PERAKENDE SEKTÖRÜ
RAPORU
İÇİNDEKİLER
1. TÜRKİYE PERAKENDE SEKTÖRÜ ... 4
1.1. PERAKENDE CİRO ENDEKSİ ... 4
2. TÜRKİYE AVM SEKTÖRÜ ... 9
2.1. AVM GELİŞİMİ ... 9
2.2. AVM CİRO ENDEKSİ ...10
3. SEKTÖR ÜZERİNDE COVID-19 ETKİSİ ...13
4. E-TİCARET ...15
5. SONUÇ ...17
1. TÜRKİYE PERAKENDE SEKTÖRÜ
Ülkemizin en önemli sektörlerinden olan perakende sektörü, Türkiye Alışveriş Merkezleri ve Pera- kendeciler Federasyonu (TAMPF) verilerine göre toplamda 1.2 Trilyon TL’lik ciro büyüklüğüne sa- hiptir. 2,5 milyon insanın çalıştığı perakende sektörü, bünyesinde barındırdığı birçok farklı aktör ile hizmet sektörünün önemli bir temsilcisi konumundadır.
1.1. PERAKENDE SATIŞ HACİM ENDEKSİ
2. Türkiye İstatistik Kurumu verileri dikkate alınarak 2018-2020 yılları arasındaki Perakende Satış Hacim Endeksi’ne (2015=100) odaklanılmıştır. İlgili veriler aşağıda belirtilmiştir.
Grafik 1. Perakende Satış Hacim Endeksi
160140 120100 8060 4020 00
Bu göstergeye endeksin alt kalemleri özelinde bakıldığında, aşağıdaki grafikte görüleceği üzere 2018 yılından bu yana liderliği elinde tutan posta yoluyla veya internet üzerinden perakende satış- larının güçlü liderliği dikkat çekiyor. 2019 yılında 5 alt kalem pozitif sinyal verirken 2020 yılında da endeks değişimi pozitif olan 5 alt kalem bulunmaktadır.
Grafik 2. Perakende Satış Hacmi Sektörlere Göre Yıllık Ortalaması
110,458
342,534 125,161
116,564 86,047
101,303 107,148
117,716 110,812
,000 50,000 100,000 150,000 200,000 250,000 300,000 350,000 400,000 Otomotiv yakıtı
Posta veya internet üzerinden Tıbbi ürünler ve kozmetik Tekstil, giyim ve ayakkabı Elektrikli e ya ve mobilya Bilgisayar, kitap ve ileti im aygıtları Gıda dı ı (otomotiv yakıtı hariç) Gıda, içecek ve tütün Perakende ticaret
2018 2019 2020
* 2020 ortalamasına Aralık ayı dahil değildir.
2019 yılında bir önceki yıla göre %38 artış gösteren posta veya internet üzerinden yapılan peraken- de satış hacmi endeksi 2020 yılında %71 artış yaşamıştır.
Takvim ve Mevsim Etkilerinden Arındırılmış Perakende Satış Hacim Endeksi’ne göre;
Grafik 3. Perakende Satış Hacmi Sektörlere Göre Yıllık ve Aylık Değişim Oranları (%), Kasım 2020
1,7
8,9 3,1
5,5 1,4
5 4,3 -1,3
2,2 Aylık değişim
7,5
69,8 9,6
4
17,2 12
13,8 11,4
11,9
Otomotiv yakıtı Posta veya internet üzerinden Tıbbi ürünler ve kozmetik Tekstil, giyim ve ayakkabı Elektrikli eşya ve mobilya Bilgisayar, kitap ve iletişim aygıtları Gıda dışı (otomotiv yakıtı hariç) Gıda, içecek ve tütün Perakende ticaret
Yıllık değişim
Sabit fiyatlarla perakende satış hacmi 2020 yılı kasım ayında bir önceki aya göre %2,2, bir önceki yılın aynı ayına göre ise %11,9 oranında artış göstermiştir. Özellikle gıda, içecek ve tütün kaleminin aylık %1,3 azalış; posta/ internet üzerinden yapılan satış hacim endeksinin aylık %8.9, yıllık %69.8 artış gösterdiği dikkat çekmektedir.
