I
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Yayınları No: 337 ISBN: 978-605-9975-56-8
1.Baskı
Sahibi: Prof. Dr. Kemal ŞENOCAK Yayın Komisyonu: Prof. Dr. Kamil ÇOLAK Prof. Dr. Abdurrahman KARAMANCIOĞLU
Prof. Dr. Mahmut KEBAPÇI
Kapak Tasarım: ESOGÜ Matbaa
Basım Tarihi ve Yeri: Aralık 2019, Eskişehir
Elektronik Yayın Adresi: https://dinveinsan.ogu.edu.tr
Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları Eskişehir Osmangazi Üniversitesi’ne aittir.
Bütün hakları saklıdır.
Bölümlerde yazılanların bütün sorumluluğu bölüm yazarlarına aittir.
Kitabın tümü ya da bölümü/bölümleri
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi’nin yazılı izni olmadan elektronik, optik, mekanik ya da diğer yollarla
basılamaz, çoğaltılamaz ve dağıtılamaz.
© Copyright 2019 by Eskişehir Osmangazi University All rights reserved.
No part of this book may be printed, reproduced or distributed by and electronical, mechanical or other means
without the written permission of the University.
II
ESKİŞEHİR OSMANGAZİ ÜNİVERSİTESİ İLAHİYAT FAKÜTESİ
I. ULUSLARARASI DİN VE İNSAN SEMPOZYUMU
“DİN, DİL VE İLETİŞİM”
10-12 EKİM 2019 ESKİŞEHİR
I. INTERNATIONAL RELIGION AND HUMAN SYMPOSIUM
“RELIGION, LANGUAGE AND COMMUNICATION”
10-12 OCTOBER 2019
ةي ر شبلاو نيدلل لولأا يلودلا رمتؤملا
“ لصاوتلاو ةغللا و نيدلا ” 10-12 ربوتكأ 2019
TEBLİĞLER KİTABI
Editörler
Dr. Öğr. Üyesi Yunus ARAZ Arş. Gör. Sercan YAVUZ
Arş. Gör. Barış ÇAKAN
Eskişehir 2019
III
KURULLAR
YÜRÜTME KURULU/Executive Committee/ةيذيفنتلا ةنجللا
Dr. Öğr. Üyesi Yunus ARAZ - Sempozyum Yürütme Kurulu Başkanı Doç. Dr. Adnan ADIGÜZEL
Dr. Öğr. Üyesi Yusuf KARATAŞ Dr. Öğr. Üyesi Sezai ENGİN Dr. Öğr. Üyesi Fatih TOK
Öğr. Gör. Dr. Ahmet ÇETİNKAYA Öğr. Gör. Nehri AYDİNÇE Arş. Gör. Dr İshak TEKİN Arş. Gör. Sercan YAVUZ Arş. Gör. Barış ÇAKAN
DÜZENLEME KURULU/Organizing Committee/ةيميظنتلا ةنجللا
Prof. Dr. Mustafa YILDIRIM, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dekanı / ESKİŞEHİR (Sempozyum Düzenleme Kurulu Başkanı)
Prof. Dr. Ali Rıza GÜL, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR
Prof. Dr. Cazim HADZİMEJLİC, Saraybosna Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi / BOSNA HERSEK Prof. Dr. Dilorom HAMROEVA, Bilimler Akademisi / ÖZBEKİSTAN
Prof. Dr. Dosay KENJETAY, Hoca Ahmet Yesevi Üniversitesi, / KAZAKİSTAN
Prof. Dr. Fatma Asiye ŞENAT, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Prof. Dr. Ferit USLU, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR
Prof. Dr. Matanat KURBANOVA, Azerbaycan Eğitim Enstitüsü / AZERBAYCAN
Prof. Dr. Nasser WAHDAN, Arish University Faculty of Arts and Human Sciences / MISIR Prof. Dr. Osama Ali ALFAKEER, Yarmouk University Faculty of İslamic Sciences / ÜRDÜN
Prof. Dr. Ömer ÖZSOY, Frankfurt Goethe Üniv. İslam Kültür ve Din Araştırmaları Enst./ ALMANYA Prof. Dr. Süleyman GEZER, Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi Beşeri Bilimler Fakültesi / KAZAKİSTAN
Doç. Dr. Adnan ADIGÜZEL, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Doç. Dr. Kamil SARITAŞ, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Doç. Dr. Naci KULA, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Doç. Dr. Süleyman BAKİ, Tetova (Kalkandelen) Üniversitesi Felsefe Tarihi / MAKEDONYA Dr. Bakıt MURZARAİMOVA, Kırgızistan – Türkiye Manas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / KIRGIZİSTAN
Dr. Öğr. Üyesi Erşahin Ahmet AYHÜN, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR
IV Dr. Öğr. Üyesi Fatih TOK, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR
Dr. Öğr. Üyesi Sevim ARSLAN, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Dr. Öğr. Üyesi Sezai ENGİN, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Dr. Öğr. Üyesi Yunus ARAZ, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Dr. Öğr. Üyesi Yusuf KARATAŞ, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Öğr. Gör. Dr. Abdylkader DURGUTİ, Eskişehir Osmangazi Üniv. İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Arş. Gör. Dr. İshak TEKİN, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Arş. Gör. Dr. Hatice AVCI, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Arş. Gör. Aynur KURT, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Arş. Gör. Ayşe YORULMAZ, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Arş. Gör. Elif Kübra TÜRKMEN, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Arş. Gör. Fatma HAZAR, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Arş. Gör. Kadir TÜRKMEN, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Arş. Gör. Kevser AY, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Arş. Gör. Kübra Yıldız, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Arş. Gör. Şeyma ALTAY, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR
BİLİM VE HAKEM KURULU/Science and Referee Board/ةيميكحتلاو ةيملعلا ةنجللا Prof. Dr. Adem APAK, Bursa Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / BURSA
Prof. Dr. Adnan KOŞUM, Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ISPARTA Prof. Dr. Ali BARDAKOĞLU, İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi (KURAMER Müdürü)/ İSTANBUL Prof. Dr. Ali ÇELİK, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR
Prof. Dr. Ali İhsan YİTİK, Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / İZMİR Prof. Dr. Ali KAYA, Bursa Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / BURSA
Prof. Dr. Ali Rıza GÜL, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Prof. Dr. Bejadin Ameti, Üsküp İslami Bilimler Fakültesi / MAKEDONYA
Prof. Dr. Bilal KEMİKLİ, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / BURSA
Prof. Dr. Cazim HADZİMEJLİC, Saraybosna Üniversitesi, Güzel Sanatlar Fakültesi / BOSNA HERSEK Prof. Dr. Davut YAYLALI, Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ERZURUM
Prof. Dr. Dilorom HAMROEVA, Bilimler Akademisi / ÖZBEKİSTAN
Prof. Dr. Dursun HAZER, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Prof. Dr. Erdoğan BOZ, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü / ESKİŞEHİR
Prof. Dr. Fahrush Rexhepi, Priştine İslami İlimler Fakültesi / KOSOVA
Prof. Dr. Fatma Asiye ŞENAT, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Prof. Dr. Ferit USLU, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR
V Prof. Dr. Hasan el-OSMAN, Camiatu Ummu’l-Kura / SUUDİ ARABİSTAN
Prof. Dr. Hasan Hüseyin ADALIOĞLU, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi/
ESKİŞEHİR
Prof. Dr. İhsan ÇAPÇIOĞLU, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ANKARA
