ARA$T!RMALAR
HAMiLE OLAN VE OLMAYAN KADINLARDA GORME FONKSiYONLARININ DEGERLENDiRiLMESiNDE PATERN GORSEL UY ARILMIS
POT ANSiYELLER*
Pattern visual evoked potentials for evaluating visual functions in pregnant and non- pregnant women
Faruk Ozttirk\ Tahir Yolda~2, Emin Kure, Zeynep Yolda~3, S Sami ilker4
Ozet: Optik sinir ve gorme yol/arz, beyin dokusunun bir uzantzsz olmasz sebebiyle sere_bral ve santra/
olaylardan etki/enebilmektedir. Gorme yol/annm aktivitesini gosteren pattern gorse/ uyanlmz~
potansiyel (PVEP) 'in latansmm dola~zmdaki
steroidlerin seviyelerinden etkilendigi ileri suriilmektedir. Hami/elikte serum ostrojen ve progesteron seviyeleri norm ale gore daha fazladzr.
Hamilelikte meydana gelen sensoriyet've de bunlara
e~/ik eden elektrofizyolojik degi~iklikler iizerinde
9alz~·malar devam etmektedir. t:;alz~mamzzda,
hamilelik boyunca goriilen hormonal degi~ikliklerin
gorme yollarma etkilerin objektif olarak incelemek amaczyla, 30 hamile kadma tam ve yan alan P VEP testi yapzlarak latans ve amplitiidleri 25 saglzklz kadmdan olu~an kontrol grubuyla kar~zla~tmldz.
Hamilelerde PVEP'te latanslarda kontrol grubuna gore belirgin kzsalma izlendi (p<O. 05). Hamile gruptaki kadmlardaki latanslar, gestasyonla istatiksel olarak an/am kazanmayan negatif korelasyon gosterdi. Hamile olan ve o/mayan kadmlarda P VEP 'te gozlenen farklzlzklar ile Ia tans ve gestasyon arasmdaki ili~ki dola~an seks steroidlerine baglz olabilir. Sonu9 olarak, hamilelerde P VEP 'te latansm anlamlz derecede kzsalmasz, mevcut hormonal dengenin gorme yollarmda nora/ iletimi kolayla~tzrdzgmz
gostermektedir.
Anahtar Kelimeler: Gorse/ uyanlmz~
potans iyeller, Gebelik
*XV. Gevher Nesibe Ttp Giinleri, 27-30 MaylS /997, Kayseri Ce/a/ Bayar Oniversilesi Ttp Fakii/tesi MAMSA
Goz Hastaltk/an Y.Do<;.Dr. 1. Noro/oji. 2• Do<;. Dr. 4•
Manisa Dogum ve Cocuk Baktmevi. Op.Dr.3• Ge/i~ tdrihi: 29 MaylS 1997
157
Summary: Optic nerve and the pathways are prolongation of the brain tissue, therefore they are affected by cerebral and central events. It has been proposed that latencies of the pattern visual evoked potentials (PVEP) are dependent on the levels of sex steroids in serum. Serum levels of oestrogen and progestogen in pregnancy are considerably greater than those in the non-pregnant state. Sensory functions and their electrophysiological correlates have not been adequately documented during pregnancy. We evaluated the hormonal effects of pregnancy on visual pathways with PVEP, which is
an objective method. The mean P 100 latencies for all responses were obviously shorter in pregnant women (p<0.05). The latencies in the pregnant women showed a negative correlation with gestation, but this finding was not statistically significant. The differences observed in P VEP latencies in pregnant and non-pregnant women and the association between latency and gestation may be due to differences in circulating sex steroids.
These observations indicate that the shortness of P VEP latencies in gestation show that hormonal millieu of pregnancy stimulates the neuronal conduction in visual pathways.
Key Words: Visual evoked potential, Pregnancy
Hamilelerde hormonal, metabolik, hematolojik, kardiyovasktiler ve immtinolojik degi~iklikler
meydana gelirken, bu degi~ikliklerin 9ogu aym zamanda annenin goziinti ve gorme derecesini de etkileyebi lmektedir ( 1 ).