Grafik 4. 2020 Aylık Perakende Satış Hacmi & TÜFE Değişimleri
0,00 0,02 -0,07 -0,22 0,06 0,17 0,09 0,01 0,03 0,04 0,02 0,01 0,00 0,01 0,01 0,01 0,01 0,01 0,01 0,01 0,02 0,02
000 000 000 000 000 000 000 000 000 000
Perakende Ticaret TÜFE
7 PERAKENDE SEKTÖRÜ RAPORU 2020
PERAKENDE SEKTÖRÜ RAPORU 2020
6
TÜİK’ten elde edinilen perakende verilerine göre, 2020 yılı Perakende Satış Hacmi kasım ayında bir önceki aya göre %2 artmıştır ancak aynı dönemde enflasyon artışı da %2 gözlemlenmiştir.
Grafik 5. 2020 Yıllık Perakende Satış Hacmi & TÜFE Değişimleri
0,10 0,11 0,01 -0,20 -0,17 0,01 0,13 0,06 0,08 0,12 0,12 0,12 0,12 0,12 0,11 0,11 0,13 0,12 0,12 0,12 0,12 0,14
000 000 000 000 000 000 000 000 000 000
Perakende Ticaret TÜFE
2020 yılı Perakende Satış Hacmi kasım ayında bir önceki yılın aynı dönemine göre ise; %12 artmıştır ancak aynı dönemde enflasyon artışı %14 oran ile bunun üzerinde gözlemlenmiştir.
1.2. PERAKENDE CİRO ENDEKSİ
Türkiye İstatistik Kurumu verileri dikkate alınarak 2018-2020 yılları arasındaki Perakende Ciro Endek- si’ne (2015=100) odaklanılmıştır. İlgili veriler aşağıda belirtilmiştir.
Grafik 6. Perakende Ciro Endeksi
00 50 100 150 200 250 300
Bu göstergeye endeksin alt kalemleri özelinde bakıldığında 2019 yılında tüm kalemler pozitif sinyal verirken 2020 yılında da endeks değişimi negatif olan 2 alt kalem bulunmaktadır.
Grafik 7. Perakende Ciro Endeksi Sektörlere Göre Yıllık Ortalaması
170,540
559,072 257,951
173,564 167,496
201,004 196,764 219,483 198,348
,000 100,000 200,000 300,000 400,000 500,000 600,000 Otomotiv yakıtı
Posta veya internet üzerinden Tıbbi ürünler ve kozmetik Tekstil, giyim ve ayakkabı Elektrikli eşya ve mobilya Bilgisayar, kitap ve iletişim aygıtları Gıda dışı (otomotiv yakıtı hariç) Gıda, içecek ve tütün Perakende ticaret
2018 2019 2020
*2020 ortalamasına Aralık ayı dahil değildir.
2020 yılında bir önceki yıla göre tekstil, giyim ve ayakkabı ile otomotiv yakıtı sektörleri ciro endeksi yıllık ortalamasının azaldığı görülmektedir. 2019 yılında %51 artış gösteren posta veya internet üze- rinden yapılan perakende satışları ise 2020 yılında %85 artış yaşamıştır.
Takvim ve Mevsim Etkilerinden Arındırılmış Perakende Ciro Endeksi’ne göre;
Grafik 8. Perakende Ciro Endeksi Sektörlere Göre Yıllık ve Aylık Değişim Oranları (%), Kasım 2020
1,3
12,7 4,6
2 4
8 5,5 1,6
3,7 Aylık
5,7
89,5 22,1
6,8
37,2 47,9 32,2 28,3 26,1
Otomotiv yakıtı Posta veya internet üzerinden Tıbbi ürünler ve kozmetik Tekstil, giyim ve ayakkabı Elektrikli eşya ve mobilya Bilgisayar, kitap ve iletişim aygıtları Gıda dışı (otomotiv yakıtı hariç) Gıda, içecek ve tütün Perakende ticaret
Yıllık
Cari fiyatlarla perakende ciro endeksi 2020 yılı kasım ayında bir önceki aya göre %3,7, bir önceki yı- lın aynı ayına göre ise %26,1 oranında artış göstermiştir. Hem aylık hem de yıllık oranlara bakıldığında hiçbir sektörde ciro endeksi düşüşü yaşanmamıştır. Özellikle posta/ internet üzerinden yapılan satış hacim endeksinin aylık %12,7, yıllık %89,5 artış gösterdiği dikkat çekmektedir.