Prof. Dr. İsmail TAŞ, Necmettin Erbakan Üniversitesi Ahmet Keleşoğlu İlahiyat Fakültesi / KONYA Prof. Dr. Kımbat KARATIŞKANOVA, Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi Beşeri Bilimler Fakültesi / KAZAKİSTAN
Prof. Dr. Matanat KURBANOVA, Azerbaycan Eğitim Enstitüsü / AZERBAYCAN Prof. Dr. Mehmet ERDOĞAN, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / İSTANBUL Prof. Dr. Mehmet ÖZDEMİR, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ANKARA
Prof. Dr. Mesude Canan ÖZTÜRK, Anadolu Üniversitesiİletişim Bilimleri Fakültesi / ESKİŞEHİR Prof. Dr. Muhammet TASA, Necmettin Erbakan Üniversitesi Ahmet Keleşoğlu İlahiyat Fakültesi / KONYA
Prof. Dr. Murat ÖZCAN, Haci Bayram Veli Üniverstesi / ANKARA Prof. Dr. Musa YILDIZ, Gazi Üniversitesi Eğitim Fakültesi / ANKARA
Prof. Dr. Mustafa YILDIRIM, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Prof. Dr. Nasi ASLAN, Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ADANA
Prof. Dr. Nasser WAHDAN, Arish University, Faculty of Arts and Human Sciences / MISIR Prof. Dr. Osama Ali ALFAKEER, Yarmouk University Faculty of İslamic Sciences / ÜRDÜN Prof. Dr. Osman BİLEN, Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / İZMİR
Prof. Dr. Ömer ÖZSOY, Frankfurt / ALMANYA
Prof. Dr. Saffet KÖSE, İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / İZMİR Prof. Dr. Seyfettin ERŞAHİN, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ANKARA
Prof. Dr. Süleyman GEZER, Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi, Beşeri Bilimler Fakültesi / KAZAKİSTAN
Prof. Dr. Şaban Ali DÜZGÜN, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ANKARA
Prof. Dr. Turan KOÇ, İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi / İSTANBUL Prof. Dr. Yaşar DÜZENLİ, İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / İSTANBUL
Prof. Dr. Zakir AVŞAR, Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi / ANKARA Prof. Dr. Zeki ÖZCAN, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / BURSA Prof. Dr. Zija ABDULLAHU, Priştine İslami İlimler Fakültesi / KOSOVA
Doç. Dr. Adem ÇATAK, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / NEVŞEHİR Doç. Dr. Adil ŞEN, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR
Doç. Dr. Adnan ADIGÜZEL, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Doç. Dr. Ali Pajaziti, Güney Doğu Avrupa Üniversitesi Çağdaş Sosyal Bilimler Fakültesi / MAKEDONYA
Doç. Dr. Ayhan AK, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / SAMSUN
VI Doç. Dr. Ayşe Elif EMRE KAYA, Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi / ANKARA
Doç. Dr. Hasan TANRIVERDİ, Ordu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ORDU
Doç. Dr. Hilmi KARAAĞAÇ, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Polatlı İlahiyat Fakültesi / ANKARA
Doç. Dr. İrfan GÖRKAŞ, Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi / AFYON Doç. Dr. İsmail PIRLANTA, Yozgat Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / YOZGAT Doç. Dr. Kadir DEMİRCİ, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Doç. Dr. Kamil SARITAŞ, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Doç. Dr. Naci KULA, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR
Doç. Dr. Ömer MÜFTÜOĞLU, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Doç. Dr. Süleyman BAKİ, Tetova (Kalkandelen) Üniversitesi Felsefe Tarihi / MAKEDONYA Doç. Dr. Şenol KORKUT, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Doç. Dr. Zikiriya JANDARBEK, Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi Beşeri Bilimler Fakültesi / KAZAKİSTAN
Assistant Prof. Dr. Muhammed Jaber THALGY, Yarmouk University, Faculty of İslamic Sciences / ÜRDÜN
Dr. Öğr. Üyesi Abdülkadir KIYAK, İnönü Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / MALATYA Dr. Öğr. Üyesi Abdulkadir MACİT, Kocaeli Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / KOCAELİ Dr. Öğr. Üyesi Ali EŞLİK, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / VAN
Dr. Öğr. Üyesi Aybiçe TOSUN, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Dr. Öğr. Üyesi Ercan ŞEN, Afyon Kocatepe Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / AFYON
Dr. Öğr. Üyesi Erşahin Ahmet AYHÜN, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR
Dr. Öğr. Üyesi Fatih TOK, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Dr. Öğr. Üyesi Kadir ALTANSOY, Yarmouk University Faculty of İslamic Sciences / ÜRDÜN
Dr. Öğr. Üyesi Mustafa ÖZTOPRAK, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Dr. Öğr. Üyesi Ramazan TURGUT, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / VAN
Dr. Öğr. Üyesi Sevde DÜZGÜNER, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / İSTANBUL Dr. Öğr. Üyesi Sevim ARSLAN, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Dr. Öğr. Üyesi Seyit Mehmet UĞUR, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR
Dr. Öğr. Üyesi Sezai ENGİN, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Dr. Öğr. Üyesi TURGUT AKYÜZ, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ERZİNCAN Dr. Öğr. Üyesi Yunus ARAZ, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Dr. Öğr. Üyesi Yusuf KARATAŞ, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR Dr. Öğr. Üyesi Ziya POLAT, Mardin Artuklu Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü / MARDİN
VII Dr. Bakıt MURZARAİMOVA, Kırgızistan – Türkiye Manas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi /
KIRGIZİSTAN
Dr. Fatih KURT, Diyanet İşleri Başkanlığı / ANKARA
Dr. İmaduddin er-Reşid, Başakşehir İslamî İlimler Akademisi / İSTANBUL
Öğr. Gör. Adam Tag El- Nasr SHETA EL-ASHRY, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR
Öğr. Gör. Ayşe SARITAŞ, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sanat ve Tasarım Fakültesi / ESKİŞEHİR Öğr. Gör. Şenol AMEDOV, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR
Öğr. Gör. Ömer Faruk BAYRAKÇI, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / ESKİŞEHİR
VIII İÇİNDEKİLER
KURULLAR ... III İÇİNDEKİLER ... VIII AÇILIŞ KONUŞMALARI ... 1 Fatma YÜCE
BİR DİN FELSEFESİ PROBLEMİ OLARAK BİLİNÇALTI VE BİLİNÇÜSTÜ FORMLARIYLA TANRI’YLA İLETİŞİM 5 Resul ERSÖZ
DİN DİLİNİN YENİDEN İNŞASINA OLAN İHTİYAÇ -TESPİTLER VE TEKLİFLER- ... 19 Turgut AKYÜZ
AKLIN EPİSTEMOLOJİK TARİFİ BAĞLAMINDA DİN-AKIL İLİŞKİSİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME ... 33 Yasemin ÖNER
MİTOLOJİK SÖYLEM VE ÖĞELERİN DİN DİLİNDE KONUMLANDIRILMASI İLE İLGİLİ FARKLI BAKIŞ AÇILARI ... 45 Muhammed Emin GÖRGÜN
DİN DİLİ OLUŞTURMADA HZ. PEYGAMBER’İN ÜSLÛBU’L-HAKÎM SANATININ KULLANIMI ... 56 Duygu Kamacı Gencer
