot olarak kabul edilmekte ve çayırların toplam verimi yıllık 1,467 ton olmaktadır.
Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin meralarında ise hayvanların yılda dekardan 45 kg kadar kuru ot karşılığı yem tükettikleri dikkate alındığında 1.045.362 hektar alanı kaplayan meralarda yıllık 470.413 ton kg kuru ot karşılığı mera otu üretildiği anlaşılmaktadır. Bölgenin yem bitkileri kültüründen sağladığı kuru ot ile çayırlardan biçilen kuru ot ile karşılaştırıldığı zaman, meraların çok daha büyük bir yem kaynağı olduğu ve en önemli kaba yem kaynağını oluşturduğu ortaya çıkmaktadır.
Çizelge 2: Türkiye ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi Çayır Mera Alanları.
Đstatiski Bölge Birimlari
Toplam Yüzey alanı (ha)
Çayır-Mera Alanı (ha)
Toplam Yüzey Alanına Oranı (%)
Çayır-Mera Alanlarının Türkiye
Çayır Mera Alanı içindeki payı (%)
Adıyaman 761.014 172.078 22.6 1.2
Gaziantep 691.507 46.209 6.7 0.3
Kilis 152.100 11.800 7.8 0.1
Şanlıurfa 1.858.400 234.357 12.6 1.6
Diyarbakır 1.555.527 211.291 13.6 1.4
Batman 465.498 71.465 15.4 0.5
Mardin 889.100 115.447 13.0 0.8
Siirt 540.600 86.546 16.0 0.6
Şırnak 715.200 96.769 13.5 0.7
GAP 7.628.946 1.045.962 121.2 7.2
Türkiye 78.356.238 14.616.700 18.7 100.0
*Kaynak: Anonim 2003
Ülkemiz mera alanlarının yaklaşık % 90’ı V-VII. sınıf topraklar üzerinde bulunmaktadır. Ayrıca, çalılık-fundalık arazi olarak istatistiklerde yer alan 7–8 milyon hektar arazinin çok büyük bir bölümü hazine arazisi olup, geniş ölçüde mera olarak kullanılmaktadır. Bu iki farklı arazi kullanım şeklinin (otlak ve çalı-funda) yoğunlaştığı V-VII. sınıf topraklar % 15’in üzerinde eğime sahip, sığ ve taşlı topraklardır. Güneydoğu Anadolu Bölgesinde de çayır ve meraların durumu ülke genelinden farklı değildir.
Ülkemizde çayır-mera alanlarının toplam yüzölçümündeki payı % 18,7 iken, Güney Doğu Anadolu Bölgesi çayır-mera alanlarının bölge yüzölçümüne oranı % 13,7 olup, bu oranla ülkemiz çayır mera alanlarının gerisinde yer almaktadır. Bölgedeki çayır mera alanlarının Türkiye’nin toplam çayır mera alanları içerisindeki payı ise % 7,2 dir.
1997 yılında Türkiye’de toplam tarım alanı 39.242 milyon iken , çayır-mera alanı 12.378 milyon hektardır.
Türkiye de 1997 yılında 1.105.100 hektar alanda yem bitkileri üretimi yapılmıştır.
3660 ton dane üretimi, 576.000 ton hasıl üretimi, 2.422.984 ton yeşil ot üretimi ve 1.957.650 ton da kuru ot üretimi yapılmıştır.
GAP bölgesinde 1997 yılında 12.557 hektar alanda yem bitkileri ekimi yapılmıştır, 6 ton tane, 681 ton hasıl, 21.562 ton yeşil ot ve 16.148 ton da kuru üretimi yapılmıştır.
769
Güneydoğu Anadolu Projesi’nin tamamlanması ile GAP bölgesindeki toplam ekilebilir arazi miktarı olan 3.2 milyon hektarın brüt 2.1 milyon hektarının aşamalı olarak sulamaya açılması ile birlikte, bölgenin mevcut ürün deseninin değişmesi olasıdır. Bu sebeple ilk olarak Master Plan ve onu izleyen yılarda yapılan GAP Bölgesel Ulaşım ve alt yapı Çalışmasında 2005 yılı, GAP Bölgesi Tarımsal Pazarlama ve Ürün Deseni Çalışması ile GAP BKP’nın 2010 yılı için olası ürün deseni projeksiyonları yapılmıştır. GAP Bölge Kalkınma Planı öngörüsü olarak yem bitkileri % 15 oranındadır.
Çayır-mera ve yem bitkileri kültürünün bu olumsuz yapısına karşın, bölgede farklı cinsten çok sayıda çiftlik hayvanı bulunmaktadır.