Erciyes Tzp Dergisi 19 (3) 157-161, 1997
Hamile alan ve a/mayan kadmlarda gormefanksiyanlannzn degerlendirilmesinde patern gorse! uyartlml!j patansiyeller
Patern Gorse! Uyanlm1~ Potansiyel'in (PVEP) belli komponentlerinin latanslan kadmlarda erkeklerden daha kisad1r (2-5). Bu farkhhklar kadmlann kafa olc;iilerinin daha ktic;tik oJmasma (5), vtieut ISISinlll fazla olmasma (6), Y kromozomunun olmamasma (7) veya endokrin faktorlere (4) baglanmi~tir.
Endokrin faktOrleri dikkate aldigimizda, serum ve beyin omirilik sivismda seks steroidlerinin sekiz veya daha fazla artt1g1 hamilelikte, diger zamanlara gore ba~ka degi~iklikler de beklenir (8).
PVEP gorme yollanndaki iletimi degerlendirmede invaziv olmayan bir tekniktir (2). Optik sinirin I~Ikla
uyanlmasmi takiben oksipital korteksten kaydedilen bir potansiyeldir. VEP latansi, serebral korteks dahil gorme yollanndaki iletim hizi, amplittid ise iletimi saglayan akson sa~tsi ile ilgilidir (2).
Bu c;ah~mada, hormonal dengelerin belirgin olarak
degi~tigi hamilelikte, gorme fonksiyonlanm elektrofizyolojik olarak degerlendirdik.
HASTALAR VE YONTEM
Bu c;ah~ma Haziran - Arahk 1996 tarihleri arasmda, Celal Bayar Oniversitesi Goz Klinigi, Noroloji Klinigi ve Manis a Dogumevi i~birligi ile yaptlmi~tlr.
Hamile kadmlarm ya~ ortalamas1 28 (21-40), kontrol grubunun ya~ ortalamas1 25 (18-40) olup, aradaki fark istatistiksel ac;1dan onemsizdi (p>0.05). Test zamanmda ortalama hamilelik stiresi 31 (18-38) hafta idi. Hastalar normal periyodik kontrollerine gelen hamilelerden olu~turuldu ve hamilelik oneesinde gorme ~ikayetleri yoktu. Kontrol grubunu, gontillti olan ve herhangi bir goz ya da sistemik rahats1zhgi olmayan saghkh kadmlar olu~turuyordu.
PVEP testi, Medelee Neuropto eihazt ile, standart teknikler kullamlarak(2) elektrofizyoloj i laboratuvannda yapi!dt. Gtimti~/gtimti~ nitrat aktif
Erciyes Ttp Dergisi 19 (3) 157-161, 1997
elektrod, inion'un 2 em yukansma yerle~tirildi.
Toprak elektrodu alma, referans elektrodu ise vertekse yerle~tirildi. Azami elektrod direnei 8 kohm idi.
Hasta, sessiz ve aydmlatmast az bir odada, ekranla aradaki mesafe 120 em olaeak ~ekilde, rahat bir koltuga oturtularak, monitor ortasmdaki i~arete
baktmldt. Siyah beyaz karelerin btiytikltigti 2 em olup ekran 16xl6 kare desenden olu~makta idi. Her bir karenin gaze geli~ ac;tsi 34' idi. Degi~im frekanst 2 rev/sn olup 256 kaydm ortalamas1 almdt. Kontrast
%80, analiz zamam 300msn idi. Her bir gozden tam alan ve yan alan PVEP kay1tlan almdt. Bir gozden kay1tlar ahmrken digeri kapattldJ. Test boyunea, hastalann monitortin merkezine fiksasyonu takip edildi ve gerektiginde uyanldt.
PI 00 latans1, major pozitif sapmamn ortaya c;Iki~
zamam, P 100 amplittidti ise, P 100 dalgasmmdan oneeki major negatif sapmanm(N75) tepe noktast ile PlOO dalgasmm tepe noktas1 arasmdaki fark olarak hesapland1.
istatiksel analizde, hamile olan ve olmayanlardaki PVEP amplittid ve latans sonuc;lar1 ile demografik ozellikler Student t testi ile degerlendirildi; PVEP sonuc;lan ve gebelik haftas1 aras1 korelasyonlar ise Pearson korelasyon analizi ile ineelenerek p<0.05 anlamh kabul edildi.
SONU<;::LAR
Hamile olan ve olmayan kadmlarda tam ve yan alan PVEP latans ve amplittidleri Tablo'da
gosterilmi~tir.Hamilelerde tam ve yan alanlardan alman eevaplann hepsinde, kontrollere gore latanslar ktsa olup aradaki fark istatiksel olarak anlamh idi (p<0.05). Arnplittid degerleri arasmdaki fark anlamh degildi(p>0.05).