TOPLUM DİLBİLİMDE ETNOGRAFİK-ETNOLOJİK VE ETNOMETODOLOJİK YAKLAŞIMLAR ... 68 Dursun Ali Tökel
METİN VE YORUM: EŞSÜREMLİ OKUMAK MI ARTSÜREMLİ OKUMAK MI? ... 77 Abdurrahim Kozalı
NASLARIN ANLAM VE YORUMU BAĞLAMINDA OBJEKTİF BİR ZEMİN OLARAK DİL VE DİLİN İSLAMİLEŞMESİ ... 87 Yusuf KARATAŞ
METNİN İLETİŞİM DEĞERİNİN BELİRLEYİCİ BİR UNSURU OLARAK EDİMBİLİM /ET-TEDÂVULİYYE ... 96 Muhammet Sani Adıgüzel
BESMELE: TÜRKÇE YAZIM VE ANLAM AÇISINDAN BİR YAKLAŞIM ... 106 Şahabettin ERGÜVEN
KUR’ÂN-I KERİM’DE İSM-İ FÂİL, İSM-İ MEF‘ÛL VE MASTAR VEZİNLERİNİN BİRBİRLERİNİN YERİNE KULLANILMASI OLGUSU 120 Halit ÇELİK
YABANCI DİL OLARAK TÜRKÇE ÖĞRETİMİNDE KÜLTÜR AKTARIM ARAÇLARINDAN DİN DİLİNİN ÖNEMİ ... 135 Betül İzmirli
TASAVVUF TERİMLERİNİ ANLAMADA SEMANTİK YÖNTEM VE DİN DİLİYLE İLİŞKİSİ ... 144 Mehmet UYAR
TARİKATLAR ÖNCESİ DÖNEMDE TASAVVUFÎ DİLİN OLUŞUM VE GELİŞİM SÜRECİ ... 156 Mehmet Kasım Özgen
KADİM İRFAN GELENEĞİNİN DİLİ ... 166 Himmet KONUR
HULVÎ’NİN LEMEZÂT’INDAN ÖRNEKLERLE MENKIBELERİN DİLİ ... 182 Mehmet Yaşar
KUR’AN’IN MUHALİFLERİYLE TARTIŞMA YÖNTEMİ VE İKNA METODU ... 192 Hatice AVCI
KÜLTÜREL ANTROPOLOLOJİK OKUMA YAKLAŞIMIYLA RÂZÎ TEFSİRİNDEKİ DİL VE ÜSLÛBUN
DEĞERLENDİRİLMESİ (FATİHA VE BAKARA SÛRELERİ ÖRNEĞİNDE) ... 206 Zeynel Abidin AYDIN
VAHİY DİLİNİN DOĞRU ANLAŞILAMAMASININ MEÂL/TEFSİR KÜLLİYATIMIZA YANSIMALARI ... 217 Şeyma ALTAY
KEŞŞÂF TEFSİRİ’NDE DİNÎ SEMBOLİZM ... 228 Fatih TOK
HZ. İBRAHİM’İN İLETİŞİM USULÜ VE ÜSLUBU ... 235 Mehmet ERGÜN
DİL, ANLAM VE BAĞLAM EKSENİNDE VAHİY DİLİNİN BAĞLAMININ BAĞLAYICILIĞI ... 244
IX İsmail Alperen BİÇER
BİR DAVA VE MÜCADELE ADAMI OLARAK MEHMET ÂKİF ERSOY’UN TEFSİR YAZILARI VE VAAZLARININ DİLİ VE ÜSLÛBU ... 261 Erdoğan BOZ - Sezergül YIKMIŞ
KUR’AN‐I KERİM’DE EMPATİ DİLİ: MUSA (AS.) KISSASI ÖRNEĞİ ... 271 İskender Şahin
ARKADAŞLIK VE AİLE İÇİ İLETİŞİMDE VAHİY DİLİNİN ÖRNEKLİĞİ ... 280 İsmail PIRLANTA
HZ. PEYGAMBER’İN MÜŞRİKLERLE İLETİŞİMİ... 291 Mehmet İLHAN
DİNÎ İLETİŞİMİN ÖNÜNDEKİ NEO-HARİCİ ENGELLER TAASSUP VE TEKFİR ... 305 Şükrü KEYİFLİ
DİN HİZMETLERİNDE İKNA EDİCİ İLETİŞİM... 311 Zeynep İrem Çeven
ÇOCUK KAVRAMINA KADİM BİR BAKIŞ: ÇOCUKLA İLETİŞİMDE NEBEVİ DİLİN HATIRLANMASI ... 319 Arslan KARAOĞLAN
ETKİLİ İLETİŞİME GİDEN YOL: VAHYİN DİLİNDE BEDEN DİLİ ... 328 Emrullah TUNCEL
ASLIN AKTARILMASINDA USULÜN ÖNEMİ: YENİ NESLİN DİLİNİ DİN DİLİYLE BULUŞTURMAK ... 339 Mehmet TÖZLUYURT
KELAMÎ GELENEĞİN İNSANLARIN İLETİŞİMİNDEKİ ROLÜ ... 352 Mustafa KARABACAK
HZ. PEYGAMBER’İN ÇOCUKLARLA EYLEMSEL VE SÖZEL İLETİŞİMİ ... 363 Selahattin Aydemir
HZ. PEYGAMBER’İN GENÇ ASHÂBINA VERDİĞİ DEĞER BAĞLAMINDA GENÇLİĞE NEBEVÎ REHBERLİK İLKELERİ . 374 Mustafa Öztoprak
BİR YAKLAŞIM MODELİ OLARAK HZ. PEYGAMBER'İN TOPLUMUN FARKLI KESİMLERİYLE KURDUĞU İLETİŞİM YOLLARI ... 390 Zeynep Ceran
DEZAVANTAJLI BİREYLERLE İLETİŞİMDE DİN DİLİ (CEZAEVİ MAHKÛMLARI ÖZELİNDE) ... 403 Ahmet KOÇ - Rüştü ACAR
DEZAVATANJLI (ÖZEL YETENEKLİ) BİREYLERLE DİNİ İLETİŞİM MESELESİ ... 410 Nasi ASLAN - Ömer KORKMAZ
OSMANLI BÜROKRASİSİNDE KULLANILAN HİTAP ŞEKİLLERİ VE İLETİŞİM BAĞLAMINDA DEĞERLENDİRİLMESİ . 421 Raziye Rumeysa DÜNDAR
THE ROLE OF RELİGİOUS LANGUAGE İN FAMİLY COMMUNİCATİON İN TERMS OF CONSCİOUS
PARENTİNG SKİLL MODEL: AL-GHAZALİ CASE ... 430 Harun ÇAĞLAYAN
KELÂM İLMİ’NDE TEOLOJİK DİL VE ANLAŞILMA BİÇİMLERİ ... 441 Hilmi KARAAĞAÇ
KELÂMCILARIN BATINİYYE İLE MÜCADELELERİNDE BAŞVURDUKLARI TEMEL ARGÜMAN: DİLDE
TOPLUMSAL UZLAŞIM (EL-MUVADA‘A) ... 453 Hüseyin DOĞAN
CEDEL YÖNTEMİNDE KULLANILAN DIŞLAYICI VE ÖTEKİLEŞTİRİCİ DİLİN TEMEL DAYANAKLARI ÜZERİNE ... 460 Namık Kemal OKUMUŞ
KADÎM YARAMIZ: BAZI DİNDARLARIN KENDİNDEN OLMAYANI ÖTEKİLEŞTİREN DİLİ ... 472 Seyithan CAN
“EMRİ Bİ’L MA’RUF NEHYİ ANİ’L MÜNKER” İLKESİNİN GÜNÜMÜZ DİNİ SÖYLEMİN İNŞASINDA İŞLEVSEL YÖNÜ ... 486
Erkan YAR
DİLİN KAYNAĞINA İLİŞKİN KELAMCILARIN YAKLAŞIMLARINA ELEŞTİREL BİR BAKIŞ ... 498 İbrahim KUTLUAY
İSNÂAŞERİYYE’YE GÖRE MASUM İMAMLARIN ALLAH TEÂLÂ İLE İLETİŞİM VASITASI OLARAK İLHAM VE DİĞER BİLGİ KAYNAKLARI ... 512
X Sercan Yavuz
DIŞLAYICILIK BAĞLAMINDA İBN TEYMİYYE’NİN BAZI İTİKADİ FIRKALARA KARŞI KULLANDIĞI
ÖTEKİLEŞTİRİCİ DİL VE ÜSLUP ... 527 Halil ÖZTÜRK
KELÂMÎ FIRKALARIN TENKİDİNDE DİL VE ÜSLÛP: ABDÜLKÂHİR EL-BAĞDÂDÎ ÖRNEĞİ ... 541 Abdylkader DURGUTİ
MEZHEPLERARASI İLETİŞİMDEN KAYNAKLANAN SORUNLAR: KERRÂMİYYE VE EŞ’ARİYYE TARTIŞMASI ÖRNEĞİ ... 554 Elif Kübra TÜRKMEN
İSLAM BOŞANMA HUKUKUNUN OLUŞUMUNDA CAHİLİYE VE KULLANILAN DİLİN ETKİLERİ ... 563 Fatma HAZAR
USÛL KAVRAMLARININ DÖNÜŞÜMÜ BAĞLAMINDA EMİR VE NEHİY (TAHÂVÎ ÖRNEĞİ) ... 573 Abdullah ACAR
“DİL VE MEDENİYET” BAĞLAMINDA BAZI “İSLAM HUKUKUNA AİT KAVRAMLAR”IN BATIYA TRANSFERİ KONUSUNDA MÜLAHAZALAR ... 583 Seyit Mehmet UĞUR
FETVA USÛLÜ ESERLERİ BAĞLAMINDA FETVADA DİL VE ÜSLÛP ... 593 Şükrü Ayran
DİN DİLİNİN İÇTİHADA KATILMASINDA HANEFİ USULCÜLERİN MUTEBER MÜNÂSEBET/İTTİSÂL VE KARÎNE ANLAYIŞLARININ YERİ ... 603 Ümmühan ARK
ŞAH VELİYYULLAH DİHLEVİ’NİN GÖRÜŞLERİ ÇERÇEVESİNDE DİL-KÜLTÜR-AHKÂM İLİŞKİSİ ... 611 Ahmet ÇETİNKAYA
DİNİN AMELÎ HÜKÜMLERİNİN MÜKELLEFLERE AKTARIMINDA İLMİHAL DİLİ VE ÖNEMİ-ÖMER NASUHİ BİLMEN'İN BÜYÜK İSLAM İLMİHALİ ÖRNEĞİ ... 620 Meryem YERLİ
SOSYOLOJİK ŞARTLARA GÖRE DEĞİŞEN FIKIH DİLİ ... 631 Yunus ARAZ
İMAM ŞAFİÎ’YE GÖRE KUR’ÂN DİLİNİN ‘ARABİLİĞİ’ MESELESİ ... 639 Aynur KURT
DİN DİLİNİN EDEBÎ METİNLERE YANSIMASI BAĞLAMINDA ABDİ’NİN FEZÂİL-İ HULEFÂ-YI RÂŞİDÎN ADLI MESNEVİSİNDE HZ. PEYGAMBER TASAVVURU ... 649 Ayşe YORULMAZ
DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ DERS KİTAPLARINDA AHLAKİ SÖYLEM ... 665 Kamil SARITAŞ
ELEŞTİRİ AHLAKI ... 675 Ömer Faruk TEBER
BEKTÂŞÎ METİNLERİNDE EVRENSEL BİR AHLAK ANLAYIŞININ KODLARI ... 687 Aybiçe TOSUN - Kübra YILDIZ
ÖĞRENCİLERİN DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ DERSİNDE YER ALAN KAVRAMLARA DÖNÜK ALGILARI:
KUR’AN’DA BAZI KAVRAMLAR ÜNİTESİ ÖRNEĞİ ... 695 Aybiçe TOSUN
DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ ÖĞRETMENLERİNİN ÖĞRENCİLERLE İLETİŞİM BİÇİMLERİ ... 704 Fatih ÇAKMAK
DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ DERSİ ÖĞRETMEN ADAYLARININ DİN EĞİTİMİNDE ETKİLİ İLETİŞİM BECERİLERİNE ve İLETİŞİM ENGELİ OLUŞTURABİLECEK DAVRANIŞLARA YÖNELİK TUTUMLARI ... 714 Murat ATAMAN - Ahmet Selim DEMİRYÜREK
MÜHTEDİLERİN İSLAM’I SEÇMESİNDE DİN DİLİ VE İLETİŞİM (HOLLANDA-ROTTERDAM ÖRNEĞİ) ... 743 Hasan KAFALI
TUTUM DEĞİŞİMİ KURAMLARI BAĞLAMINDA DİN, DİL VE İLETİŞİM ... 752 Abdullah Kartal
KUR’AN’DA DİL-KİMLİK İLİŞKİSİ VE DİNÎ KİMLİK TİPLERİNİN DİLSEL TEZAHÜRLERİ ... 770