Grafik 9. 2020 Aylık Perakende Ciro Endeksi & TÜFE Değişimleri
0,01 0,02 -0,07 -0,22 0,06 0,22 0,10 0,01 0,04 0,05 0,04
0,01 0,00 0,01 0,01 0,01 0,01 0,01 0,01 0,01 0,02 0,02
000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000
Perakende Ciro Endeksi TÜFE
2020 yılı Perakende Ciro Endeksi kasım ayında bir önceki aya göre %4 artmıştır, aynı dönemde enf- lasyon artışı %2 gözlemlenmiştir.
Grafik 10. 2020 Yıllık Perakende Ciro Endeksi & TÜFE Değişimleri
0,21 0,22 0,09 -0,15 -0,12 0,11 0,22 0,19 0,22 0,25 0,26
0,12 0,12 0,12 0,11 0,11 0,13 0,12 0,12 0,12 0,12 0,14
000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000
Perakende Ciro Endeksi TÜFE
Perakende Ciro Endeksi kasım ayında bir önceki yılın aynı dönemine göre ise; %26 artmıştır, aynı dönemde enflasyon artışı %14 gözlemlenmiştir.
JLL tarafından yayınlanan Türkiye’nin Makroekonomik ve Gayrimenkul Piyasası Verileri 3Ç Raporu’na göre; perakende pazarındaki EUR bazında birincil kira, 3Ç 2020 itibarıyla revize edilerek metrekare başına aylık 70 EUR seviyesinde kayıt altına alınmıştır. TL birincil kira ise TL’nin değerindeki kayda değer gerileme nedeniyle metrekare başına aylık 600 TL olarak revize edilmiştir. Ayrıca birincil getiri oranının 3Ç 2020 itibari ile %8,75 seviyesinde sabit kaldığı öngörülmektedir.
2. TÜRKİYE AVM SEKTÖRÜ
2.1. AVM GELİŞİMİ
Türkiye AVM gelişimi incelenirken GYODER’in her sene yayınladığı Türkiye Gayrimenkul Sektörü Raporu 2020 yayını dikkate alınmıştır ve 2018-2020 verilerine odaklanılmıştır. İlgili veriler aşağıda belirtilmiştir.
Grafik 11. 2018-2020 AVM Sayısı ve Toplam Kiralanabilir Alan
453 454
13,45 444
13,51
13,38
13,3 13,35 13,4 13,45 13,5 13,55
438 440 442 444 446 448 450 452 454 456
2018 2019 2020
Açık AVM Sayısı Toplam Kiralanabilir Alan (milyon m²)
Kaynak: Jones Lang Laselle *2020 yılı 3. Çeyrek verisidir.
Tablo 2. 2020 AVM Sayısı ve Toplam Kiralanabilir Alan
Mevcut Durum Aktif İnşaat Halinde Toplam
İstanbul Birim 131 14 145
TKA (m²) 5,010,123 452,486 5,462,609
Ankara Birim 44 2 46
TKA (m²) 16,984,008 57,000 1,755,408
Diğer Şehirler Birim 269 16 285
TKA (m²) 6,667,704 660,817 7,328,521
Türkiye Birim 444 32 476
TKA (m²) 13,376,235 1,170,303 14,546,538
Kaynak: Jones Lang Laselle *2020 yılı 3. Çeyrek verisidir.
2020 yılı itibarıyla Türkiye’deki mevcut alışveriş merkezi arzı 444 alışveriş merkezinde 13,4 milyon m² seviyesine gelmiştir ve mevcut arzın %37’lik kısmına İstanbul sahiptir. Ayrıca 32 alışveriş merkezin- de yaklaşık 1,2 milyon m² inşaat halinde olan kiralanabilir alan bulunmaktadır. Organize perakende yoğunluğuna bakıldığında ise 2019 yılında ülke genelinde 1.000 kişi başına 160 m² kiralanabilir alan mevcutken 2020 yılına gelindiğinde 161 m² kiralanabilir alan olduğu görülmektedir.
İstanbul 1000 kişi başına 323 m² perakende yoğunluğu ile 161 m² yoğunlukta olan ülke genelinin iki katı yoğunluğa sahip olması dikkat çekmektedir. Ankara 300 m² üzerinde perakende yoğunluğuna sahip diğer bir şehir olarak öne çıkmaktadır.
