KANATLILARDAN TAVUK-HOROZ (GALLUS DO- MESTICUS)

A. Ü. Veteriner Fakültesi Anatomi Kürsüsü Prof. Dr. Mustafa Gültekin

EvcIL KANATLILARDAN TAVUK-HOROZ (GALLUS DO- MESTICUS) VE HİNDİ'NİN (MELEAGRJ[S GALLOPAVO) SINDIRİM SİSTEMLERİ ÜZERİNDE. KARŞILAŞTffiMALI

MAKRO-ANATOMlK VE SUBGROS ARAŞTffiMALAR Bölüın: 1- Ağız boşluğu

Metin Taşbaş*

Comparative Macro-Anatomic and Subgross Investigations on the Digestive System of the Hen-Cock (Gallus domesticus)

and the Turkey (Meleagris gallopavo)

Summary: In a sum of 40 birds consisting of 10 eaclı of hen, eoek, male and female turkrys the eaviry of the mouth of digestive system was macro- anatomical and subgrossly examined and several measurements were obtained.

(Received on March 29. 1978)

Özet: Ankara yöresinden sağlanan ortalama 2 yaşlı tavuk-horoz, erkek ve dişi hindi'nin herbirinden 10 ar adet olmak üzere toplam 40 adet kanatlının sindirim sistemlerinin ağız boşluğundaki oluşumları makro-anatomik ve subgros olarak incelenmiş ve çeşitli ölçüler saptanmıştır.

Giriş

Dünya nüfusunun hızla arttığı çağırnızda, beslenme problemi güncelliğini korumaktadır. Bu gün insanlık, yeterince ve dengeli bes- lenebilmek için büyük bir hayvansal protein üretimi çabasına girmi~

bulunmaktadır. ülkemizde de bu çalışmalara paralel olarak özellikle tavuk, hindi gibi kümes hayvancılığı yeti~tiriciliği gerek eti gerekse yumurtası bakımından hem bir gelir kaynağı olmakta ve hem de hay- vansal protein açığını kapatmak açısından küçümsenmeyecek bir önem ta~ımaktadır. Bu yüzden sevilerek üretilen ve tüketilen bu iki tür kümes hayvanının sindirim sistemi üzerinde karşılaştırmalı mak- ro-anatomik ve subgros bir çalışma yapmayı yararlı gördük.

• Doç. Dr. A.Ü.Veteriner Fakültesi Anatomi Kürsüsü. Ankara-Türkiye.

Evcil Kanatlılardan Tavuk.Horoz (Gallıı> Doınesticus) ve HindL.. 225

Kanatlılarda ağız bo~luğu, çenelerin gagalara dönüşmesi, diş, dudak ve yanakların bulunmayışı ile özellik kazanmıştır (2, 3, 4, 6, ll).

Gaga alt ve üst olmak üzere iki adettir. Tavuk ve Iıindi gibi sert tanelerle beslenen kuşların gagaları, yunıuşak besinIeric beslenen su kuşlarınınkine oranla daha sert \"{~kısadır (3, 4). Tavukta gaga, kalın, sivri ve kısa olup üst çenenin ucu alt çeneye doğru kıvrılmıştır (2,8).

Dil gag<ıl1ln şekline uymll~tur. Bundan dolayı tavukgillcrde dar bir yapıda olup ön tarafta sivrilmektedir (ı, 2, 3, 4, 6, 8, i ı).

Tavukgillerin dillerinin mucozası, uçları plıarynx'c çevrik bir- çok papillalarla örtülmüştür. Bu papillalar tanıklarda radix linguae üzerİnde transversal bir papilla sırası oluşturmuşlardır (ı, 3, 4, 6, 8, li).

Kanatlıların dilleri genellikle ok başı şeklinde olup sivri ucu öne doğrudur (2,5).

Hindide dilin corpus'umll1 dorsal'inde apex'e kadar uzanan bir, sulcus medianus linguae'nin varlığı görülür ki, hu olul; tavuktakinden daha belirgindir. Hindi dilinin radix'inde bulunan transversal papilla sırasındaki papillalar tavuktakine oranla daha çıkıntılıdırlar (7).

Hindinin boy uzunluğu (9)a göre

i

metrenin üzerindedir.

Ancak (12), I)u ıızunluğun erkekle 100-110 cm, di~ide ise 85 cm öl- çülcrinde olduğunu bildirmektedir.

Kanatlıj;~rda gövdc uzunluğu olarak apertura thoracis cranialis - den kuyruğun başlangıç kısmı arasındaki mesafe ölçülmektedir (lA).

Kanatlı damağl11Irl büyük bir kısmı yarık olup (c!ıoana), bu ya- rığın ön kısmı uzun ve dar, geri kısmı ise daha enli ve kısadır. Bu iki kısım arasında pharynx boşluğunun ön sınırını veren transversal bir papilla sırası bulunur "( ı, 2, 3, 4, 8,

i

1). Kanatldarda memelilerde olduğu gibi bir velum palatinum yoktur (2, 4). Palatum durum'un mueozası ise birçok papillaları kapsar (8, ı ı).

Pharynx, kanatlılarda damak üzerinde choana'nın dar kısmı ile enli kısmı arasında yer almış olan transversal papilla sırası ile, geride ostium pharyngieum tubae pharyngotympanicae'nın kar~ı1lğı olan deliğİn gerisinde bulunan transversal papilla sırası ile sırıırlanmıştır.