XI Ejder Okumuş
TOPLUMSAL ETKİLEŞİMDE DİL VE DİNÎ MEŞRÛİYET ... 779
Elif Emre Kaya - Fatma Gökçen Atuk ÇOCUKLARDA DİN DİLİNİN OLUŞTURULMASI: ÇİZGİ FİLMLER ÖRNEĞİ ... 788
Bahset Karslı - Ayşegül Türkeri DİN DİLİNİN MEZHEPSEL İNŞASI: MOHAMMAD RASOOLOLLAH FİLMİ ÖRNEKLİĞİ ... 802
Hüseyin MARAZ DİNÎ KİMLİK OLUŞUMUNDA SOSYAL İLETİŞİM ARAÇLARININ/AĞLARININ ETKİSİ ... 807
Fatma Asiye ŞENAT TÜRK DİZİLERİNDE DİNİ SÖYLEM VE ELEŞTİRİSİ ... 823
Abdüllatif TÜZER POSTMODENİST BİR PERSPEKTİFTEN İNANÇLAR/DİNLER ARASI İLETİŞİM ... 834
Şenol AMEDOV BAĞIMSIZLIĞINDAN GÜNÜMÜZE KADAR MAKEDONYA’DA MÜSLÜMANLAR İLE HIRİSTİYANLAR ARASINDAKİ İLETİŞİM ... 844
Osman KARADENİZ FARKLI İNANÇ GRUPLARIYLA İLETİŞİM ... 859
Yunus KAPLAN ERDEMLİ BİR TOPLUMUN İNŞASINDA RETORİK SANATI: İBN SÎNÂ RETORİĞİ BAĞLAMINDA BİR İNCELEME ... 867
Gülşen YAĞIR AHMETOĞLU DİN DİLİ: MUHAMMED İKBAL VE MEVDUDİ ÖRNEĞİ ... 875
Hasan Emre Ulutop DİN- BİLİM KAVŞAĞINDA ÇAĞDAŞ İSLÂMÎ HAREKETLERİN KULLANDIKLARI APOLOJETİK SİYASÎ DİL ÜZERİNE KARŞILAŞTIRMALI BİR DEĞERLENDİRME ... 888
Adem APAK HZ. PEYGAMBER’İN (SAV) İNSANLARLA İLETİŞİM METODU VE PRENSİPLERİ ... 897
Adil ŞEN HZ. PEYGAMBER’İN DAVETİNDE USLÜP VE İLETİŞİM ... 903
İlyas UÇAR HZ. MUHAMMED VE POLİTİK DİL: HİLF, MUAHÂT VE MEDÎNE VESİKASI ... 907
Zeynep Canan KOÇAK DİN DİLİNİN HARCINI KARMAK: TAHAKKÜM İLE Mİ, TAHAMMÜL İLE Mİ? ... 920
Bekir Zakir Çoban DİNLERİN DİLİ: SEMİTİK DİNLERİN KUTSAL METİNLERİ ÜZERİNE BİR KARŞILAŞTIRMA ... 934
Hammet Arslan KISSALARIN DİLİYLE BUDİZM: İNANÇ VE UYGULAMALAR ÜZERİNE BAZI ÖRNEKLER ... 943
Mustafa BAŞ KUR’AN’DA İLETİŞİMDE KULLANILAN KAVL (SÖZ) ÇEŞİTLERİNİN DİĞER İNANIŞLARDAKİ İZDÜŞÜMLERİ ... 950
Kadir Demirci ‘EŞ SEÇİMİ’ BAĞLAMINDA HADİS YORUMUNDA KUŞATICI DİL ... 963
Bayram Kanarya HADİSLERDE İLETİŞİM UNSURLARININ TESPİTİ: HATİP-HİTAP-MUHATAP İLİŞKİSİ BAĞLAMINDA BİR DEĞERLENDİRME ... 972
Mustafa Naci Kula DİN DİLİ VE DİNDARLIK İLİŞKİSİ ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA ... 983
Rıfat Atay - Mustafa Ciğer BİLİŞSEL GELİŞİM SEVİYELERİNE GÖRE İNSANIN ALLAH’LA İLETİŞİMİ ... 996
ةيداصتقلاا ةيمنتلا يف ةغللا رود ... 1010
نيقرشتسملا دنع يحولا ةرهاظ ... 1016
يميهاربلإا ريشبلا دمحم ةمّلاعلا تلااقم يف ةمواقملاو حلاصلإا تايلآ ... 1036
ناسنلإا ةيبرت يف هرودو نيدلا ... 1047
XII ميركلا نآرقلا يف باتكلا لهأ عم راوحلا بيلا ... 1055 سأ
ةمكاحلا ةطلسلا(و)يبنلا ىسوم( نيب لصاوتلا ةغل ... 1071
TAWAKKUL: EXEMPLARY DEEDS OF THE MOTHER AND THE SISTER OF PROPHET MŪSĀ ... 1087
يـــفوصلا باـــطخلا يف ةـــغللا ةـــــيزمر ... 1107
يوبنلا باطخلا يف لصاوتلا تايجيتارتسا - عادولا ةجح ةبطخ يف ةيلوادت ةءارق ... 1121
An analytical & comparative study of “Theory of effectiveness of Intention & action” in Islamic & modern Jurisprudences ... 1139
.)ةيفسلف ةبراقم ( بوساحلا عم لصاوتلا ىلإ يرشبلا لصاوتلا نم ةغللا ... 1163
YURTİÇİ KATILIMCI LİSTESİ / DOMESTIC PARTICIPANTS LIST / نييلحملا نيكراشملا ةمئاق ... 1191
YURTDIŞI KATILIMCI LİSTESİ / INTERNATIONAL PARTICIPANT LIST / نييلودلا نيكراشملا ةمئاق ... 1194
1 AÇILIŞ KONUŞMALARI
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Mustafa YILDIRIM’ın Açılış Konuşması
Sayın valim, sayın Osmangazi Üniversitesi ve Anadolu Üniversitesi Rektörlerim, Sayın
Odunpazarı Kaymakamım ve Tepebaşı Kaymakamım, Değerli Müftüm, Eskişehir İl Emniyet Müdürüm, Kıymetli konuklar ve katılımcılar,
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, Eskişehir Müftülüğü ve İslami İlimler Vakfı olarak birlikte düzenlediğimiz I. Uluslararası Din ve İnsan ana başlığı altında “Din, Dil ve İletişim”
konulu sempozyumumuza öncelikle hoş geldiniz diyor, katılımınızla bizi onurlandırdığınızı ifade etmek istiyorum.
İnsanın var oluşuyla birlikte var olan din duygusu, insanla olan birlikteliğini hiç kaybetmemiştir.
Şekli ve mahiyeti değişik olsa da elest bezmindeki “Belâ/Evet” sözünün tezahürü hiç eksik olmamıştır.
Bu sebeple Din-İnsan ilişkisine dair araştırmalar güncelliğini daima korumuştur. Biz de ESOGÜ İlahiyat Fakültesi olarak uzun soluklu olmasını arzu ettiğimiz bir sempozyum zincirine bu isim altında “Dil ve İletişim” konusuyla başlamayı düşündük.
Yüce Allah’ın gönderdiği her peygamberi kendi toplumunun diliyle göndermiştir. Amaç da gönderilen vahyin açıkça anlaşılabilmesidir. (İbrahim 14/4). Bu sebeple vahyin geldiği dilin nasıl anlaşılacağına, o dilin kendi içinde barındırdığı kültürel, coğrafi ve tarihsel unsurların neler olduğuna ve mananın anlaşılmasına dil sanatlarının, atasözlerinin, deyim ve tabirlerinin ne denli etki ettiğine dair çalışmalar büyük değeri haizdir. Bu konuya dair sunulacak tebliğlerin, dinin daha iyi, daha kolay ve daha doğru anlaşılmasına katkı sağlayacağına inanıyorum.
Daha iyi, daha kolay ve daha doğru anlaşılan dinin başka kişi ve toplumlara, başka dillere ve başka kültürlere aktarılması da bir o kadar önemlidir. Bu da sağlıklı ve gerçekçi iletişim yöntemlerinin tespiti ve uygulanmasıyla gerçekleşecektir. Kur’an ve Sünnette bunun genel ilkeleri verilmiş olmakla beraber yaşadığımız çağın gerektirdiği bazı güncel yaklaşımların bilinmesi gerekmektedir. Bu hususla ilgili konunun uzmanlarından ciddi tebliğlerin gelmesi bizi ayrıca mutlu etmiştir.
Değerli konuklar! İnsanlığın iki dünya mutluluğuna dair evrensel mesajlar içeren bir dinin mensubu olarak, İslam dünyasının bugünkü bölünmüş ve perişan halinden dolayı üzgün olmanın yanında, bundan kurtulmaya dair çözümler üretme konusunda sorumlu olduğumuza inanıyorum.
Yarınlarımızın teminatı olan gençlerimizin, hayatta karşılığı olan, yaşanabilir bir din algısına sahip olması için çalışmalar yapmak hepimizin boynunun borcudur. Yaklaşık 150 akademisyen meslektaşımızın bu borcu ifa için bu sempozyuma katkı vermelerinden dolayı kendilerine şükran borçluyuz. Bu salonun
2 tahsisi, matbaa imkanları, gezi için araç tahsisi ve verdiği maddi manevi destek sebebiyle sayın rektörümüz Prof. Dr. Kemal Şenocak hocamıza teşekkür ediyorum. Sayı Eskişehir il müftümüz Bekir Gerek hocam, İslami İlimler Vakfı Mütevelli Heyeti ve Bilecik Bozüyük müftüsü Mustafa Topal bu sempozyumun maddi yükünü paylaşmada önemli katkı sağladılar. Kendilerinden Allah razı olsun. Bu sempozyumun tertibinde büyük emeği olan Fakültemizin idareci ve öğretim elamanlarına ayrıca teşekkür ediyorum. Ve tabi ki tebliğ sunarak bu sempozyuma hayat veren bütün katılımcılara şükranlarımı sunuyorum. Son olarak davetimizi kabul ederek bu sempozyumu onurlandıran Prof. Dr.
Ali Bardakoğlu hocama, Prof. Dr. Zeki Özcan hocama ve Prof. Dr. Burhanettin Tatar hocama kalbi şükranlarımı sunuyorum.