Güneydoğu Anadolu Bölgesi üreticileri ülke genelinde olduğu gibi meraya dayalı hayvancılık yapmakta, mera dışındaki yem ihtiyaçlarını sap, saman ve diğer bitki artıklarından karşılamaktadır. Hayvancılık sektöründeki dalgalanma ve belirsizlikler, tarımsal faaliyetinin tamamının hayvancılığa endekslenmesini engellemektedir.
Yem bitkileri üretiminin artırılması için öncellikle hayvansal ürünlerin pazarlama sorunlarının çözülmesi, hayvansal ürün fiyatlarının belirlenmesi gerekir. Bölgede yem bitkileri üretimi, bu bitkilerin parasal değerlerinin, çiftçinin gelir kaynağını oluşturan buğday, arpa ve pamuk gibi bitkilerin parasal değerleri aşmasıyla artacağı muhakkaktır.
Çizelge 3: Türkiye ve Güneydoğu Anadolu Bölgesinde 1997-2007 Yılları Arasında Yem Bitkileri Üretiminin karşılaştırılması
1997 1997
TÜRKĐYE YEM BĐTKĐLERĐ ÜRETĐMĐ (ton)
GAP BÖLGESĐ YEM BĐTKĐLERĐ ÜRETĐMĐ (ton)
Ürünler E.A(ha) Dane Hasıl Yeşil ot Kuru E.A(ha) Dane Hasıl Yeşil ot Kuru ot
Mısır 545.000 - 576.000 - - 6.702 - 681 - -
Fiğ 252.000 - - 310.000 336.000 711 - - 1.031 1.329
Burçak 8.100 - - 1.384 2.150 3.229 - - 1.094 1.473 Yonca 217.000 1.930 - 1.905.800 1.364.000 1.878 3 - 19.435 13.181 Korunga 82.500 1.730 - 205.800 255.300 37 3 - 2 165 Toplam 1.105.100 3.660 576.000 2.422.984 1.957.650 12.557 6 681 21.562 16.148
Ürünler E.Alan(ha) Hasıl Silajlık Yeşil ot Kuru ot Dane E.Alan(ha) Dane Hasıl Yeşil ot Kuru ot silajlıkl
Mısır(H) 13739.7 302.550 - - - - 74.5 143 143 - - -
Mısır(S) 255273.5 - 10.259.595 - - - 4707.3 - - - 165.5858
Fiğ 639177.4 - 1.282.441 1.614.230 - 40265 - - 199.242 1329 -
Burçak 22928.6 - 87.683 65.590 - 16747.2 - - 76.962 54.811 -
Yonca 534896.5 - 1.697.645 3.513.945 - 2735.8 400 - 32.275 26.819 -
Korunga 129895.8 - 191.991 525.563 - 504 46 - 6600 4857 -
Üçgül 2010.5 - 11.611 - - - - - - -
Toplam 1.597.922 302.550 10.259.595 3.108.204 5.634.848 - 65033.8 446 143 315.079 87.816
Çizelge 4: Güneydoğu Anadolu Bölgesinde 1997-2007 Yılları Arasında Yem Bitkileri Üretimi
ALAN ÜRETĐM
Ekim Alanı (ha) Yeşil Ot (ton) Kuru Ot (ton)
ĐLLER ÜRÜNLER 1997 2007 1997 2007 1997 2007
Yonca 486 647.5 5280 797.9 320 138.6
Korunga - 22 - 8 - 2
Adıyaman Fiğ 125 9814 89 1102 223 869.8
Burçak 170 118 - 76 - 150
Mısır(Silajlık+H) 1623 489.5+20 -(S) 1080.5+14.3(H) - -
Yonca 6 49.6 404 163.6 147 3.6
Korunga - - - - - -
Batman Fiğ 5 3495.5 446 909.5 247 1631.7
Burçak - 3296.2 - 2700 - 4275
Mısır(silajlık) - 580.1 - 1580.5(S) - -
Yonca 684 542.5 7074 669 9219 103.4
2007 2007
TÜRKĐYE YEM BĐTKĐLERĐ ÜRETĐMĐ (ton) GAP BÖLGESĐ YEM BĐTKĐLERĐ ÜRETĐMĐ (ton)
770
Korunga 36 33.5 2 30 164 22.2
Diyarbakır Fiğ 281 3361.8 179 2368.8 758 500.2
Burçak 1790 484.5 - 414.8 1473 373.8
Mısır(silajlık+H) 811 683.1+50 - 2387.3(S) - -
Yonca 3 19 3 39 - 5
Korunga - - - - - -
Gaziantep Fiğ - 2688.2 - 3017.8 - 1471
Burçak - - - - - -
Mısır(silajlık+H) 2571 276.9 - 1063.7(S) - -
Yonca - - - - - -
Korunga - - - - - -
Kilis Fiğ - 1391 - 415 - 136
Burçak - - - - - -