Alt çenede ise, dilin kökündeki transversal papilla sırası ile larynx'in

gerisindeki transversal papİlla sırası arasında kalan bölgedir (I, 3, ıı).

226 )letin Tuşbaş

Materyal ve Metot

Yerli tavuk-horoz ,.e hindinin sindirim sistemlerinin ağız boş- luğundaki oluşumları arasındaki makro-anatomik ayrımları incele- mek için Ankara yöresinden sağlanan ergin tavuk-horcz ve hindiler- den faydalanıldı. Bunun ıçın herbirinden ıo adet olmak üzere tavuk, horoz, dişi ve erkek hindi canlı olarak satın alındı. Hayvan- lar tür, ya,? ve cinsiyetine göre teker teker numaralandıktan sonra tablo: ⁱ de ortalamaları belirtilen çeşitli ölçüleri saptandı. Her iki türde gövde u:~unluk ölçüsü olarak, apertura thoracis cranialis ile ilk kuyruk omuru arasındaki uzaklık, gövde yükseklik ölçüsü olarak da, tabandan boynun gövd.~ ile birleştiği bölgenin üst sınırı arasın- daki uzunluk alındı. Baş, boynun proximal 1/3 hizasından kesilerek akan kan miktarı da dereceli cam silindir yardımı ilc ölçüldü. Gövde- den ayrılan başların yarısı tür ve cinsiyetine göre % ı o luk formol solüsyonu ıçıne konularak tesbit edildi. Diğer yarısı ise taze olarak incelendi.

çalışmamızda kürsümüzde her zaman kullandığımız araç ve gereçlerin dışında büyültcç, stereomikroskop: terazi, cetvel, kompas

ve dereceli cam ölçekten de faydalanıldı.

Tablo:

ı.

Hayvanın tür ve Ağırlık ort.

Cinsiyeti (kgr)

Gövde yük- seklik ort.

(cm)

Gövde uz- unluk ort.

(cm)

Yaş ort (yıl)

Akıtılan kan ort.

(cc) Tavuk

Horoz

1.267-1.706 22.2-24.8 25.1-27.8

i .402 23.2 26.4

1.348-2.416 24.4-26.9 27.2-29.9

i.869 25.2 28.7

2

2

20.2-30.5 22.2 21.5-31.2

23.4

--- --- --- ---1---

Hindi (erkek) Hindi (dişi)

3.168-6.321 34.7-38.6

4.625 36.6

2.452-3.419 33.5-35.2

3.104 32. i

39.2-43.6 41.3 41.6-45.7

43.4 . 2

2

108.4-74.2 87.4 95.2-121.6

102.4

Sonuç ve Tartışma

Her iki türde saptadığımız çeşitli ölçülerin ortalamaları aşağı- daki tablolarda taze (T) ve formollü (F) oluşlarına göre ayrı ayrı gös- terilmiştir.

Daha önce, genel çerçeveler içinde kalınarak yapılmış bazı ça-

lışmalar dışında bu içerikli bir araştırmanın olmaması nedeni ilc bul-

gularımızla bir karşılaştırma yapma olanağı da bulunamamıştır.

Evcil Kanatlılardan Tavuk.Horoz (Gallus Domesticus) vc Hindi... 227

Tablo: 2.

Dst gaganın iki nares arası genişliği (mm)

Tavuk Horoz Hindi (erkek) Hindi (dişi)

---.-.- --- --- ^---

T (10.2-10.8 T (10.2-1 i .8) T (14.2-15.2) T (13.4 -1:ı.2)

10.4 10.7 14.7 14.2

F ,10.2-ıo.7) F JO.2-1 i .6) F (14.1-15.0) F (13.4-15.3)

10.4 10.5 14.6 14.5

Tablo: 3.

Alt gaganın aynı bölge hizasında genişliği (mm)

Tavuk Horoz Hindi (erkek) Hindi (dişi)

---

T (8.3-9.3) T (8.3-9.4) T ( 12 . 5-

ı

^{3 . 4 ) T (12.1- 13.4)}

8.6 8.7 13.0 12.8

F (8.1-9.2) F (8.3-9.3) F (12.8-13.5) F (12.3-13.4)

8.4 8.6 13.

ı

^13.0

Tablo: 4.

Dst gaganın önde alt gagayı aşan kısımının uzunluğu (mm)

Tavuk Horoz Hindi (erkek) (Hindi (dişi)

---.--

--- ---

T (2.1-2.1) T (2.2-2.8) T (3.7---4.

ıı

^{T (2.7-3.8)}

2.2 2.S 3.8 3 •._{. J}

F (2.2-2.3) F (2.1-2.8) F (3.6---4. i) F (2.7-3.7)

2.2 2.4 3.7 3.5

Tablo: 5.

Dst gaganın alt gagayı aşan kısmının ucunun genişliği (mm)

Tavuk Horoz Hindi (erkek) Hindi (dişi)

---.--- --- ^--- ---

T (2.4-3. i) T (3.2---4. O) T (4.2---4.5) T (4.1---4.4)

2.5 3.3 4.3 4.2

F (2.4-3.0) F (3.1-4.0) F (4.2---4.4) F (4.0-1.4)

2.5 3.2 4.3 4.1

Tablo: 6.