Sempozyumumuzun hayırlara vesile olmasını diler cümle hazıruna saygılarımı arz ederim.
3 Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Kemal ŞENOCAK’ın Açılış Konuşması
Sayın Valim, Çok kıymetli protokol, yurtiçinden ve yurtdışından programımıza katılarak bizleri onurlandıran saygıdeğer akademisyenler ve değerli öğrenciler,
Her birinize “Hoşgeldiniz!” diyerek İlahiyat Fakültemizin yürütücülüğünde birincisi “Din, Dil ve İletişim” temasıyla düzenlenen “Uluslararası “Din ve İnsan” Sempozyumu”nu teşrifinizden dolayı teşekkürlerimi sunuyorum.
İnsan, düşünen bir varlık olmasının yanında, inanma ihtiyacı da duyan bir varlıktır. Bu kapsamda insanın varoluşsal problemlerine, başka bir deyişle varlık dünyasıyla ilgili soru(n)larına çözümler üretebileceği alanlardan birisinin de din olduğu söylenebilir. Din, başta sosyal ve kültürel alanlar olmak üzere hayatımızın hemen her boyutunda kuşatıcı bir etkiye sahiptir.
Dini, her hangi bir sınırlandırma içerisine girmeden, basitçe insanın kutsalla ilişkisini düzenleyen bilgi sistemi olarak tanımlayabiliriz. Bu genel tanıma bakıldığında, ilk planda karşımıza ilişki-iletişim kavramları çıkar. Bu anlamıyla din, insanın kutsal varlıkla bağ kurmasını veya bu varlık dünyasıyla iletişime geçmesini sağlayan önemli alanlardan birisini oluşturmaktadır.
Dinin, iletişim bağlamında böylesi bir ilişki/iletişim biçimi sunuyor olması, onun kendi yöntem ve pratiğine yönelik olarak farklı bir dil oluşturmasına, başka bir ifadeyle din dilinin ortaya çıkmasına zemin hazırlar. Din dili kimi zaman dini metinlerde, kimi zaman bir mezhep veya ekolün dini söyleminde, kimi zamanda sosyal hayatta dini ifadelerde kendini gösterir. Bu durum ise başta ilahiyat disiplinleri olmak üzere beşeri bilimlerin, din dili kavramının mahiyetini kapsamlı bir şekilde anlama, açıklama ve tartışmasını gerekli kılar. Hal böyle olunca, konunun akademik yönleriyle ele alınması daha önemli yer tutmaktadır.
Din dilinin pratikte de toplumsal hayatı ilgilendiren önemli bir konu alanı olduğu söylenebilir.
Özellikle günümüzde kişilerin dini tercihleri bağlamında karşı karşıya kaldığımız dışlayıcı, ötekileştirici ve yok sayıcı tutumların, toplumda nifak tohumlarının serpilmesine ve toplumumuzun anlamsız ve gereksiz bir şekilde gerilmesine neden olduğu da bir vakıadır. Bugün, toplumumuzda ötekini tanıma, ona değer verme, onu dinleme, onu anlamaya çalışma, onunla empati kurma gibi değerleri yüceltmeye ve bunları toplumda yaygınlaştırmaya daha fazla ihtiyaç duyduğumuz bir dönemden geçmekteyiz. Bu bağlamda gerek sosyal gerekse sanal dünyamızda fanatik ve selefi yaklaşımlardan, dışlayıcılıktan, önyargılardan ve yaftalamadan/etiketlemeden kaçınmak durumundayız. Böylesi bir tavır birbirini yanlış anlamanın, ayrımcılığın, yalnızlaşmanın ve düşmanlığın ortadan kalkmasını sağlayabilir.
4 Umuyorum ki gerçekleştirilecek bu sempozyumda sunulacak çalışmalar, hem bu konudaki alanyazına, hem de toplumda baş gösteren mezhebi, siyasi, etnik, dini vb. çatışmaların/sorunların çözümü için yapılması gerekenleri bilim dünyasının takdirine sunacaktır. Ben bu duygu ve düşüncelerle konuşmama son veriyor, bu bilim şöleninin başarıya ulaşmasını temenni ediyor, siz değerli misafirlerimizi saygıyla selamlıyorum.
5 BİR DİN FELSEFESİ PROBLEMİ OLARAK BİLİNÇALTI VE BİLİNÇÜSTÜ FORMLARIYLA
TANRI’YLA İLETİŞİM
Fatma YÜCE1 ÖZET
Bilgi üretme, aktarma ve anlamlandırma süreci olarak tanımlanabilecek iletişim, duygu, düşünce ya da bilgilerin akla gelebilecek her türlü yolla başkalarına aktarımıdır. Kaynaktan gelen mesajın alıcıya ulaşma süreci olan iletişimde anlamak, anlatmak, tanımak, tanıtmak, iletmek, konuşmak, anlamlandırmak gibi temel eylemler mevcuttur. Kaynağın Tanrı olduğu ve alıcının insan olduğu ya da tam tersi kaynağın insan ve alıcının Tanrı olduğu iletişim türü ise din felsefesinin önemli konularından biridir. Kutsalla karşılaşma tecrübesinin bir biçimi olarak Tanrı’yla iletişim vahiy örneğinde Tanrı’nın insanla iletişimi ve dua örneğinde insanın Tanrı’yla iletişimi olmak üzere temelde ikiye ayrılır ve çift yönlü bir özellik arz eder. Normal ve bilinçli iletişimin eşitler arasında yapıldığı düşünüldüğünde ise Tanrı ile insan arasında kurulması muhtemel ilişki ve buna bağlı olarak gerçekleşebilecek iletişim ontolojik farklılık engeliyle karşılaşır. Bu durumda günlük sıradan bilincin dili kullanarak gerçekleştireceği bir iletişim modelinde ya Tanrı’nın insanın seviyesine inmesi ya da insanın Tanrı seviyesine çıkması gerekecektir. Bu iki durum ise Tanrı’nın sonsuzluğu ve insanın sonluluğu açısından düşünüldüğünde imkânsız görünmektedir, ayrıca Tanrı ve insan farklı ontolojik boyutlarda yer almaktadır. Böylece Tanrı ile insan arasında gerçekleşmesi mümkün iletişim formu günlük sıradan bilincin dil aracılığıyla meydana getirdiği bilinçli iletişimden farklı olmak durumundadır. Zaten rasyonel özelliğe sahip ve dil ile ilişkili günlük sıradan bilinç, bilinç türlerinden sadece birini teşkil eder. Tanrı ile insan arasında gerçekleşmesi muhtemel iletişim, ontolojik farklılık dolayısıyla dil dışında alternatif iletişim araçları gerektirdiği için bilinçli iletişimin yerine bilinçdışı iletişimi elzem kılar. Tam burada içgüdünün işlevsel olduğu bilinçaltı ile sezginin işlevsel olduğu bilinçüstü farklı bilinç durumları olarak farklı bir iletişime imkân tanır. İstemsiz hareketlerin merkezi ve geçmiş yaşantıların bir deposu olarak bilinçaltı insanın Tanrı’ya yöneltmek istediği taleplerini içerirken, dilin yetersizliği dolayısıyla susması, kalbin konuşması ve sezgilerin açılması anlamlarında bir sessizlik diline sahip bilinçüstü ise sessizlikle beliren içsel duaları Tanrı’ya ulaştırır. Görüldüğü gibi hem bilinçaltı hem de bilinçüstü birlikte hareket ederek dinsel ve manevi bir iletişimi mümkün kılar. Bilinçaltı ve bilinçüstü formlarıyla Tanrı’yla iletişimi alternatif Tanrı anlayışlarından deizm müdahale etmeyen aşkın Tanrı anlayışıyla dışlamakta, Tanrı’yla evrenin birliğini olumlayan içkin Tanrı anlayışıyla panteizm ise anlamsız hale getirmektedir. Buna mukabil bilinçaltı ve bilinçüstü iletişim formlarıyla Tanrı’yla gerçekleştirilebilecek muhtemel iletişime aşkın ve içkin Tanrı anlayışlarının bir sentezini sunan teizm imkân vermektedir.
Anahtar Kelimeler: Din Felsefesi, İletişim, Tanrı, Bilinçdışı, Bilinçaltı, Bilinçüstü.
ABSTRACT
Communication that can be defined as the process of producing, transferring and making sense of information is the transference of emotion, thought or information in any conceivable way to others. There are basic actions such as understanding, telling, recognizing, introducing, communicating, speaking and making sense in communication, which is the process of receiving the message from the source to the recipient. The type of communication in which the source is God and the recipient is human, or vice versa, is one of the important subject of philosophy of religion.
Communication with God as a form of the experience of encounter with the sacred is basically divided into two: God’s communication with man in the case of revelation and man’s communication with God in the the case of prayer and it is also bidirectional. Considering that normal and conscious communication is occured between equals, the possible relationship between God and human beings and the possible communication that may occur due to this is faced with the obstacle of ontological
1 Sinop Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Felsefe ve Din Bilimleri Bölümü, Din Felsefesi, Türkiye [email protected]
6 difference. In this case, it is necessary that either God would descend to the level of man or man would rise to the level of God in a communication model that the ordinary consciousness occured by using the language. These two situation seem to be impossible in terms of the infinity of God and the finiteness of man. God and man are also in the different ontological dimensions. Thus, the communication between God and man is expected to be different from conscious communication that the ordinary consciousness occured by using the language. At the same time ordinary consciousness which is rational and associated with language is just one type of consciousness. Possible communication between God and man requires alternative means of communication other than language due to ontological differences and makes unconscious communication essential instead of conscious communication. Right here the subconsciousness in which the instinct is functional and the overconsciousness in which intuition is functional make a different communication possibe as the different states of conscousness. The subconscious as the center of involuntary movements and as a repository of past experiences includes the demands of human beings that they wish to transmit to God while the overconsciousness in which has a language of silence that is silence of language due to its inadequecy, speaking of the heart and emanating of the intuitions transfers the inner prayer to God.