158
Oztilrk, Yolda~. Kurt, Yolda~. ilker
Tablo I. Hamile olan ve olmayan kadmlarda tam ve yart alan PVEP latans ve amplitiidleri
PVEP Hamile(n=30) Kontrol(n=25)
Latans(msn)(*) Amplitiid(V)(*) Latans(msn) Amplitiid{V)
x±SD x±SD x± SD x± SD
Sag goz tam alan Sol goz tam alan Sag goz sag yan alan Sag goz sol yan alan Sol goz sag yart alan Sol goz sol yan alan
96.1410.32 96.70 7.46 93.29 6.91 96.3411.11 95.76 6.78 95.93 5.61 (*) p<0.05 (kontrol deger1erine gore)
4.883.56 5.413.10 3.011.46 3.721.65 3.171.82 3.251.72
Hamilelerde P 100 latanst, hamile1ik haftast ile negatif korelasyon gosterdi. Fakat, istatiksel olarak anlamh degildi (r
= -
0.27, p>0.05). PI 00 amplitiidti ile hamilelik haftast arasmda korelasyon izlenmedi.TARTI~MA
PVEP, gormeyi saglayan noronlarm fonksiyonel durumunu incelemek, gorme yollarmm ve gorme merkezinin aktivitesini ara~ttrmak i~in kullamlabilen objektif bir yontemdir. Refraksiyon kusurlan diizeltildiginde ve koopere hastalarda gtivenilir kabul edilir (9). P 100 amplittid ve Ia tans ol~um1eri,
gortinttinun istemli olarak foktis d1~1 btraktlmastyla, ozellikle de amplitiid olarak degi~ebilir (2).
<;:ah~mamtzda hastalann test boyunca fiksasyon noktasma dikkat etmeleri saglandt. Bu sebeple latanstaki farkhhgm, testteki dikkatsizlige bagh olmadtgt du~iintildu.
Kontrol grubu ya~ ortalamast hamile gruba gore istatiksel o1arak anlamlt olmayacak derecede
dti~Uktii. Bunun latans farklthgmda etki1i olmayacagmt dti~Unmekteyiz. <;:unkii, menopoz oncesi ytllarda, ya~m ilerlemesiyle PIOO latansmin hafif arthgt veya degi~medigi bildirilmektedir (3,4).
Kadmlarda PI 00 dalga latansmm erkeklerden daha
dti~tik olmast, beyin hacminin (3) veya kafa
159
103.896.77 103.787.34 101.605.80 102.524.22 101.486.31 102.685.41
6.093.96 6.394.49 4.252.32 4.323.11 4.38,G.63 4.282.21
btiytikltigi.lniin (5) erkeklerden daha az olmastyla
a~tklanmaya ~alt~tlmt~ttr. <;:ah~mamtz sadece kadrnlar arasrnda yapildtgt i~in latans farkhltklanm 'a~tklamaz. Bununla beraber hamile alan ve
olmayanlarda ba~ ~evresi oi~Uimemi~tir.
Hamile olan ve olmayan kadmlardaki VEP latanst farkhhklan ostrojenik ve progestojenik cinsiyet hormonlar1 oranmdaki farkhltklara bagii olabilir (1).
Hamile olmayan bir bayanda total unkonjuge 17- ostrodiol, hami1elikte, ilk trimesterde bazal seviyenin dort katma, miadmda ise 40 katma ula~tr
(10). Benzer degi~iklikler plazma ostron konsantrasyonlannda da gortiltir. 6strojenlerin santral sinir sisteminde (SSS) hiicresel seviyede uyanc1 etkileri oldugu, aynca glutamatm etkilerini arthrdtgt (11), L-tipi voltaj(enerji)-bagtmh kalsiyum kanallarrnm a~ilma stkhgmt degi~tirdigi, boylelikle norotransmitterlere cevabt artttrdtgt (12) gosterilmi~tir. 6strojenler aym zamanda, serebral kortekste ve ozellikle de gorme korteksinde onemli bir inhibitOr norotransmitter olarak bilinen gama aminobutirik asit (GABA) sentezleyen glutamat dekarboksilaz enziminin inhibisyonuna yo! a~ar
(14).
GABA yoluyla saglanan intrakortikal inhibisyonun VEP'in olu~umunda onemi oldugu goztikmektedir.