Dst gaganın uzunluğu (alt gaga ile birleştiği yerden ucuna kadar (cm)

Tavuk Horoz Hindi (erkek) Hindi (dişi)

--

T (3.3-3.7) T (3.5---4. I) T (4.8-5.6) T (4.8-5.4)

3.5 3.7 5.2 S.I

F (3.3-3.6) F (3.4---4. O) F (4.7-5.6) F (4.7-5.4)

3.4 3.6 5.2 5. i

T (37-54) 43 F (38-54)

15

i) T (2.6-3.2)

3.0

i) F (2.6-3. 1)

2.9

3) T (4.3-5.2)

4.7

2) F (4.2-5.2)

4.7

.4) T (18 .4-22 . :-,) 20. i ..'i) F \18.2-23.2)

20.2 4.:l) T (13.4-- 14.6)

13.8 .2, F (13.4-14.4)

13.7

1ucuna kadar) (cm)

ek) Hindi (dişi)

apex'e kadar uzanan bunun tavuktakinden bulgularımızia bu du-

ek) Hindi (dişi)

ayısı (adet)

ek) Hindi (dişi)

pilla sırası arası) (cm) ek)) Hindi (dişi)

'isiııdeki transversal pariıla m)

ek) Hindi (dişi)

228 llletin Taşbaş

Tablo: 7.

Alt gaganın uzunluğu (iist gaga ile birleştiği yerdeı

Tavuk Horoz Hindi (ery.

---~- ---

^---

T (3.0-3.4) T (3.2-3.6; T (4.2-5.

3.1 3.4 4.8

F (3.0-3.5) F (3.1-3.6) F (4.1-5.

::S. i 3.3 4.7

Tablo: 8.

Dilin uzunluğu (ucu ilc kökündeki transversal pa

Tavuk Horoz Hindi (erk

---.---

--- ^---

T (2.1 2.2) T (2.2--2.4) T (2.8-3.

2. i 2.3 2.9

F (2.1-2.2) F (2.2-2.3) F (2 7-3.

2.1

i

^{2.3 2.9}

Tablo: 9.

Dilin eni (radix'indc) (mm)

Tavuk Horoz Hindi (crk

--- --- ---

T (7.7-10.0) T (9.2-10.2) T (13.2-1

8.5 9.5 13.6

F (7.6-10.2) (F 9.4-10. i) i. (I 3.1-14

8.11 9.6 13.5

Tablo: LO.

Dilin kökündeki transversal papilla sırası ilc Iarynx'in gcı sırası araslI1daki uzaklık (m

Tavuk Huruz Hindi (erk

--- ---

---

T (16.2.24.3) T (31.1-36.6) T (18.2-23

20.6 35.3 20.2

F (16.1-23.2) F (33.8-36.4) F (ıu. 1-23

20.2 34.8 20.3

Hindicle (7), dilin corpus'unun dorsal'inde bir sulcus medianus linguae bulunduğunu ve daha belirgin olduğunu bildirmektcdir. Bizde rıımu aynen saptadık.

Tablo: ıı.

Dilin kökündeki trans"ersal papillaların s

Tavuk Horoz Hindi (erk

.---.--

---

---

T (34-40) T (24-36) T (35-48)

36 32 40

F (33.41) F (24-34) F (34-47)

35 31 38

..

Ewil Kanatlılarılaıı Tavuk.Ho)'o7. «;allus Tlomcsticus) \" Rinili... 229

Tablo: 12.

Dilin kökündeki transversal papiııa sırası uzunluğu (mm)

Tavuk 1101'07. Hindi (erkek) Hindi (dişi)

---~~---

^---

--- ---

T (I 1.0 -14. i) T (8.2-13.ı) T (16.2--19.2) T (16.2-18.4)

12.8 12.2 17.3 IG.8

F (I i .1-14 .0) F (9.4-12.8) F (16.4 lll. 6) F (16.1-18.2)

,

_{12.6 12. i 16.9 16.6}

i

Tablo: 13.

Dilin köklindeki trans\'ersal parillalann boyu (mm)

Tavuk Horoz Hindi (erkek) Hindi (dişi)

---

^---

---

^---

l\1edian'da :Yledian'da Median'da Median'da

T (0.7--1.3) T (0.8-1.4) T \0.8-1.0) T (0.8- 1.9)

1.0 i. i 1.2 1.4

F \0.7- I. i) F \0.7-1.'1) F (0.B-I.5) F \0.7-1.8)

0.9 i.

ı

1.2 1.3

Yanlarda Yanlarda Yanlarda Yanlarda

T \1.0-2.6) T \1.7-2.7) T \2.2-3.9) T ıVI 5.0)

1.9 2. i 3. i 3.8

F \ 1.5--2.':» F (I. 6-2.7) F (2.2-3.8) F (2.6--4.8)

1.7 2.0 3.2 3.7

Tablo: 14.

Choana'ııııı uzunluğu (mın)

Tavuk Horoz Hindi (erkek) Hindi (dişi)

--- --- ---

---

T (22.5--2:Ui) T (23.0 -2G .4) T (2H. 1.. 36.2) T (27.2-34.2)

22.8 24.6 33.2 29.9

F (22.3-23.2) F (22. B-26. 2) F (27.8-35.7) F (26.8-33.7)

22.9 2'!.2 32.B 2B.7

-

Tablo: 15.

i

ChO(llıa'lıın eıı geniş yerde eni (mm)

Ta,-uk Horoz Hindi (erkek) Hindi (dişi)

---

--- ---

^---

T (I .B-2 .6) T (I.B3.B) T (2.0-3.B) T (2 .G--3 :3)

i

2.2 2.5 3.0 2.8

F (1.8-2.:ı) F (I .8-:i. 'i) F (2. i-3.7) F (2.5--3.5)

2. i 2.3 2.8 2.9

Tablo: 16.