As it seen, both subconsciousness and overconsciousness make the religious and spiritual communication possible. Deism excludes communication with God in subconscious and overconscious forms due to its understanding of transcendental God that does not interefere in the universe and panteism makes it meaningless due to its understanding of immanent God that affirms the unity of the universe with God. On the other hand, teism makes it possible due to its understanding of both transcendental and immanent God that offers a synthesis between these understandings.
Keywords: Philosophy of Religion, Communication, God, Unconsciousness, Subconsciousness, Overconsciousness.
GİRİŞ
Kaynaktan gelen mesajın alıcıya ulaşma süreci olan iletişimde bilgi ve anlam alışverişi gerçekleşmektedir. Bilgi ve anlam alışverişi rasyonel bilincin hâkim olduğu, iki kişi arasında gerçekleşen bilinçli bir iletişimde görüldüğü gibi rasyonel bilincin dışında farklı bilincin devrede olduğu bilinçdışı bir iletişimde de gerçekleşebilir. Hem insanlar arasında gerçekleşen eşitler arası iletişimde hem de Tanrı- insan arasında gerçekleşen eşit olmayanlar arasındaki dini ve manevi bir iletişimde mesaj ve anlam alışverişi bilinçli alanda gerçekleşebileceği gibi bilinçdışını da kapsayan daha geniş bir alanda da gerçekleşebilir. Bu çalışmada aklın hâkimiyetinde günlük sıradan bilincin devrede olduğu dil aracılığıyla gerçekleşen bilinçli bir iletişime mukabil bilinçaltı ve bilinçüstü formlarıyla bilinçdışına açılan, sezgi ve duyguların açığa çıktığı dilin yetersiz kaldığı farklı bir iletişim formu olarak Tanrı’yla bilinçdışı iletişim Tanrı’yla bilinçli iletişime alternatif olarak ele alınacaktır. Dünyaya dönük, somut planda gerçekleşen maddi iletişimin yanı sıra öte dünyaya dönük, soyut planda gerçekleşen dini ve manevi bir iletişimin imkânı sorgulanacaktır.
Dini iletişim kavramı hem Tanrı ile insan arasındaki iletişimi, hem de konusu din olan insanlar arasındaki iletişimi kapsamaktadır. Bu çalışmada birinci versiyon ele alınacaktır, Tanrı’dan gelen mesajın yani dinin insanlara aktarımını ele alan ikinci versiyon ise konu dışı bırakılmaktadır.2 Bu çalışmada dini ve manevi iletişimden kastedilen Tanrı ile insan arasında gerçekleşen çift yönlü bir iletişimdir. Kaynağın Tanrı olduğu ve alıcının insan olduğu ya da tam tersi kaynağın insan ve alıcının
2 Bu çalışmada ele alınan dini iletişim kavramının kapsamının şekil üzerinden gösterimi için bk. Şekil 1: Din Felsefesi Problemi Olarak Dini ve Manevi İletişim. Dini iletişim kavramı ikinci versiyonuyla daha çok din eğitimi sahasında kullanılmaktadır. Dini iletişim kavramını başlığa taşıyarak ikinci şekliyle ele alan, dini iletişim kavramını “dini mesajların otorite kişiler vasıtasıyla diğer insanlara nakli” şeklinde ele alan bir çalışma için bk.
Mustafa Köylü, Psiko-Sosyal Açıdan Dini İletişim, 2. Baskı (Ankara, Ankara Okulu Yayınları, 2006), 217. Bu çalışmada Tanrı ve insan arası iletişimi de kapsayacak şekilde dini iletişimin pek çok çeşidi olduğuna değinilir;
fakat Tanrı’dan alınan mesajın insanlar arasında etkili bir iletişim kullanılarak anlatılması meselesine odaklanılır. Benzer bir odaklanmayı daha açık bir şekilde başlığa taşıyan diğer bir eser için bk. Ahmet Koç, Din Eğitiminde Etkili İletişim, 4. Baskı (İstanbul: Rağbet Yayınları, 2016).
7 Tanrı olduğu iletişim türü din felsefesinin önemli konularından biridir. Tanrı’yla iletişim kutsal ile karşılaşmadan birleşmeye kadar duyumsama, algılama, hissetme, dua, vahiy, işaret görme, birlik vb.
tecrübeleri inceleyen dini tecrübenin konularından biridir.3 Dini tecrübe kapsamında konuyla ilişkili şu soru sorulabilir: “Kutsalla karşılaşma tecrübelerinden biri olarak Tanrı’yla iletişim mümkün müdür?”
Ayrıca Tanrı’yla iletişim, “Tanrı hakkında konuşmak mümkün müdür?” sorusunu merkeze alan din dili konusuyla yakından ilgilidir. Bu çalışmada Tanrı’yla iletişim din dilinin merkezi sorusunu “Tanrı’yla konuşmak mümkün müdür?” ve “Tanrı’nın insanla konuşması mümkün müdür?” şeklinde iki farklı perspektifle yeniden ele alacaktır.
Kutsalla karşılaşma tecrübesinin bir biçimi olarak Tanrı’yla iletişim vahiy ve kutsal kitaplar örneğinde Tanrı’nın insanla iletişimi; dua örneğinde insanın Tanrı’yla iletişimi olmak üzere temelde ikiye ayrılır ve çift yönlü bir özellik arz eder. Peki bu iletişim türü günlük sıradan bilinç tarafından dil aracılığıyla gerçekleştirilebilir mi? Tanrı tecrübesinin bir biçimi olarak Tanrı’yla iletişimin kapsamı nedir?
Ontolojik farklılıkları bulunan iki varlığın iletişimi nasıl mümkün olabilmektedir? Tanrı’yla iletişim bilinç sınırlarını aşıp alternatif bilinç durumlarını mı gerektirir? Gelinen bu noktada bilinçaltı ve bilinçüstü formlarıyla Tanrı’yla iletişimden ne kastedilmektedir? Bu soruların cevaplarının arandığı bu çalışmanın birinci bölümünde bilinç, iletişim kavramları ve bu iki kavramın oluşturduğu bilinçli iletişim kavramı bilinçli dini iletişimi temellendirebilmek adına ele alınacaktır. İki insan arasında yani eşitler arasında aklın hâkimiyetinde ve dil aracılığıyla gerçekleşen bilinçli bir iletişimden yola çıkılarak Tanrı-insan arasında yani eşit olmayanlar arasında gerçekleşen bilinçli bir iletişimin imkânı sorgulanacak ve çeşitli Tanrı anlayışlarının yaklaşımları bu kapsamda değerlendirilecektir. Çalışmanın ikinci kısmında bilinçaltı ve bilinçüstü kavramlarından hareketle bilinçdışı iletişim kavramı bilinçdışı dini iletişimi temellendirebilmek adına ele alınacaktır. İki insan arasında yani eşitler arasında dil dışında alternatif iletişim araçlarıyla gerçekleşen bilinçdışı bir iletişimden yola çıkılarak Tanrı-insan arasında yani eşit olmayanlar arasında gerçekleşen bilinçdışı bir iletişimin imkânı sorgulanacak ve çeşitli Tanrı anlayışlarının yaklaşımları bu kapsamda değerlendirilecektir.
1.İLETİŞİM, BİLİNÇ VE BİLİNÇLİ DİNİ İLETİŞİM
Felsefede iletişim “zihinler ya da benler arasında kurulan; düşünce, mesaj, niyet ve anlamların bir zihinden diğerine aktarılmasını sağlayan etkileşimdir.”4 Kişiler arası ilişkiyi ve bilgi akışını merkeze alan iletişim,5 “duygu, düşünce ya da bilgilerin akla gelebilecek her türlü yolla başkalarına aktarılması”6 şeklinde anlaşılmaktadır. Kaynaktan gelen mesajın alıcıya iletildiği bir süreç olarak iletişim bilgi, mesaj ya da ileti alış verişi olarak da tarif edilebilir. İletişim olabilmesi için bir mesaj alışverişinin yani iki yönlülüğün olması gerektiğine göre iletişim iki kişiyi ilişki içine alan bir süreçtir.7 “Bir anlamda, varlığın bilgisinin kodlanması, nakledilmesi ve çözümlenmesi süreci”8 olan iletişim kısaca, “bilgi üretme, aktarma ve anlamlandırma süreci”9 olarak tanımlanmaktadır. Mesajı veren ile mesajı alan arasında oluşan etkileşimde anlam merkezi öneme sahiptir. Böylece iletişim zihinler arası bir anlam alışverişi olarak da anlaşılabilir.10 Anlamı olan, mesaj barındıran ve iletiye sahip her şey iletişimin kapsamına girer. Anlam genellikle mesajın ulaştığı yerde belirginleşir. Anlam merkezli iletişimde mesajın alıcıdaki yansıması önem arz eder. “Varlığın kendisi ve çevresiyle ilişkisine dair bir süreç”11 olan iletişim iki
3 Fatma Yüce, Dini ve Mistik Tecrübede Evrensel Öz (Ankara: Elis Yayınları, 2016), 74.
4 Ahmet Cevizci, Paradigma Felsefe Sözlüğü (İstanbul: Paradigma Yayınları, 1999), 456.
5 Afşar Timuçin, Felsefe Sözlüğü (İstanbul: Bulut Yayınları, 2004), 273.
6 Türk Dil Kurumu, “Genel Türkçe Sözlük”, erişim: 05.09.2019, http://sozluk.gov.tr/
7 Doğan Cüceloğlu, Yeniden İnsan İnsana, 27. Basım (İstanbul: Remzi Kitabevi, 2011), 13, 71.
8 Emre Bağce, “İletişim ve İnsan”, Din ve Hayat, 22 (Haziran 2014): 6.
9 Üstün Dökmen, İletişim Çatışmaları ve Empati (İstanbul: Sistem Yayınları, 1998), 19.