11 PERAKENDE SEKTÖRÜ RAPORU 2020
PERAKENDE SEKTÖRÜ RAPORU 2020
10
2.2. AVM CİRO ENDEKSİ
Alışveriş Merkezleri ve Yatırımcıları Derneği ile Akademetre Research tarafından ortaklaşa oluştu- rulan AVM Perakende Ciro Endeksi dikkate alınarak 2018-2020 yılları arasındaki Perakende Ciro Endeksi’ne odaklanılmıştır. İlgili veriler aşağıda belirtilmiştir.
Grafik 12. Türkiye Geneli Metrekare Verimlilik Endeksi
0 50 100 150 200 250 300 350 400
Grafik 13. Türkiye Geneli Metrekare Verimlilik Endeksi
0 50 100 150 200 250 300 350 400
2018 2019 2020
Eylül Ekim -%2.5
%9.1 %19.1
* Sektöre ait ciro endeksi, Anadolu ve İstanbul’un GLA büyüklükleri ağırlıklandırarak hesaplanmıştır.
Türkiye Geneli Metrekare Verimlilik Endeksi, enflasyondan arındırılmadan incelendiğinde, 2018 ekim ayında bir önceki aya göre %2,5 düşüş yaşanırken 2019 yılında %9,1, 2020 yılında ise %19,1 oranında artışla 349 puana ulaşmıştır.
Grafik 14. Aylık m² Başı Ciro Analizi (ciro/m²)
818 712
779 816
822 1015
937 1072
888 872 940
995 848 814
908 900
1006 1174 1060
1185 971
1036 1148
1160 1083 972
725 526 82 135
776 1003
936 1111 1097
933 1022 1122
1108 1252
1196 1430
1377 1334 1379
1558 1278
1147 1311
1326 1383
1542 1378
1502
1348 1503 1637
1829 1617
1445
725
161 175
1002 1281 1265 1387
1661
0 500 1000 1500 2000 2500 3000 3500
Anadolu İstanbul
AVM’lerde kiralanabilir alan (m²) başına düşen cirolar ekim 2020’de İstanbul’da 1661 TL, Anadolu’da 1111 TL olarak gerçekleşmiştir. Türkiye geneli metrekare verimliliği ise ekim 2020’de 1331 TL olarak gerçekleşmiştir.
Grafik 15. Kategoriler Bazında m² Verimlilik Endeksi
0 100 200 300 400 500 600
Genel Giyim Ayakkabı Yiyecek-içecek Hipermarket Teknoloji Diğer Eyl.20 Eki.20
%30 %29
%17 %16
%3
%19 %10
* Diğer kategorisi; yapı market, mobilya, ev tekstili, hediyelik eşya, oyuncak, sinema, kişisel bakım ve kozmetik, kuyum, hoby, petshop, terzi ve ayakkabı tamir servisleri, döviz bürosu, kuru temizleme, eczane gibi mağazalardan oluşmaktadır.
3. SEKTÖR ÜZERİNDE COVID-19 ETKİSİ
Ey-Parthenon & TAMPF (Türkiye Alışveriş Merkezleri ve Perakendeciler Federasyonu) tarafından 27 şirket ile Mayıs-Haziran 2020’de online olarak sektörün önemli oyuncuları olan yöneticilerinin görüş- lerine başvurularak yapılan Covid-19 Anketi incelendiğinde;
Anket katılımcıların %35’i restoran, %16’sı AVM, %16’sı gıda dışı perakende, %13’ü gıda perakendecisi/
market ve %19’u diğer grubunda yer almaktadır.
Grafik 18. Salgın Öncesi Dönem
58%
23%
3%
16%
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
Enflasyon üzerinde
büyüme Enflasyona paralel
büyüme Enflasyon altında büyüme Hem ciro hem karlılıkta daralma Marketlerin tamamı, restoranların ise
%55'i enflasyon üzerinde büyümekteydi.
Restoranların %18'i ciro ve karlılıkta sıkın>
yaşıyordu.
Salgından önceki dönem ele alındığında, katılımcıların %58’i enflasyonun üzerinde büyüme yaşadığı- nı, %23’ü ise enflasyona paralel bir büyüme yaşadığını belirtmiştir. Ayrıca katılımcıların %68’i 2020’ye yatırım yaparak, yani yeni mağaza açarak ya da yeni operasyonlara başlayarak girdiğini belirtmiştir.