Ostium plıaryngicıııı) tubae pharyııgotym panicae') LI i) uzunluğu (mm)

Tavuk Horoz

i

^{Hindi (erkek) Hindi (dişi)}

--- --- ---

---

T \4.4-6.3) T (G.3-B.7) T (4.6-6.2) T (4.7-6.2)

5.3 7.4 'ı.i 5.2

F (4.2--6.0) F (6.1-8.2) F (1.7-6.3) F (4.5-6.2)

5.0 7.2 5.3 5.3

8) 4)

230 Metin Taşbaş

Tablo: li.

Ostium pharyngieunı tubae pharyngotympanieae'nın gerisindeki transversal papilla sırası uzunluğu (mm)

Tavuk Horuz Hindi (erkek) Hindi (dişi)

---

--- ---

T (8.1-10.9) T (8.2-1 I. i) T (I i .6-15.6) T (10.1-17.

9.3 9.2 13.2 12.7

F (7.2-11.1\ lo' (7.3.1 i .0) lo' (I i .2-14.2) lo' (I 1.2-16.

9.1 9.0 12.8 12.4

Tablo: 18.

Ostium plıaryngieum tubae plıaryngotympanieae'nın gerisindeki transversal papillaların sayısı (adet)

Tavuk Horoz Hindi (erkek) Hindi (dişi)

--- --- ---

T (18-26) T (17-26) T (22-.33) T (24-34)

23 20 28 30

F (I i-26) F (1826\ F (22-30) lo' (23-32

22 22 26 28

Tablo: 19.

Ostium pharyngieum tubae pharyngiıtympanieae'nın gerisindeki papil- laların boyu (mm)

Ta\uk Horoz Hindi (erkek, Hindi (dişi)

----.--- ---

Median'da Median'da Median'da Median'da

T (0.6-0.8) T (0.8-1.0) T (0.7-1.2;, T (0.5-0.8)

0.7 0.8 0.9 0.6

F (0.6-0.8) lo' (0.7-I.2) lo' (0.8-1.2;, lo' (0.5-0.7)

0.7 0.7 0.9 0.5

Yanlarda Yanlarda Yanlarda Yanlarda

T (0.8-1.2) T (0.9-1.2) T (0.8-1.2) T (0.7-1.1)

0.9 1.0 0.9 0.8

F (0.7-1.2) F (0.9-1. i) F (0.7-1.2;, lo' (0.8-1.1)

0.9 0.9 0.8 0.8

- -

Tablo: 20,

Larynx'in gerisindeki transversal papilla sırası uzunluğu (mm)

Tavuk Horoz Hindi (erkek) Hindi (dişi)

---

T (13.2-16.1) T (16.2-21.3) T (I 7 . 5-18.2) T (16.8-19.2

14.8 18.7 17.7 17.8

F (13.0-16. i) F (16.8-22.2) fo' (17.2-17.B) lo' (17.2-19.1

14.2 19. i 17.3 17.6

Eveil Kanatlılarclan Tavuk-Horoz (Callu, Dome,tieu,) ve Hindi... 231

Tablo: 21.

Larynx'in gerisindeki transversal papillaların sayısı (adet)

Tavuk Horoz Hindi (erkek) Hiııdi (dişi)

---

--- --- ^---

T (54-62) T (57--fı5) T (72-78) T (74-82)

57 61 74 il

F (52-64) F (55-66) F (70-82) F (71-78)

58 63 76 74

Tablo: 22.

Larynx'in gerisindeki transversal papillalarııı boyu (mın)

___ 2~'u~ H(~

ı_

Hiıı~~erkek_!_L_~~~ (dişi/__

Y1edian'da :'.1edian'da Mediaıı'da Median'da

T (1.6-1.9, T (1.8-2.1) T (2.8-3.1) T (2.7-3.2)

1.7 1.9 3.1 2.9

F (1.7-1.9) F (1.7-2.0) F (2.(;-3.3) F (2.83.3)

1.8 1.8 2.9 3.1

Yanlarda Yanlaıda Yanlarda Yanlarda

T (0.8-1.3) T (0.8-1.2) T (1.8-2.5) T (1.7-2.4)

1.1 1.1 2.2 2.1

F (0.7-1.2) F (0.7-1.3) F (1.8-2.4) F (1.8-2 .."»

0.9 1.0 2.1 2. i

Tablo: 23.

Median damak pervazının uzunluğu ve genişliği (mm)

___ 2avuk H,:,~ I-~~~~ek~_' __ Hindi (dişi~_

Uzunluk Uzunluk Czunluk Uzunluk

T (16.2-21.4) T (22.2-27.1) T (25.2-33.4) T (24.3-32.5)

18.2 24.3 28.3 26.7

F ( 15 . 8-2 i .3 ) F (2'2.3-27.2) F (21.8-33.0) F (24 ..5-.33.2)

17.7 23.8 28.0 27.0

Genişlik Genişlik Geııişlik Genişlik

T (0.4-2.2) T (O.4-2.3) T (0.5-1.6) T (0 ..5-1.3)

1.2 1.3 0.8 0.7

F (0.4-2.0) F (0.5--2.1) F (0.4-1.5) F (0.4-1.2)

1.2 1.2 0.8 0.7

Tablo: 24.