Mısır(silajlık+H) 100 24.5(S) - 14.3(S) - -
Yonca 6 86 24 31.5 24
Korunga - - - - - -
Mardin Fiğ 37 506.5 317 414 - 119.5
Burçak 744 5766.2 1094 2591.4 - 301.2
Mısır(silajlık) - - - - - -
Yonca 82 249.1 1006 50 31.7
Korunga - 339.5 - 616 - 427
Siirt Fiğ - 15355.6 - 5862 - 2355
Burçak - 500 - - - 75
Mısır(silajlık) - 549.9 - 1727.6(S) - -
Yonca 309 490 5216 910 2913 577
Korunga 1 - - - 1 -
Şanlıurfa Fiğ 243 3545 - 5829.6 2 634.5
Burçak 525 2450 - 810 150
Mısır(silajlık+H) 1583 1217 195(H) 6085(S) - -
Yonca 302 652.1 392 566.5 582 1798.6
Korunga - 129 - 6 - 34.5
Şırnak Fiğ 20 107.4 - 5.5 99 93.3
Burçak - 4132.3 - 1104 - 291.1
Mısır(silajlık) 14 886.3+4.5 4(H) 2619.6(S) - -
Toplam 12.557 65.063.8 21.725 48.080.7 15.148 16.459.7
Y. Oran %518 % 221 % 108
*Kaynak: Anonim 1997-2007
GAP Bölgesinde Hayvancılığın Yapısı
GAP Bölgesinde hayvancılık, büyük oranda doğal mera ve anız otlatmasına dayanmaktadır. Bölgedeki meraların büyük çoğunluğu, kısa ve seyrek otlu koyun merası karakterindedir. Bu topraklar üzerinde koyun, az masraflı yem girdisiyle hayvansal ürün elde etmeye çok uygundur. Diğer bir ifadeyle koyun yetiştiriciliği, ekstansif hayvansal üretim şekliyle, yaygın ve karlı bir ekonomik faaliyettir.
GAP’taki sulama yatırımlarının devreye girmesi ile birlikte bitkisel ve hayvansal üretim deseni doğal olarak değişmiş ve değişmektedir. Özellikle sulanan alanlarda bölgenin yerli koyun ırkları düşük verim potansiyelleri ile bitkisel üretim, özellikle endüstri bitkileri ile rekabet edemeyecektir. Bu yüzden sulanan alanlarda ekstansif üretim değil entansif üretime uygun yüksek süt ve döl verimli besi ve karkas kalitesi yüksek büyükbaş ve küçükbaş hayvancılık yapılması daha uygun olacaktır. Ancak özellikle Harran ovasında özellikle pamuk tarımının yaygınlaşmasıyla, ovada koyun yetiştiriciliğinde büyük azalma olmuştur. Bu yüzden özellikle sulama dışı alanlarda hayvancılık sektörünün canlandırılmasına ve bu yolla topraksız ve az topraklı yoksul çiftçilerin gelir düzeyinin yükseltilmesine hizmet edecek ekstansif koyunculuğun teşvik edilmesi gerekmektedir. Böylece bölgedeki gelişim farklılıklarının azaltılmasına hizmet edileceği gibi, hayvancılık sektörünün geliştirilmesi ile ülke ve bölge ekonomisine de katkı sağlanacaktır.
Ülke genelinde olduğu gibi, GAP bölgesinde de Hayvancılık, bitkisel üretime paralel bir gelişme sağlayamamıştır. 1980–2010 döneminde hayvan varlığında, tüm ülke genelinde olduğu gibi, önemli düşüşler gerçekleşmiştir. Yaşanan olağan dışı durumlar ve kırsaldan kentlere yoğun göçler nedeniyle Türkiye geneline göre GAP bölgesinde daha
771
yüksek oranlarda azalmalar belirlenmiştir. Anılan dönemde, sığır varlığında % 17, koyun varlığında % 38 ve keçi varlığında da % 39 oranına varan düşüşler görülmüştür. GAP bölgesinde geçtiğimiz yıllarda özellikle koyun ve keçi ıslahı konusunda, gerek kamu kesiminin gerekse özel sektörün bölgede yeterli çalışma yaptığını söylemek olası değildir.