Grafik 19. Mart ve Nisan ayları ortalama cironun Şubat ayına kıyasla değişimi
25%
50%
25%
%26-50 %51-75 %76-100
Ar#ş yaşayan ka#lımcıların oranı
Ar#ş oranları
%62 Ortalama
artış 12% 19%
69%
%26-50 %51-75 %76-100
Düşüş yaşayan ka#lımcıların oranı
Düşüş oranları
%77 Ortalama
düşüş
Salgın öncesinde 2020 Türkiye perakende sektörü için iyi bir sene olacağının işaretlerini vermek- teydi. Katılımcıların %16’sı cirolarında artış yaşarken %16’sı düşüş yaşamıştır. Şubat ayına kıyasla mart ve nisan cirolarına baktığımızda ise katılımcıların %25’i %26-50 oranında, %50’si %51-75 oranında ve Ekim 2020 dönemi, eylül 2020 dönemi ile karşılaştırıldığında AVM’lerdeki genel metrekare verimli-
liği %19, giyim kategorisi %30,3, ayakkabı kategorisi %29,2, yiyecek-içecek kategorisi %17,0, hiper- market kategorisi %16,4 ve teknoloji kategorisi %2,9 artış göstermiştir. Diğer kategorisi metrekare verimliliği ise %10,5 artış göstermektedir.
Grafik 16. Aylık Ziyaretçi Sayısı Endeksi
110 93
100 99 95
110 100
104 97 97 98
108 106 91
99 96 94
104 98
98 91
97 99
104 103 92
50
4 9
43 59 59
55 64
0 20 40 60 80 100 120
Grafik 17. Ziyaretçi Sayısı Endeksi
0 20 40 60 80 100 120
2018 2019 2020
Eylül Ekim
%6.5
%16
2018-2020 yılları arasında ekim ayı ziyaretçi endeksi incelendiğinde; 2018 döneminde aylık artış göz- lemlenmezken 2019 yılında %6,5, 2020 döneminde %16,4 oranında bir artış olduğu görülmektedir.
15 PERAKENDE SEKTÖRÜ RAPORU 2020
PERAKENDE SEKTÖRÜ RAPORU 2020
14
Grafik 22. COVID-19’la ortaya çıkan ve kalıcı olması beklenen tüketici davranışları
87%
68%
55%
48%
26%
65%
26%
26%
16%
23%
6%
0%
0% 50% 100%
Dijitale kayış Mağaza ve AVM'lerdeki hijyen talebi Toplu ortamlarda bulunma korkusu Ev dışı tüketimin düşmesi Evde daha fazla zaman geçirme Modern/ Zincir/ Markalı fiziksel perakende kanallarından uzaklaşma Zorunlu olmayan harcamaların kısılması Kredi kartı kullanımın artması Daha ucuz ürünlere yönelme Mobilya, konut ve araç gibi yüksek ücretli harcamaların ertelenmesi Daha fazla ambalajlı ürün tüketimi Stoklama/ Alışveriş sıklığının düşmesi
Konum ve kanal tercihleriyle ilgili davranışlarHarcamalarla ilgili davranışlar Ürün ve tüketim tercihleri
Tüketicilerin dijital kanala kayması, fiziksel kanalı tercih ettiklerinde de hijyen talepleri ve zorunlu ol- mayan harcamaları kısmaları COVID-19 sürecinde ortaya çıkıp kalıcı olması beklenen davranışlardır.
4. E-TİCARET
Ülkemizde, elektronik ticaret araçları hızla büyümekle birlikte, penetrasyon oranı itibarıyla gelişmiş ekonomilerin oldukça gerisinde seyrediyor. Bu durum, bir olumsuz bir algı yaratmakla birlikte, mev- cut potansiyelin büyüklüğünü de ortaya koymaktadır.
Grafik 23. İnternet erişimine sahip hanelerin oranı (%)
83,8
88,289 90,732
80 85 90 95
2018 2019 2020
geri kalan %25’i ise %76-100 oranında ciro artışı yaşamıştır. Bu ciro artışlarının ortalaması %62’dir. Şu- bat ayına kıyasla cirolarında düşüş yaşayan katılımcıların ise %12’si %26-50, %19’u %51-75 ve %69’u ise %76-100 aralığında düşüş yaşamıştır. Bu ciro düşüşlerinin ortalaması ise %77 oranındadır.
Salgın sonrası gelişmeler üzerine sektör kriz yönetimi için çeşitli aksiyonlar almış durumdadır.