Lateral darnak pervazının uznluğu ve genişliği (mm)

Tavuk Horoz Hindi \erkek) Hiııdi (dişi)

---

--- ---

^---

Uzunluk Uzunluk Uzunluk Czunluk

T (22.3-26.2) T (23.2 -29.5) T (31.2-35.4) T (31 ,4-31.6)

24.2 26.8 33.2 32.7

F (22.1-25.9) F (23.1-29.6) F (30.8-34.8) F (31.3-35.2)

24.0 26.6 32.8 33. i

Genişlik Genişlik Genişlik Genişlik

T (0.3-1.1) T (0.3-1.2) T (0.4-1.2) T (0.4-1.2)

0.6 0.6 0.7 0.7

F (0.3-1. I) F (0.3-1.0) F (0.4-1. i)

i

^{F (0.4-1.1)}

0.6 0.6 0.7 0.6

-

Tablo 25.

Tavuk damağındaki ıransversal papiIla sıraları (oralclen abOl'a!'e doğru) PapiIl"

sırası

PapiIla sırası uzunluğu (mm)

PapiIl" sayısı (adet)

PapiIla boyu (ınm)

--- --- --- ---

i. sıra

T (3.8-2.9) 3.2 i' (3.7-2.7) 2.9

T (.j-ll) 7 F (5-7)

7

T (OA-O. 7) O.S F (0.3-0.6) 0.1

2. sıra

Dexıer T (2.1-.I.LL)

1.9 i' (1.6-2.0)

1.7

Sinisler T (2.::1-1 .8)

2.0 1'(1.7-2.1)

1.8

Dextcr Sinister :'vfedian Yanlar

T (5-7) T (6-8) T (1.0-1.4) T (O.GO.ll)

6 7 1.2 0.7

F (5-.6) l' (7-8) F (0.8-1.2) F (0.4-0.7)

6 7 1.0 0.5

Dexıcr Sinistcr Dextcr Sinistcr Meclian YanIar

T (1 .1l-3.4) T (2.1-3.9) T (5-7) T (6-11) T (0.7-1.8) T (0.3-0.6)

3. sıra 2.3 2.9 6 7 1.1 0.1

F (1.7-3.0) F (I .9-3.7) F (6-7) F (6-7) l' (0.7-1.6) F (0.3-0 ..~)

2.0 2.6 6 6 0.9 0.4

--- --- --- ---

Dexter Sinisıcr Dextcr Sinistcr :'>fedian Yanlar

T (2.11-4.2) T (I .8-4. I) T (7-11) T (4-1l) '1'(0.7.-1.2) T (0.6-0.7)

4. sıra 3.5 2.8 7 (; 0.8 _0.6

F (2.7-3.9) 1'(1.7-3.8) l' (6.8) 1'(:i-7) F (0.6-1.1) F (0.5-0.6)

3. I 2.5 7 6 0.7 O.S

--- --- --- ---

Dextcr Sinister Dexter Sinister Median Yanlar

T (6.3-6.6) T (6.:1-6.6) T (16-18) T (1517) T ,1.1-1.4) T (0.8-

ı.

⁷⁾

6.4 6.2 17 16 1.3 1.0

5. sıra F (6.1-6.3) F (6.0-6.3) l' (17-19) F (16-18, l' (0.9-1.2) F (0.7-1.4)

6.2 6.0 18 17 1.4 0.8

Tablo 26.

Horoz damağındaki transversal papilla sıraları (oralden aboral'e doğru)

Papilla Papilla sırası uzunluğu Papilla sayısı Papilla boyu

sırası (mm) (adet) (mm)

---

--- --- ---

T (I .6-3.8) T (4-5) T (0.7-0.8)

2.6 5 0.7

I. sıra ]o' (1.6-3.2) F (4-B) F (0.6-0.7)

2.3 6 0.6

--- ---

Dexter Sinister Dexter Sinistcr Median Yanlar

T (1.5-2.0) T (I .2-2.0) T (3-5) T (3-5) T (0.8-1 .2) T (0.8-1.0)

2. sıra 1.7 I.S 4 4 1.0 0.9

F (1.3- 1.8) F (1.3-2.0) F (3-4) F (3-6) F (0.7-1.0) F (0.6-1 .C)

I.S 1.6 4 4 O.B 0.8

--- --- ---

Dexter Sinistcr Dexter Sinister Median Yanlar

T (I .5-4. I) T (2.8-4.7) T(~) T (6--8) T (1.3-1.5) T (0.8-0.9¹

3. sıra 2.7 3.0 6 7 1.4 0.9

F (1.7-3.8) F (2. 7-4.S) F (5--8) F (S-B) ]o' (I. I-I .2) F (O.O-O.S)

2.5 3.3 6 7 1.2 0.7

Dexıer Sinister Dexıer Sinisıcr Median Yanlar

T (0.5-4.8) T (0.6-3.2) T (2-8) T (2-41 T(I.2-1.4) T (0.8-0.9)

4. sıra 2.B 1.6 5 3 1.3 0.9

F (0.6-4.2) F (0.6-3.0) F (3-6) F (2-4) F (1.1-1.2) F (O. 7-O.B)