Kedilerde, GABA inhibisyonunun bicuculline ile
Erciyes Tip Dergisi 19 (3) 157-161, 1997
Hamile olan ve olmayan kadmlarda gormefonksiyonlarmm degerlendirilmesinde patern gorse! uyanlmt~
potansiyeller
bloke edilmesinin YEP latans ve morfolojisinde belirgin bir degi§iklige yol ar;:tigi bildirilmi~tir (14).
Progesteron ve onun metabolitlerinin, GABA'ya hticresel cevab1 arttmp glutamata cevab1 azaltarak, SSS'de ostrojenlerin etkilerini engelledigi goztikmektedir (11). Hamilelikte, serum progesteron, 17-hidroksiprogesteron ve pregnolonon konsantrasyonlan artar ve miyadmda gebelikte kontrollere gore 6-8 kat fazlad1r (1 0).
<;;ali~mamJzda, tam ve yan alan PVEP latanslan hamilelikte belirgin olarak azalmi~tl ve latanslarla hamileligin seyri arasmda istatiksel olarak anlamh olmayan negatif korelasyon vardt. Latans ar;:tsmdan buldugumuz anlamh sonw;:, hamilelikte hormonal ortamm gorme yollanndaki nora! iletimi arttJrdigmi gostermektedir. Bu, hamileligin ilerlemesiyle cinsiyet steroidlerinin SSS'de uyanc1 etkilerinin inhibitOr etkilere gore artmas1, belki de SSS'de ostrojen progesteron aktivitesi oramnm artmast sonucu olabilir.
Kadmlarda hormonal dengelerin gorme yollarma etkilerini inceleyen deg;i~ik r;:ah~malar vard1r. Marsh ve arkada~lannm r;:ah~malannda (15), hamileligin seyriyle sadece sag goz tam alan latans1 arasmda istatiksel olarak anlamh korelasyon bulunmu~ olup amplitiidle korelasyon bulunmamt~t1r. Aym
r;:ah~mada hamile olan ve olmayanlar
kar~Ila~tmldigmda, amplittid ar;:tsmdan sadece sag goz sag ve sol yan alanlarda hamilelerde anlamh
artt~ bulunmu~tur. Latans ar;:tsmdan ise, hamilelerde ortalama latanslann hepsi k1sa bulunmakla beraber sadece sag goz tam alan, sag goz sag yan alan, sol goz sol yan alan ve sol goz sag yan alan degerleri anlamh bulunmu~tur.
Tandon, r;:ah~masmda (16), N1,P1 ve N2 dalga latanslanm hamilelerde kontrollere gore anlamh derecede dii~tik bulmu~tur ve hamilelikte optik sinir ve yollarmda nora! uyanmn ve iletimin daha iyi oldugunu bildirmi~tir.
Hamile olmayan bayanlann gorme fonksiyonunun degerlendirildigi bir r;:ah~mada (17) fla~ VEP P 180
Erciyes Ttp Dergisi 19 (3) 157-161, 1997
latansmm, sol oksipital hemisfer kay1tlannda, ostrojenlerin tek ba~ma yiikseldigi folliki1ler fazda, ostrojen ve progesteronun birlikte ylikseldigi luteal fazda alman degerlere gore belirgin olarak kisaldigi
bildirilmi~tir. Ba~ka bir r;:ah~mada (18), ostrojen seviyelerinin arttlgt siklus ortasmda, karanhk bir ortamda I~JgJ tesbit etme yeteneginin artt1g1
gosterilmi~tir.
Sonur;:lanm1zdan farkh bulgulan olan r;:ah~malar da vard1r. Pre ve postrnenopozal kadmlarda kaydedilen PYEP'Ierde menopozda degi~iklik izlenmemi~tir
(3,4, 19). Fakat, La Marche'm r;:ah~masmda (19) postmenopozal kadmlarm %25' inin ostrojen hormon replasmam aldtgi bildirilmi~tir. Gonadal disgenezisi(45XO) olan ve test oncesinde 30 gtin ostrojen replasman tedavisi almayan I 0 hastada aym anda yap1lan bilateral tam alan fla~ VEP kay1tlan kontrollere gore farkh bulunmamJ~tlr (7). Fakat fla~
YEP kay1tlannm PVEP'e gore daha degi~ken oldugu bilinmektedir (2) ve r;:ah~madaki ornek sayiSI
dii~iiktlir.