10 Abdülkuddüs Bingöl, “İletişim Bağlamında Mantık ve Dil”, İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 0/9 (Şubat 2012): 146.
11 Emre Bağce, “İletişim ve İnsan”, 4.
8 insanın birbirini farkına vardığı andan itibaren başlar ve arasında mesaj alışverişinin olduğu sürece devam eder.12
İngilizce ve Fransızcada communication kelimesiyle karşılanan iletişimin13 kökü Latince
“communicationem” (yalın communicatio) kelimesine dayanır. Latince “communicare” fiili anlatmak, nakletmek, söylemek, bilgilendirmek, eklemek, birleştirmek, iştirak etmek anlamlarına gelmektedir. Bu kelime “yaygın, herkese açık, genel” manalarına gelen “communis” kelimesinden türemiştir.14 Kaynaktan gelen mesajın alıcıya ulaşma süreci olan iletişimde anlamak, anlaşmak, anlatmak, tartışmak, tanımak, tanıtmak, tanışmak, (mesaj) iletmek, konuşmak, yazmak, dinlemek, susmak, anlamlandırmak gibi temel eylemler mevcuttur. Fakat insanlar iletişimi genellikle karşılıklı konuşmayla sınırlandırır, oysaki iletişim anlam alışverişi olduğuna göre konuşmanın dışında da iletişim gerçekleşebilir.15 İletişim konuşmayla gerçekleşen sözlü iletişim, yazı ile gerçekleşen yazılı iletişim olacağı gibi jest, mimikler ve beden diliyle gerçekleşen sözsüz iletişim de olabilir. Hayvanlarla iletişim ve evrensel iletişim olarak müzik hatırlandığında sözsüz ama sesli iletişimin de önü açılır. Zihnin mesajı sözle, kalbin mesajı ise sözsüz aktarıldığına göre konuşmayla gerçekleşen sözlü iletişim akıl, mantık ve düşünceyi; konuşma dışında gerçekleşen sözsüz iletişim duyguları ve ilişkileri en etkili biçimde aktarır.16
İletişim kavramından sonra bilinçaltı ve bilinçüstü kavramlarına bir zemin oluşturması açısından bilinç kavramının tanımlanması uygun görünmektedir. Şuur kelimesiyle eş anlamlı olarak kullanılan bilinç genellikle insanda farkındalığın, duygunun, algının ve bilginin merkezi olarak kabul edilir. Zihnin kendi içeriklerinin farkında olduğu, içebakış yoluyla bilinen, duyumları, algıları ve anıları ihtiva eden bölümü olarak bilinç insanın kendisine, yaşanmışlıklarına ve kendisi dışındaki tüm dünyaya yönelik bilişimidir. Bu tanımlamayla bilinç, düşünme eylemi ve akıl ile yakından ilişkilidir.17 Bu anlamdan yola çıkılarak yaygın ve yanlış bir şekilde bilinç kavramı bilgi kavramıyla özdeşleştirilip bilinçlilik bilgililiğin bir sonucu olarak görülmüştür.18 Bunun dışında bilincin kişinin içinde ya da dışında var olan bir şeye ilişkin sezgi şeklinde aklın dışında sezgi merkezli tanımlaması da yapılmıştır. Öznenin kendi üzerine dönüp, kendisini kendi düşüncesiyle kavraması ve kendisine bir nesne olarak dışarıdan bakması durumu olarak benle ilgili bütün yaşanmışlıkları kapsayan bilinç, kişinin kendini tanıma yetisi olarak anlaşılabilir.19
İletişim ve bilinç kavramları tanımlandıktan sonra yeni bir soru belirir: Bilinçli iletişimden ne anlaşılmaktadır? İletişim Tanrı merkezli ele alındığında ise bu soruyu ikinci bir soru takip eder: Tanrı’yla iletişim bilinçli bir iletişim midir? Soru daha açık bir şekilde sorulduğunda şu şekli alır: Mesajı alan ya da verenden herhangi birisi Tanrı olduğu zaman iletişim normal düzeyde bilinç alanında gerçekleşebilir mi? Bu iletişimde dil ne kadar yeterli olur? Bu sorular ışığında öncelikle bilinçli iletişimin kapsamı ortaya konulmalıdır. Kısaca ifade edilecek olursa kişinin kendisini farkında olduğu, aklın devrede olduğu ve dilin kullanıldığı bilinç düzeyinde bir iletişim bilinçli iletişim olarak anlaşılabilir. “Bilinçli iletişim, anlamlı yaşama, anlamlı yaşam da sakin ruh halinin gelişmesine”20 imkân sağlar. “Belirli bir düşünce, mesaj ya da bilinç içeriğinin söz, konuşma ya da söylenimler türünden fiziki araçlarla bir insandan, kişi ya da zihinden bir başkasına aktarılması süreci”21 olarak bilinç düzeyinde gerçekleştirilen iletişimin aracı
12 Doğan Cüceloğlu, İletişim Donanımları, 53. Basım (İstanbul: Remzi Kitabevi, 2002), 45.
13 Cevizci, Paradigma Felsefe Sözlüğü, 456. İletişim kavramı için eski Fransızcada “comunicacion” modern Fransızcada “communication” ifadesi kullanılır. Bk. Online Etymology Dictionary, “communication”, erişim:
24.09.2019, https://www.etymonline.com/word/communication#etymonline_v_17245
14 Online Etymology Dictionary, “communication”.
15 Cüceloğlu, İletişim Donanımları, 45.
16 Cüceloğlu, Yeniden İnsan İnsana, 26.
17 Cevizci, Paradigma Felsefe Sözlüğü, 145; Bedia Akarsu, Felsefe Terimleri Sözlüğü (Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1975), 32.
18 Timuçin, Felsefe Sözlüğü, 75-76.
19 Cevizci, Paradigma Felsefe Sözlüğü, 145; Akarsu, Felsefe Terimleri Sözlüğü, 32.
20 Cüceloğlu, Yeniden İnsan İnsana, 17.
21 Cevizci, Paradigma Felsefe Sözlüğü, 456. Dili ve bilinci merkeze alan hâkim tanımlama esasında bilinçli iletişime tekabül etmektedir. O açıdan bu iletişim tanımlaması da bilinçli iletişime tekabül eder. Giriş kısmında
9 olarak dil, “her şeyden önce kavramları belirten bir göstergeler sistemidir.”22 “Ayrıca insanda en yetkin iletişim aracı dildir. Dil ve davranış insanlar arasında yoğun bir iletişim ağı oluşturur.” 23 İletişim bağlamında dil, mesajı veren ile alan arasında kurulan köprüde en önemli anlam taşıyıcısıdır.24 Günlük sıradan bilinç düzeyinde dil aracılığıyla gerçekleşen iletişimde dünya ile ilgili düz anlamlar aktarılır.
Descartes metodik şüphesinden varlığın kesinliğine ulaşma sürecinde şüphe etme edimini bir çeşit düşünme olarak ele alarak ünlü önermesi “Cogito ergo sum- Düşünüyorum, öyleyse ise varım”a ulaşmıştır. Bu önermeye benzer bir şekilde iletişim kurmanın tüm eylemleriyle kurulabilecek önermeler de bilinçli iletişimle benzer bir sarsılmaz kesinliğe işaret etmektedir: “Konuşuyorum, öyleyse varım”,
“Anlıyorum, öyleyse varım” ya da “Anlamlandırıyorum öyleyse varım.” İletişim üzerinden varlığın kesinliğine işaret etmesi bakımından ve bilinci vurgulamak üzere verilen bu örneklerin arttırılabileceğini ve anlamsız birçok edimde somutlaştırılabileceğini gerekçe göstererek “bu önermeler cogito ergo sum kadar sağlam değildir” “bu önermeler cogito ergo sumun felsefi değerini ortaya koyabilecek yeterlilikte ve anlamda değildir” ya da “bu önermeler gibi cogito ergo sum önermesi de bilincin varlığını ortaya koyabilecek, bilginin kesinliğine ulaştırabilecek güçte değildir” şeklinde itirazlar gelebilir. Nitekim Descartes’ın çağdaşlarından filozof Gassendi önermenin anlamını indirgeyerek “Gezmeye gidiyorum, öyle ise varım” önermesinden farksızlığını iddia etmiştir. Böylelikle cogito ergo sum önermesinin epistemolojik çıkarımlarının zannedildiği kadar büyük olmadığını iddia etmiştir.25
Gassendi’nin eleştirisine karşı Descartes bilinçli eylem ile bedenin hareketi olan eylem arasında bir ayrıma giderek cevap vermiştir. Descartes gezmeye gitmekten kastın, bedenin bir hareketi olduğu durumda bu önermenin şüpheli bir önerme olduğunu; gezmeye gitmekten kastın bilincinde olunan bir eylem olduğu durumda ise bu önermenin apaçık bir bilgi olduğunu söylemiştir.26 Çünkü Descartes'a göre bilincinde olunan her etkinlik düşüncedir.27 Descartes’in açıklamalarından yola çıkarak denilebilir ki, “Konuşuyorum, öyleyse varım” ve “Anlıyorum öyleyse varım” şeklinde bir kaç örnek vermekle yetindiğimiz bilinçli iletişim insanın varoluş göstergelerinden biridir. Çünkü bu ve benzeri önermelerde Descartes’a göre “Konuştuğumun bilincindeyim, öyleyse varım” ve “Anladığımın bilincindeyim öyleyse varım” denilmektedir. Görüldüğü üzere, bilinçli iletişim kişinin kendisini dil vb. kanalları kullanarak özgürce ve bütünüyle ifade etme biçimidir. Bu yönüyle bilinçli iletişim kişinin varoluşsal bir duruş sergilemesidir.