2.4 1.3 4 3 1.1 0.7

Dexter Sinisıer Dexter Sinister Median Yanlar

"

T (6.2--8.1) T (6.1-8.2) T(13-19) T (14-16) T(I.I-I.2) T (0.9-1.2)

5. sıra 7.2 7.0 16 15 1.2 1.0

F (6.0-7 .B) F (6.0-8.0) F (14-20) F (13-16) F (1.0-1. i) F (0.8-0.9)

6.B 7.0 17 15 1.0 0.8

Papilla sırası

Tablo 27 .•

Erkek hindi damağındaki transversal papilla s.raları (oralden aboral'e doğru

Papilla s".ası uzunluğu Papilla sayısı Papilla boyu

(mm) (adet) (mm)

--- --- ---

--- ı.

sıra

T (0.8-1 .2) 1.0 F (0.S-0.9)

0.9

T (1-2) i

F (1-2)

i

T (0.5-0.6) 0.5 F (0.5-0.6)

0.5

--- --- ---

---

Dextcr Sinister Dexlcr Sinisler Median Yanlar

T (2.4-3.2) T (I .2-3.6) T (5-13) T (6-9) T (I. I-I .13) T (O.6-D. 7)

2. sP'a 2.7 2.3 6 7 1.4 0.7

F (2.2-3.0)

r

^{(I .4-3.5) F (6-7) F (6-8)} F (1.0-1.5) F (0.5-0.6) ;;::

2.4 2.3 6 7 1.2 0.5

'"

--- ---

---

---

S'

Dcxler Sinister Dexler Sinisler ~Iedian Yanlar

...,

T (9.13-10.6) T (9.2-10.2) T (23-27) T (20-26) T (1.1-1.8) T (0.5-0.7)

~

_e-

3. sıra 10.3 9.6 2.~ 22 1.4 0.6

~

F (9.7-10.2) F (9.0-9.8) F (24-29) F (15-24) F (1.0-1.5) F (0.5-0.6)

10.0 9.3 26 19 1.2 0.5

---

4. sıra

Dexler T (2.2-4.5)

3.3 F \2.1-4.6)

3.4

Sinister T (I .8.2.2)

2.0 F (1.6 2.0)

1.8

Dcxlcr T (5-9)

7 F (5-12)

S

Sinisler T (2-3)

3 F (3-4)

3

Mcdian T (0.7-1. i)

I.

ı

F \0.5-1.5) 0.9

Yanbr T (0.6-0.7)

0.6 F (0.5-0.6)

0.5

---_._._---

:>.

sıra

Dexler T (10.8-15.2)

12.7 F (10.4-14.3)

i i .2

Sinisler T (LO. 7-16.2)

13.5 F (10.5-15.8)

12.3

Dcxlcr Sinislcr Median Yanlar

T (2629) T (24-27) T (1.13-2.2) T (0.7-1.4)

27 26 2.0 1.1

F (24-27) F (25-2S) F (I.G-2.1) F (0.5-1.3)

26 26 I.S 0.9

Tablo 28.

Dişi hindi damağındaki transversal papiııa s,raları (oralden aboraI'e doğru)

Papiııa Papilla sırası uzunluğu Papiııa sayısı Papilla hoyu

sırası (mm) \adet) (mm)

--- --- --- ---

T (0.8-1. i) T (1-2) T (0.4-0.5)

i. sıra 0.9 i 0.5

F (0.7-1.0) F (1-2) F (0.4-0.5)

0.8 i 0.4

--- --- --- ---

Dexter Sinister Dexter Şinistcr Median Yanlar

T (3.1-4. ıı T (3.2-4.4) T (5-12) T (4-12) T (1.8-2.0) T (0.7-0.9)

2. sıra 3.5 3.7 8 7 1.9 0.8

F (3.03.8) F (3.14.1) F (4-1i) 1'(:)-12) i. (I.GI.8) F(0.6-0.7)

3.3 3.5 7 8 1.7 0.6

--- --- ---

Dcxtcr Sinister Dexter Sinİstcr Median Yanlar

T (2.2-9.2) T (I .2-9.4) T (2-28) T (3-26) T (1.7-2.2) T (0.6-0.9)

3. sıra 5.2 5.0 14 14 1.9 0.7

F (1.6-8.8) F (1.0-8.7) F (3-26) F (3-25) F (1.5-2.0) F (0.5-0.6)

4.2 3.9 13 12 1.7 0.5

--- ---

Dcxler Sinİste,' Dextcr Sinister Nlcdian Yanlar

T (2.8-10.3) T (1.2-10.2) T (5-32) T \1-30) T \0.6-1.8) T (0.7-0.9)

4. sıra 5.8 4.8 15 II 1.2 0.8

F (2.2-10.2) F (1.0-9.8) F (4-31) F (2-30) F (0.5-1.6) F (0.5-0.7)

4.9 4.2 11 12 1.0 0.6

---

Dexlcr Sinisler Dexler Sinistcr Median Yanlar

T (8.4-10.2) T (8.3-10.3) T (2228) T (21-30) T (1.4-1.9) T (0.6-0.9)

5. s,ra 8.8 8.6 25 26 1.6 0.7

F (8.3-10.2) F (8.2--9.8) F (21-30) F (20-32) F (1.2 -I. ll) F (0.5-0.7)

9.0 8.7 26 27 1.4 0.6

o

o

El

~

~. "

!