Grafik 20. Kriz yönetimi için alınmış aksiyonlar
90%
90%
84%
68%
65%
48%
29%
6%
6%
10%
19%
29%
26%
29%
0% 100%
Kiriz Yönetim ekibinin oluşturulması Beklenmedik iş düzenlerinin belirlenmesi
ve iş sürekliliğinin planlanması İş/çalışma planı güncellemeleri Çalışan destek programları oluşturma Teknoloji ve siber güvenlik güncellemeleri Tedarik zincirini çeşitlendirme ve aksamış
noktaları düzeltme
Satışa yönelik müşteri iletişim planı oluşturma
Önlem alanlar Almayı planlayanlar
Sektörde kriz yönetimine dair alınması gereken aksiyonlardan kriz yönetim ekibinin oluşturulması, iş sürekliliğinin planlanması, çalışma planı güncellemeleri katılımcıların neredeyse tamamı tarafından alınmış veya alınması planlanmaktadır. Kritik aksiyonlardan müşteri iletişim planı oluşturma ise henüz sektör tarafından önceliklendirilmemiştir.
Grafik 21. Sektörün nakit akışını yönetebilmek için aldığı aksiyonlar
68%
52%
52%
32%
29%
26%
13%
10%
3%
3%
6%
19%
10%
16%
23%
19%
3%
3%
23%
3%
0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80%
Ödemeleri ertelemek Ek finansman almak Bankalarla kredi ödemeleri görüşmelerine başlamak Ürünlerde indirime gitmek Yeni kanallara girmek Farklı ürünlere ağırlık vermek Yeni sermaye araçlarına (banka dışı) yönelmek Ana işi olmayan varlıklardan çıkmak Varlık satışı yapmak Factoring hizmetlerine başvurmak
Önlem alanlar Almayı planlayanlar
Gıda perakendecileri dışındaki oyuncular nakit akışlarındaki sıkıntıları çözebilmek için en çok ödeme erteleme ve finansman konularında bankalara başvurma yoluna gitmiştir.
Birbirine etken bu veriler bir arada incelendiğinde 2020 yılında hanelerin internet erişimine sahiplik oranının bir önceki yıla göre %2,7 artarak %90,7 gibi yüksek bir orana ulaştığı, internet kullanımının aynı dönemde %4,8 artış ile %79,0 oranına ve internet üzerinden alışveriş yapanların %7 artışla
%36,5 oranına ulaştığı görülmektedir.
Her sene ağustos ayında yayımlanan TÜİK, Hane Halkı Bilişim Teknolojileri (BT) Kullanım Araştırma- sı’na göre 2020 yılında son 3 ay içinde kişisel kullanım amacıyla bireylerin internet üzerinden sipariş verdiği ya da satın aldığı mal ve hizmet türleri incelendiğinde;
Grafik 27. İnternet üzerinden satın alınan mal ve hizmet türleri oranı (%)
5,409 10,651
13,519 16,958 1,548
,831
26,119 14,773 13,934 7,058
22,513 5,736
21,149 17,563 4,057
60,877
,00 10,00 20,00 30,00 40,00 50,00 60,00 70,00 Diğer
Spor malzemeleri (spor giyim hariç) Çocuk oyuncakları veya çocuk bakım ürünleri Mobilya ve ev aksesuarları Cd, plak gibi müzik ürünleri DVD, Blu-ray vb. film izleme ürünleri Basılı kitap, dergi, gazete (e-kitap hariçtir)
Elektronik araçlar ve beyaz ev eşyaları İlaç veya gıda takviyeleri Kozmetik, güzellik ve sağlık ürünleri Temizlik ürünleri, kişisel bakım malzemeleri Giyim, ayakkabı ve aksesuar
Bireylerin %60,9’u giyim, aksesuar ve ayakkabı harcamasında bulunmuştur. Bunu %26,1 oranla basılı kitap, dergi ve gazete; %22,5 oranla online yemek siparişleri ve %21,1 oranla kozmetik, güzellik ve sağlık ürünleri takip etmiştir.
5. SONUÇ
2020 yılında nisan ve mayıs ayında düşüşe geçen perakende satış hacmi endeksi haziran ayı itiba- riyle artışa geçmiştir. Endeksin sektörlere göre yıllık ortalaması incelendiğinde posta veya internet üzerinden yapılan alışverişlerin bir önceki yılın ortalamasına göre %71 artış ile 342.53’e ulaşması dikkat çekmektedir. Bu durumun pandeminin başlangıcının ve normalleşme sürecinin etkisinden kaynaklandığı söylenebilir. Haziran ayı itibariyle insanların eski alışveriş alışkanlıklarına döndüğü, özellikle elektronik ortamda alışverişe yöneldiği görülmektedir.