Çizelge 5: Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde 1997-2007 yılları arasında hayvan varlığındaki değişim
Büyükbaş 1997-2007 1997-2007
ĐLLER Kültür Melez Yerli Manda Küçükbaş Tek Toynaklı
Adıyaman 12.260/16.920 24.137 / 20639 48.300 / 20.476 - 442.290 / 225.474 25.740/9173 Batman 340/3309 1130 / 7000 31.760 / 25.275 130/132 422.460 / 511.857 8050/1633 Gaziantep 5680/11.116 19.520/ 31.342 14.410 / 12.661 100/151 531.410 / 477.849 9920/6995 Diyarbakır 4090/15.454 19.590/62.245 183.240/182.669 3.150/2562 1.051150 / 946.217 33.438/13.708 Kilis 830/884 2000/3373 210 / 140 - 87.600 / 132.000 630/850 Mardin 2400/9242 6090/8469 42.060 / 43.642 - 454.050 / 617.347 23.140/11.786 Siirt 1650/2946 2100/3708 17.540 / 17.836 - 318.240 / 423.823 5520/5045 Şanlıurfa 4280/8506 40.150/31.033 73.020 / 89.769 550/774 1.590690/1.557130 28.380/13.160 Şırnak 470/2204 180/2746 29.040 / 29.345 150/217 409.430 / 415.752 15.310/6568
GAP Toplam 32.000/62.075 114.894/170.555 439.580/421.813 4080/3836 5.307.320/5.307.449 150.128/68.918 Türkiye2007 3.295.678 4.465.350 3.275.725 84.705 31.748.651 555.823
Y.Oran(2007) 1.88 3.82 12.87 4.53 16.72 12.40
*Kaynak: Anonim.1997-2007
GAP bölgesinde son 30 yıl içinde hayvancılık yapan işletmelerin sayısı %24 azalma göstermiş, 317 bin adetten 240 bine düşmüştür. Đşletmelerin ölçeğinin küçük olması hayvancılığın verimli ve karlı bir şekilde yapılabilmesini engellemekte, gerek kamu kesiminin gerekse özel kesimin bölgede sunduğu hayvan sağlığı ve ıslahı hizmetlerinin verimliliğini ve etkinliğini azaltmaktadır (Dünya’da, Türkiye’de, GAP’ta Tarım 2005).
SONUÇLAR
1. GAP Bölgesinde sulanan alanlarda özellikle entansif süt sığırcılığının yapıldığı işletmelerde, entansif yapay meralar kurulması gerekmektedir. Mera ıslah çalışmaları sürecinde uygulanacak otlatma kısıtlamalarının ortaya çıkaracağı yem açığını karşılamak amacıyla eş güdümlü olarak tarla tarımında hızla geliştirilmelidir.
2. 25 Şubat 1998 tarihinde çıkan ” Mera Kanunu”, kapsamındaki tesbit, tahdit ve tahsis çalışmaları özellikle GAP bölgesi meralarında hızla tamamlanmalıdır. Yöreye uygun yem bitkisi cins, tür ve çeşitlerini kapsayan araştırma faaliyetlerine hemen başlanmalı, yöre meralarının ıslahında, üstten tohumlama veya yeniden ekim çalışmaları amacıyla kullanılacak mera bitkileri belirlenerek tohumluk üretimi hızlandırılmalıdır.
3. Mera kanununun gerekli kıldığı “Araştırma Birimleri” hemen oluşturulmalı, sadece Tarım ve Köy Đşleri Bakanlığı yapısında yer alacak birimler yerine, üniversitelerin üst düzeydeki çayır-mera uzmanlarını ve alt yapılarını da kapsayan, çağdaş anlamda “ Çayır-Mera Araştırma Enstitüleri” kurulmalıdır.
4. 2000 yılından itibaren yem bitkileri üretimini teşvik etmek amacıyla destekleme çalışmaları başlatılmıştır. Desteklemeler, 2000 yılında 2000/467 sayılı bakanlar kurulu kararı ile yürürlüğe girmiştir. 2005 yılında 2006/992 sayılı Bakanlar
772
Kurulu kararı ile destekleme birim fiyatları Bakanlık tarafından belirlenmiştir. 2010 yılına kadar devam eden bu destekleme çalışmalarından çok olumlu sonuçlar alınmıştır. GAP Bölgesi 1997–2007 yılları arasında ekili alan oranında % 518, yaş ot oranında % 221, kuru ot oranında ise % 108 oranında artış olmuştur.