236 Metin Ta~lıaş

Literatür

I. Bradley, O.C. (i 915): The Strueture of tlzelowl. A.C. Black, LDl'.

4-5 Soho Square, London, W. 40-56.

2- Chauveau, A. (i 891): Tlze Comparative Anatom)' of tlze Domesıieated Animals. London. J1\. Churclıill i I, Kew Burlington Street.

511-5 i 6.

3- Doğuer, S. (1962): Eveil Ha)'llanların Comparativ Sistematik Anato- misi (İç organlar-Splanchnologie) - ikinci baskı-, Fasikül: ı. Ankara Üniversitesi Basımevi, 95-109.

4- Doğuer, S., Erençin, Z. ⁽ⁱ 964): Evcil Kuşların Komparativ Anato- misi. (Elleııberger, Baum'un 18. baskısından çeviri). Ankara Üniver- sitesi Basımevi, 23- 45.

5- Eaton, T.H. (1960): Comparative Anatamy ~L the Vertebrates. Second Edition. Harper and Brothers, PubJisheıs, New York. 200-228.

6- Lesbre, F.X. (1922) : Precis D'anatomie compari des Animaux Domes- tiques. Tome: 1 Librairie J. B. BaiJliere et Fils, Paris, 674-679.

7- Marvan, F., Tesik, I. (1970): Comparative Anatomical Study oftlze Tongue of Fowl, Turkı!)' and Gııinea-fowl. Acta. Vet. Bmo. 39, 235- 243.

8- Nickel, R., Schunınıer, A., Seiferle, E. ⁽ⁱ 973): Lehrburh der Anatomie der Haustiae. Band V. Anatomie dcr Hausvögel. Paul Parey in Berlin und Hamburg. 40-62.

9- Reichenow, A. (i 9 ı 3): Die Vögel. Handbuch der ~ystematisclzen Or- nit/wlogie Erster Band. Stuttgart Verlag Von Ferdinand Enke. 304.

ı 0- Ricard, F.H., Rouvier, R. (1965): E'tude des Mesures de Con/or- matian du Poulet. Ann. zooteclı. 14 (2), 191-212.

11- Sisson, S., Grossnıan, J. (1955): Tlze Anatom)' ~L the Domestic Animals. W.B. Sauııdcrs Company, Philadclphia, 936-942.

12- Tolunay, M.A. (ı953): Üzel ';::oolo)i.Cilt: 1 i Cizordaral'e Omurgalılaı.

Şirketi :Ylürcttibiye Basımevi, İstanbuL. 349.

Yazı 29.3.1978 günü alınmıştır.

Eveil Kanatlılardan Tavuk.Horoz (Gallus Doıııcstieus) ve Ilincli... 237

)ekil: i Tavukta ağız boşluğunun tabaı;ınııı gend görüniişii x:Z

I,; Alt gaga, b) Dil, c) Dilin kökiindeki trans"ersal papilla sırası. cl) Larynx'in gerisindeki trans\Trsal papilla sırası.

Fig: i The f100r of the mouth of lıen, general new.

aj Lo\\'er ja\\', b) Tongue, c) Transverse ro\\' ofpapillae on the root of the tongue, d) Trans- verse ro,," of papillae on the behind of Iarynx.

238 Metin Taşbaş

Şekil: 2 Horazda a~ız boşluğunun tabanır.ın gencl görünüşü x2

a) Alt gaga, b) Dil, c) Dilin kökündeki transversal papilla sırası, d) Larynx'in gerisindeki transversal papilla sırası.

Fig-: 2 The floor of the mouth of coek, general view.

a) Lower jaw, b) Tongue, c) Transverse row ofpapillae on the root of the tongue, d} Trans- verse row of papillae on t!ıe behind of larynx.

EvciI Kanatlılardan Tavuk-Horoz (GalIus Domesticus) ve Hindi... 239

r---~ -'~---""'1

!

_•

'.:.-

_w-

' j

L.

O:,' i

i i

'i ,

~ .. ,1 bi

j ,

ı

1

L

tl

,

i

i

_:~~

_~

L

t

i r

ı

1

L, .,._-_ _ ..__ ~''', * ~ _, __ ,

~::J

Şekil: 3 Erkek hindide ağız boşluğunun tabanının genci görünüşü xl.5 a) Alt gaga, b) Dil, c) Dilin kökündeki transversal papilla sırası, d) Larynx'in gerisindeki

transversal papilla sırası.

Fig: 3 The floor of the mouth of malc turkey, general vİew.

a) Lower jaw, b) Tongue, c) Transverse row ofpapillae on the root of the tongue, d) Trans- verse row of papillae on the behind of larynx.

240 Metin Taşbaş

i

\

J

.ı;,.

.~

.

'.," .

~--_. --,.0 _ ..•-- .,'-- ._---_.

-1

ı ',1

.

^','d"

r l,

i ı

•..

~

..

-

',.