Henüz Covid-19 sonrası dönemin etkisini içermeyen Perakende Ciro Endeksi, 2020 şubat ayında yıllık %22’lik büyüme göstermiştir. Aynı dönemde yıllık TÜFE artışının %12 olduğu düşünülürse, pe- Potansiyelin çok önemli bir göstergesi olan evden internet erişimine sahiplik oranları TÜİK’ten edi-
nilen bilgiye göre 2018 yılında %83,8 iken 2019 yılında %88,3’e, 2020 yılında ise %90,7 oranına çıkmıştır.
Grafik 24. Cinsiyete göre İnternet kullanım oranı (%)
65,5 80,4 68,9 81,8 73,3 84,7
0 20 40 60 80 100
2018 2019 2020
Kadın Erkek Toplam
2019 yılında 16-74 yaş grubundaki bireylerde %75,3 olan internet kullanım oranı 2020 yılında %79,0 olmuştur. İnternet kullanım oranı cinsiyete göre incelendiğinde; bu oranın erkeklerde %84,7, kadın- larda %73,3 olduğu görülmektedir.
Grafik 25. İnternet üzerinden mal veya hizmet siparişi verme ya da satın alma oranı (%)
25 33,6 29,9 38,3 32,7 40,2
0 10 20 30 40 50
2018 2019 2020
Kadın Erkek Toplam
Bununla birlikte, 2018 yılında %25 olan internet üzerinden alışveriş yapanların oranı 2019 yılı itibariy- le ilk kez %30 sınırını aşarak %34,1, 2020 yılında ise artarak %36,5 oranına ulaşmıştır. 2020 yılında kadınlarda internet üzerinden alışveriş yapma oranı %32,7 olurken, erkeklerde bu oran %40,2’dir.
Grafik 26. İnternet erişimi, kullanımı ve alışveriş oranları (%)
83,8 88,289 90,732
72,9 75,344 78,980
29,3 34,074 36,462
0 20 40 60 80 100
2018 2019 2020
İnternet erişimi olan haneler İnternet kullananlar Ürün siparişi ya da satın alma
%2.7
19 PERAKENDE SEKTÖRÜ RAPORU 2020
PERAKENDE SEKTÖRÜ RAPORU 2020
18
Sektör üzerinde Covid-19 etkisini ölçmek adına şirketlerle yapılan görüşmelere bakıldığında ise sal- gın öncesi dönemde çoğunluğun enflasyon üzerinde büyüme göstermesi ancak görüşülen şirket- lerin yaklaşık %80’inin mart-nisan ayı cirolarında düşüş yaşadığını belirtmesi ve yalnızca gıda pera- kendecilerinin ciro artışına (%62) geçmesi insanların ekonomik olarak zorlandığı bu süreçte temel ihtiyaçlarına yöneldiğini göstermektedir. Sektör oyuncuları ise krizi yönetme ve çalışan güvenliği konusunda önlemler almaya başlayarak yaşanması öngörülen talep daralması sebebiyle nakit akışı ve rekabet analizlerini tamamlamıştır. Salgın ile birlikte tüketicilerin zorunlu olmayan harcamaları kıs- ması ve dijital ortamda alışverişe kayma alışkanlıklarının salgın sonrası dönemde de devam edeceği düşünülmektedir.
Bireylerin internet erişimine sahip olma, kullanma ve alışveriş yapma oranları yıldan yıla artış göste- rirken pandemi sürecinde de artan e-ticarete yönelimin kıyafet ve aksesuar sektöründe yoğunlaştığı görülmektedir. Ancak bu dönemde artan e-ticaret cirolarının normal dönemde fiziksel kanallardan elde edilen ciroya ulaşması çok mümkün görülmemektedir. Bu sebeple ticarette önemli bir yere sa- hip olan mağaza formatının gerekli önlemler ile yeni döneme hazırlanması krizi atlatma adına kritik önem taşımaktadır.