5. Yem bitkileri üretim miktarı bakımından yapılacak değerlendirmede Güneydoğu Anadolu Bölgesi, Ülke genelinde üretimi yapılan yem bitkilerinin çok az bir miktarını karşılamaktadır. GAP Bölgesi 1997 yılında, yeşil ot fiğde % 0.33, burçak yeşil otta % 79 ve burçak kuru otta % 68.51 oranlarında yem üretirken; 2007 yılında yeşil ot Fiğde %15.53, burçak yeşil otta % 83.77 ve burçak kuru otta % 83.57 oranlarında yem üretmiştir. Bölgede Kuru Tarım sisteminde ekimi mümkün olan ve geleneksel bitki olması nedeniyle yem bitkisi olarak daha çok burçak tercih edilmektedir.
6. GAP Bölgesi büyükbaş hayvan varlığının illere göre durumuna baktığımızda sırasıyla, Diyarbakır, Şanlıurfa, Mardin, Adıyaman ve Gaziantep gelmektedir. Küçükbaş hayvan varlığında ise ilk sırayı Şanlıurfa, daha sonra Diyarbakır, Mardin, Gaziantep ve Şırnak almaktadır. Ülkemiz Sığır (kültür) varlığının yaklaşık % 1.88’i, sığır (melez) varlığının % 3.82’si ve sığır (yerli) varlığının % 12.87’si, küçükbaş varlığının % 16.72’ü, manda varlığının 4.53’ü, tek toynaklı varlığının % 12.40’ı (özellikle Şanlıurfa da Arap atı yetiştiriciliği ön plana çıkmaktadır). GAP Bölgesi’nde yer almaktadır. Özellikle geçmiş yıllarda GAP bölgesinden diğer bölgelerimize küçükbaş hayvan satışları yoğun olarak yapılmaktaydı. Bölgedeki hayvansal üretim teşviklerle yeniden canlandırılmaya çalışılmaktadır, fakat şu ana kadar gerek hayvan varlığında, gerekse hayvansal ürün fiyatlarında önemli gelişmeler gözlenmemiştir. Bölgede kültür ırkı ve melezlerinin büyükbaş ve küçükbaş hayvan yetiştiriciliğinde düşük düzeylerde kaldığını görmekteyiz.
Yine GAP bölgesinde Hayvancılık Araştırma Enstitüsü bulunmamaktadır. Bölgedeki Üniversiteler ve bakanlığa bağlı bir veya daha fazla Hayvancılık Araştırma Enstitüsüne ihtiyaç vardır. Yine bölgede gerek arazi varlığı ve gerekse hayvan varlığı ile ön plana çıkan Ceylanpınar T.Đ.M ‘in, hiç olmazsa arazisinin ve hayvan varlığının bir kısmının Hayvancılık Araştırma Enstitüsü’ne ayrılması ve özellikle koyun, keçi ıslahı yönünde araştırmalar yapılması bölge hayvancılığına büyük katkılar sağlayacaktır.
7. GAP bölgesinde sulanan alanların artışıyla ekim nöbeti sistemleri içerisinde kışlık ara ürün olarak Baklagil yem bitkileri yetiştirilmesi teşvik edilmesi, Ülkemizin ve GAP bölgesinin yem bitkileri gereksiniminin karşılanmasında büyük bir açığı kapatacaktır.
8. “Ülkesel ve Bölgesel Mera Yönetim Planlarının” etkin bir şekilde
uygulanmaya devam edilmesi, sürdürülebilir verimliliğin sağlanması ve bu alanların yeniden Türk hayvancılığının hizmetine sunulması gerekir.
KAYNAKLAR
1. Anonim 1950. Tarımsal Yapı ve Üretim. T.C Başbakanlık D.Đ.E. Yay.,Ankara 2. Anonim 1996. Tarımsal Yapı ve Üretim. T.C Başbakanlık D.Đ.E. Yay.,Ankara 3. Anonim 1997. Tarımsal Yapı ve Üretim. T.C Başbakanlık D.Đ.E. Yay.,Ankara 4. Anonim 2003.Tarımsal Yapı ve Üretim. T.C Başbakanlık D.Đ.E. Yay.,Ankara 5. Anonim 2005. Tarımsal Yapı ve Üretim. T.C Başbakanlık D.Đ.E. Yay.,Ankara 6. Anonim 2007. Tarımsal Yapı ve Üretim. T.C Başbakanlık D.Đ.E. Yay.,Ankara 7. Kaynak: Bölge Đlleri Đl Tarım Müdürlükleri
8. KHGM, Arazi Varlığı Envanter Çalışmalarından Sentezlenmiştir (2000).
9. T.C. Başbakanlık Güneydoğu Anadolu Projesi Bölge kalkınma Đdaresi Başkanlığı, Mayıs 2005