Şekil: 4 Dişi hindide ağız boşluğunun tabanının genel görünüşü x 1.5 a) Alt gaga, b) Dil, c) Dilin kökündeki transversal papilla sırası, d) Larynx'in gerisindeki

transversal papilla sırası, c) Sulcus medianus linguac, Fig: 4 The fIoor of the mouth of femalc turkey, general view.

a) Lower jaw, b) Tongue, c) Transverse row ofpapillae on the root of the tongue, d) Trans- verse row of papiHae on ıhe behind of larynx, c) Sulcus Illedianus linguae,

E,'cil Kaııatlılarduıı Tayuk.Horoz (Galltls Doıııcsticm) vc Hintli... ~.l[

';ieki!: '-ı T:wukı:ı ağız boşlu,~unuJl ta\ unının gen'" ~()ciiııüşii x

ı.'i

a) est gaga, b) lvIediarı damak peryazı, c) Damakıa

ı.

ıransversal papilla sırası, CL) Damak- ta 2. transyersal papilla sırası, c) Damakı" 3. traııS\Trsa! papilla sırası, fJ Damakıa 4. trans- versal papilla sırası, g) Damakta ". transversal papilla sırası, h) Osıium pharyııgicuın tubae pharyngotympanica, i) 'lı"ııııı gerisindeki transyersal papilla sırası, k) Yan damak pervazı,

1) Choana.

Fig: 5 The palate of hen, geııeral vicw.

a) Upper jaw, lı) :VIediaıı ridge, e) First transverse row ofpapillae on the palate, d) Şecond transverse row of papillae on the palate, e) Third transverse row of papillae on the palate, 1') Fourıh transverse row of papillae on the palate, g) Fifth transyerse row of papillae oıı the palate, h) Ostİuın pharyngicum tubae pharyngotympanİca, İ) Transverse row of papİllae 011

the behİncl of 'h',k) Lateral rİdge,l) Choana.

242 Metin Taşlınş

Şekil: 6 Horozua ağız boşluğunun tavanının genel görünüşü xL.S

a) Üst gaga, b) Median darııak pervazı,

cJ

Damakta I. transversal papilIa sırası, d) Damakta

:!.

transversal papilIa sırası, c) Damakta 3. transversal papilIa sırası, f) Damakta 4. transver- sal papilIa sırası, g) Damakta 5. transversal papilIa sırası, h O:aium pharyngieum tubae pharyngolyınpaniea, i) 'h'nın gcrisinueki transversal papilla sırası, k) Yan damak pervazı,

i) Choana.

Fig:

rı

^{The palate} of cock, gcncral "iew.

a) Cpper jaw, lı) Median riugc, c) First transverse row ofparıilIne on the palate, d) Scconu transverse row of papilIae on the palatc, c) Third transverse row of papilIae on the palatc, f) Fourth transverse row of papilIac on the pa!ate, g) Fifth transverse row of papilIae on the palate, lı) Ostiuın pharyngicurn ttlbae pharyngotympanica, i) Trarısverse row of papillae

on the behinu of 'Jı',k) Lateral riuge, 1) Choana.

Evcil Kanatlılardan Tavuk-Horoz (Galim Uomesticus) ve Hinui... 243

_--.~....- .'_'_ "_.~.,..-- N'-

le ..f.

Şekil: 7 Erkek hindide ağız boşluğunun ta,"amIlltl genel görünüşü XI

a) üst gaga. b) Median damak pen'azı, c) Damakta i. trans'Trsa! papiııa sırası, d) Damakta 2. transversa! papiııa sırası, e) Damakta 3. transversal papiııa sırası, f) Damakta 4. trans- vers,,! papiııa sırası, g) Damakıa :l. transversal papilla sırası, h) Ostium pharyngicum tubae pharyngotympanica, i) 'h'nın gerisindeki tranS'Trsa! papiııa sırası, k) Yan damak pervazı,

i) Choana.

Fig: 7 The pa!ate of malc tmkey, general view.

a) Upper jaw, b) Median ridge, c) First transverse row ofpapiııae on the pa!ate, d) Second transverse row of papiııae on the palate, c) Third trans""rse row of pariııae on the palate, f) Forth trarısverse row of papillae on the palate, g) Fifth tran" erse row of papillae on the palate, h) Ostium pharyngicum tubae pharyngotympanica, i) Transverse row of papillae

on the behind of 'h' ,k) Lateral ridge, i) Choana

244

.. ~

~.-

Metin Taşbaş

...•.•••.•

j

i

ı

i

i

-I

"1

i

"'.j

i

',<

i i

~1ı

.1

l

Şekil: 8 Dişi hindicle ağız boşluğunun tavamnın genel görünüşü X i

il) Lst gaga, b) i\1edian damak pervazı, c) Damakta

ı.

transversal papilla sırası, d) Da- makta 2. transversal papilla sırası, c) Damakıa 3. transversal papilla sırası, f) Damakıa 4.

transversal papilla sırası, g) Damakıa 5. transversal papilla sıras:, h) Ostİunı pharyngicum tubae pharyngoıympanica, i) 'h'ııın gerisindeki transversal papilla sırası, k) Yan damak

pervazı, i) Choana.

Fig: 8 The palate of female turkey, general ,-icw.

a) Cpper jaw, b) NIcdian ridge, c) Fİrst transverse row ofpapillae on ılıe palate, d) Second trans"erse row of papİllae on the palaıc, e) Third traılS\'erse row of papİllae on the palate, f) Fourıh transverse row of papillae on ıhe palate, g) Fifth transvcrse row of papillae on

the palate, lı) Ostium pharyngicul1l tubae plıaryngoıynıpanica, i) Trans"ersc rO\Vofparillae on tlıe behind of 'h',k) Lateral ridge, 1) Choana.