rakende sektörü cirosundaki yıllık büyümenin enflasyonun üzerine çıkması ile 2019 ağustos ayında başlayan olumlu eğilimin 2020 şubat ayında da devam ettiğini söylenebilir. Mart ayında salgının Türkiye’de etkilerini göstermeye başlaması ile Perakende Ciro Endeksi’nde düşüş yaşanmaya başla- ması, ancak TÜFE’de artışların devam etmesi sektörü olumsuz etkilemiştir. Haziran ayı normalleşme süreci sonrasında temmuz ayı itibariyle ciro endeksinde artışlar tekrardan %20’leri bulmuştur. Enflas- yonun yıllık artışının %10’larda kalması ile sektörde büyümenin olumlu eğilimleri yeniden görülmekte- dir. Bu noktada, enflasyon oranın üzerinde gerçekleşen her artış, zorlu geçen bir yılın ardından güçlü normalleşme sinyalleri olarak yorumlanmaktadır.
Pandemi sürecinde hanelerde yaşanan ekonomik durgunluk sebebiyle uygun fiyatlı ürün talebi art- maya başlamıştır. İşgücü yerelleştirme, vergiler ve daha yüksek yakıt ve elektrik gibi ekonomik re- formlarla ilişkili artan maliyetler ile tüketici harcamaları azalırken perakendeciler e-ticaretin baskısına ve alışveriş davranışındaki değişikliklere maruz kalmıştır. Dolayısıyla, fiyat bilincine sahip tüketici har- camaları ile yüksek indirimler sunan mağazalar popülerlik kazanmaya başlamıştır.
Yaşanan ekonomik dalgalanmaya ve mali koşullardaki çetin sıkılaşma etkisine rağmen normal şart- lar altında hızla büyüyen AVM mecrası, 2018-2019 döneminin zorlukları sebebiyle alışveriş merkezi sayısında çarpıcı bir artış yaşamadı. 2020 yılına gelindiğinde bir önceki yıl 454 olan açık AVM sayısı 2020 yılında 444’e düşmüştür. Ancak inşaat halinde olan 32 alışveriş merkezinde yaklaşık 1,2 milyon m² kiralanabilir alan bulunmaktadır. İstanbul sahip olduğu 131 aktif ve 14 inşaat halinde AVM ile birinci sırada yer almaktadır. AVM yoğunluğunu ifade eden 1000 kişi başına düşen alışveriş merkezi Avrupa ortalaması 300 m² civarında iken Türkiye (161 m²) bu oranın oldukça altındadır. Özellikle İstanbul, Ankara gibi alışveriş merkezi yoğunluğu yüksek illerde doyum noktasına ulaşıldığı düşünülmektedir.
2018 yılından 2020 başına kadar dalgalı bir şekilde artışlar gösteren Türkiye Geneli Metrekare Verim- lilik Endeksi 2020 mart-nisan aylarında AVM’lerin kapanması ile birlikte 50’nin altına inerek keskin bir düşüş yaşamıştır. Haziran ayı normalleşme süreci itibariyle yeniden artışa geçen endeks değerleri ekim ayında sene başındaki değeri yakalayabilmiştir. Ancak salgına rağmen 2020 yılı ekim ayında bir önceki yılın aynı dönemine göre %19.1 artış yaşanmıştır. Ayrıca ziyaretçi sayısında gerçekleşen 2019 yılı ekim ayında bir önceki aya göre %6.5 artışın 2020 yılının aynı döneminde %16’ya yükselmesi yasakların kalkması ile birlikte insanların AVM’lere artan bir talep ile yöneldiğini göstermektedir. Ciro değerlerinin de bu süreçten paralel etkilendiği söylenebilir. Ayrıca son yıllarda popülerlik kazanan açık alanlı yeme-içme birimlerinin yer aldığı meydan ve cadde konsepti ile bir arada planlanan alış- veriş merkezleri daha çok tercih edilmeye başlanmıştır.
AVM’lerde kiracı ve yönetim arasındaki ilişkilere bakıldığında; nisan ve mayıs döneminde AVM’lerin kapatılması ile çalışmalarını durdurmak zorunda kalan perakendecilere AVM’ler tarafından kirasız dönem ve kira indirimi gibi birçok teşvik verilmiştir. Özellikle yeme-içme işletmelerinin kapalı olduğu süreçte paket servis yapanlardan ciro kirası alınmıştır. Aktif çalışmayanlardan ise kira alınmayarak aidat/ortak giderler ödemesi alınmıştır. Bu süreç pandeminin etkileri ile birlikte 2021 yılında da devam etmektedir.