Dil aracılığıyla gerçekleşen bilinçli iletişimde düz anlamlar eşitler arasında çift yönlü bir şekilde aktarılır. Peki bilinçli iletişim Tanrı ve insan örneğinde olduğu gibi eşit olmayanlar arasında sağlıklı bir şekilde gerçekleşebilir mi? Yani bilinçli dini iletişim mümkün müdür? Bilinçli iletişimden destek alarak bilinçli dini iletişim rasyonel bilincin hâkimiyetinde Tanrı ile insan arasında dil aracılığıyla gerçekleşen sözlü ve yazılı iletişim türlerini de kapsayan zihinsel bir iletişim olarak tanımlanabilir.28 Normal ve bilinçli iletişimin eşitler arasında yapıldığı düşünüldüğünde Tanrı ile insan arasında kurulması muhtemel ilişki ve buna bağlı olarak gerçekleşebilecek iletişim ontolojik farklılık engeliyle karşılaşır. Çünkü Tanrı ve insan farklı ontolojik boyutlarda yer almaktadır. Bu durumda Tanrı ve insan arasında bilinçli bir iletişimin olması için aradaki ontolojik farkın giderilmesi gerekir. Ya insanın Tanrı seviyesine çıkması ya da Tanrı’nın insan seviyesine inmesi gerekecektir. Bu iki durum ise Tanrı’nın sonsuzluğu ve insanın
bahsedildiği gibi bir miktar sezgi merkezli ve dil dışında alternatifleri de gündeme getiren iletişim ve bilinç tanımlamaları ile karşılaşılmaktadır.
22 Bingöl, “İletişim Bağlamında Mantık ve Dil”, 147.
23 Timuçin, Felsefe Sözlüğü, 273.
24 Bingöl, “İletişim Bağlamında Mantık ve Dil”, 147.
25 Macit Gökberk, Felsefe Tarihi (İstanbul: Remzi Kitabevi, 2017), 234.
26 Gökberk, Felsefe Tarihi, 234.
27 Bu eserde yürüme eylemi üzerinden örneklendirme yapılmıştır. Eserdeki ifade şöyledir: “‘Yürüyorum, o halde varım’ diyemeyiz. Ama pekala, ‘Yürüdüğümün bilincindeyim, o halde varım’ diyebiliriz.” Bk. Tülin Bumin, Hegel: Bilinç Problemi, Köle-Efendi Diyalektiği, Praksis Felsefesi, 4. Baskı (İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2010), 19.
28 Konunun şekil üzerinden anlatımı için bk. Ekler, Şekil 2. Tanrı-İnsan Arasında Bilinçli Dini İletişim.
10 sonluluğu açısından düşünüldüğünde problemli görünmektedir. İnsanın sonluluğunu ya da Tanrı’nın sonsuzluğunu bozarak Tanrı’nın insanın seviyesine inmesini ya da insanın Tanrı seviyesine çıkmasını gerektiren ontolojik anlamda eşit düzeyde gerçekleşen bilinçli bir iletişim Tanrı-insan iletişimi için kolaylıkla olumlanacak bir iletişim türü gibi görünmemektedir.29 Tanrı ile insan arasında gerçekleşmesi mümkün iletişim formu günlük sıradan bilincin dil aracılığıyla meydana getirdiği bilinçli iletişimde bazı engellerle karşılaşması dolayısıyla farklı iletişim formlarına ihtiyaç oluşmaktadır.
İletişimde “kimin kime, neyi, hangi araç ve sonuçlarla aktardığı konusu30 önem arz etmektedir.
Bilinçli iletişimde insanın insana, farkında olduğu mesajı dil aracılığıyla ve anlamlı sonuçlar üreterek vermesi söz konusudur. Tanrı’nın insana ya da insanın Tanrı’ya anlam içerikli mesajlar iletmesi sürecinde dil ne kadar anlamın taşıyıcısı olabilmektedir? İnsan ve Tanrı arasında iletişimin eylemi olarak konuşma düşünüldüğünde mantıklı bir zemin oluşabilmekte midir? Buradaki konuşma eylemi insana mı Tanrı’ya mı atfedilmektedir? İnsan ile Tanrı’nın iletişiminden esasında ne anlaşılması gerekmektedir? Bu soruyla birlikte konuşma dışında duyuların aracılık yaptığı diğer iletişim formlarının da olabileceği yazı, mimik ve beden dili31 örnekleriyle hatırlatılabilir. Ayrıca Burada Tanrı ile insan arasında bir iletişim söz konusu olduğunda dil dışında alternatif iletişim araçlarının düşünülmesi gerekmektedir. İletişim aracı ile birlikte alternatif bilinç durumları da gündeme getirilmelidir. İletişim, bilinç kavramları tanımlanıp dil ve bilinçli iletişim hakkında bilgiler verildikten sonra bilinçli iletişimin Tanrı-insan örneğinde gerçekleştiği bilinçli dini iletişim hakkında Tanrı Anlayışlarının yaklaşımından bahsetmek uygun görünmektedir.
Dil aracılığıyla gerçekleşen bilinçli iletişimin Tanrı-insan arasında gerçekleşme ihtimali sorgulandığında, Tanrı anlayışlarından ilk olarak teizmin böyle bir iletişime imkân tanıdığı görülmektedir. Teizm kapsamında nadir de olsa Tanrı’nın insan ile doğrudan bilinçli bir şekilde konuştuğu ve bu kapsamda vahiy gönderdiği kabul edilmektedir.32 Birinci durumda konuşma eylemiyle sözlü iletişimin, ikinci durumda ise vahiy örneğinde kutsal kitaplar aracılığıyla yazılı iletişimin gerçekleştiği görülmektedir. Antropomorfizm tehlikesine karşı bu tür iletişimler analojik bir dille ifade edilmektedir. Yani Tanrı’ya konuşma eylemi atfedilirken bu eyleme iki insan arasında gerçekleşen konuşmanın dışında bir anlam yüklenmektedir. Bu durumda bilinçli dini iletişimin de temsili veya analojik bir dille temellendirileceği öngörülebilir. Bu sınırlandırmalarla birlikte teizmin bilinçli iletişimi belirli özel durumlar için mümkün görüp olumladığı söylenebilir. Teizm açısından Tanrı-insan arasında gerçekleşen tüm iletişimin bilinçli bir formda oluştuğunu söylemek ise eksik görünmektedir. Tanrı’nın varlığını inkâr eden ateizm ile dinin varlığını inkâr eden deizm ise bilinçli iletişimin imkânını yadsımış ve her ikisi de teizmi bu konuda eleştirmiştir. Ateizm olmayan bir varlık ile iletişimin anlamsızlığından yola çıkarak Tanrı’yla iletişimi reddetmektedir. Deizm ise Tanrı’nın insanlara akıl vermesini gerekçe göstererek Tanrı’dan insana doğru gerçekleşen bir iletişim türü olarak vahyin imkânını reddetmekten ziyade gereksizliğine işaret etmektedir. Ayrıca deizmin aşkın Tanrı anlayışı Tanrı’yı iletişim bakımından oldukça uzaklaştırmış görünmektedir. Deizmin aşkın Tanrı anlayışında bilinçli iletişim gerçekleşme imkânına sahip olsa bile Panteizmin içkin Tanrı anlayışında bilinçli iletişimin gerçekleşmesi mesaj alan ya da veren iki varlık imkânı oluşmadığı için imkânsız hale gelmektedir.
2.BİLİNÇALTI, BİLİNÇÜSTÜ VE BİLİNÇDIŞI DİNİ İLETİŞİM
Sürekli değişen bir yapı sergileyen bilinç farklı bilinç durumlarına açık görünmektedir.33 Günlük sıradan bilince tekabül eden Ben’le, akılla ve dille ilişkilendirilen rasyonel bilinç, bilinç türlerinden sadece birini temsil etmektedir. William James farklı bilinç durumlarını olumlayan isimlerin başında
29 Frederick Ferre, Din Dilinin Anlamı: Modern Mantık ve İman, çev. Zeki Özcan (İstanbul: Alfa Yayınevi, 1999), 100.
30 Cevizci, Paradigma Felsefe Sözlüğü, 456.
31 Cevizci, Paradigma Felsefe Sözlüğü, 456.
32 “Ona Tur’un sağ yanından seslendik ve özel konuşmak için onu bize yaklaştırdık.” (19/Meryem, 52); “…Allah Musa ile de doğrudan konuştu.” (4/Nisa, 164)
33 William James, “Bilinç Akımı”, Felsefe Yazarlarından Seçilmiş Metinler, çev. M. Mukadder Yakupoğlu (İstanbul:
Doruk Yayınları, 2003), 80.