Hamilelerde, VEP latansmdaki farkhhklann SSS'de etkili olan cinsiyet steroidleri konsantrasyonlanndaki farkhhklarla ar;:tklanabilecegini, aynca VEP analizlerinin cinsiyet steroidlerinin SSS'deki etkilerini ara~t1rmada
kullamlabilecegini dii~tinmekteyiz.
KAYNAKLAR
I. Sunnes JS. Pregnancy and the eye. Neuro- ophthalmology in systemic disease.ln: Katz B(ed), Ophthalmology Clinics of North America WB Saunders, Philadelphia 1992, pp 623-640.
2. Halliday AM The visual evoked potential in- healty subjects. In: A Halliday (ed), Evoked Potentials in Clinical Testing. Churcill Livingstone, Edinburgh 1982, pp 71-120.
3. Allison T, Wood CC, Goff WR. Brain stem auditory, pattern-reversal visual, and short- latency somatosensory evoked potential latencies in relation to age, sex, and brain and
160
Ozturk, Yolda$, Kurt, Yolda$, ilker
body size. Electroenceph Clin Neurophysiol 1983; 55: 619-636.
4. Celesia GG, Carstensen H, Sodergord R. Effect of age, and sex differences on pattern electro- retinograms and visual evoked potentials.
Electroenceph Clin Neurophysiol 1987; 68:
161-171.
5. Guthelkelch AN, Bursick D, and Sclabassi RJ The relationship of the latency of the visual PI 00 wave to gender and head size.
Electroenceph Clin Neurophysiol 1987; 68:
219-222.
6. Stockard JJ, Hughes JF, Sharbrough FW.
Visually evoked potentials to electronic pattern reversal. Latency variables with gender, age and technical factors. Am J EEG Techno/
1979; 19: 181~204.
7. Bushbaum MS, Henkin RI, Christiansen RI. Age and sex differences in averaged evoked responses in a normal population, with observations on patients with gonadal dysgenesis. Electroenceph Clin Neurophysiol 1974; 37: 137-144.
8. Datta D, Hurley RJ, Naulty JS, et a!. Plasma and cerebrospinal fluid progesteron concentrations in pregnant and nonpregnant women. Anesth Ana/g 1986;950-954.
9. Ozturk F. Optik noropatilerin degerlendirilmesinde PVER, gorme a/am ve renk gorme testlerinin kar$zfa$tmlmast.
G.A.TA. Uzmanhk tezi. Ankara 1993.
10. Pasqualini JR, Kina! FA. Hormones and the Fetus. (1st ed). Pergamon press, Oxford 1985, pp II. Smith SS, Waterhause BD, Woodward DJ Locally applied estrogens potentiate glutamate - evoked exitation of cerebellar Purkinje cells. Brain Res 1988; 475:272-282.
161
12. Drouva SV, Rerat E, Bihoreau C, et a!.
Dehydropyridine sensitive calcium channel activity related to prolactin, growth hormone and luteinizing hormone release from anterior pituary cells in culture: interactions with somatostatin, dopamine and estrogens.
Endocrinology 1988; 123: 2762-2773.
13. Nicoletti F, Patti F, Ferrara N. Comparative effects of estrogens and prolactin on nognal and striatal GAD activity. Brain Res 1982; 232:238- 241.
14. Zeman V, Kaplan E, Ratcliff F. The role of GABA-mediated intracortical inhibition in the generation of visual evoked potentals. In:. R Cracco und J Bodis-Wollner(Eds), Evoked Potentials. Alan R. Liss Inc, New York 1986, pp 287-295.
15. Marsh MS, Smith S. Differences in the pattern visual evoked potential between pregnant and non-pregnant women. Electroenceph Clin Neurophysio/1994; 92:102-106.
16. Tandon OP, Bhatia S. Visual evoked potential responses in pregnant women. indian J Physiol Pharmaco/1991; 35: 263-265.
17. Simpson D, Erwin CW, Linnoila M Ethanol and menstrual cycle interactions in the visual evoked response. Electroenceph Clin Neurophysiol 1981; 52: 28-35.
18. Diamond
M.
Diamond L, Mast M Visual sensitivity and sexual arousal levels during menstrual cycle. J Nerv Ment Dis 1 972; 155:170-176.
19. La Marsh JA, Dobson WR, Cohn NB, et a/.
Amplitutes of visual evoked potentials to patterned stimuli:age and sex comparisons.
Electroenceph Clin Neurophysioll986; 65: 81- 5.
Erciyes Ttp Dergisi 19 (3) 157-161, 1997
