Keban baraj gölü altında kalacak eski eserler ve kültür değerleri ile ilgili ça lışmaların yapıldığı yerleri gösteren harita

, İnsanlık Kültür mirası yılı nedenile:

Alpaslan K o y u n l u Y. Mimar. İTÜ.

Baraj gölü suları altında kalacak Mun- zuoğlu Köyü'nün işe yaramayan kalıntıları

Keban baraj gölü altında kalacak eski eserler ve kültür değerleri ile ilgili ça lışmaların yapıldığı yerleri gösteren harita

Yapımı sırasında da, üretime geçtik- ten sonra da yankılar yaratan Keban Ba- rajı Türkiye'deki en büyük barajdır ve dünyada önemli bir yeri vardır. Ne var ki ufak ayrıntılarına inerek barajı ilgi :ile izleyen kamu oyu, Keban Barajı ne-

•.de'niyle yapılan, barajın büyüklüğü yanın- da küçümsenmeyecek bazı uğraşıları bil- 'fitlemekte veya ilgilenmemektedir. Oyso

bu çalışmalar da dünya çapında bir olay- dır. Baraj suları altında kalacak bölgede- ki 'eski eserler ve kültür değerleri için yapılmış olan araştırmalara değinmek is- tiyorum.

Baraj bittikten sonra, gölün meyda- na gelmesi sırasında ortaya çıkacrk so- runlardan b:ri de, su altında kalarak bir daha elde edilemeyecek bilgilerin daha önce saptanıp gün ışığına çıkarılmasıy- dı. Eski Eserler ve Müzeler Gep^l Mü- dürlüğü, Vakıflar Genel Müdürlüğü. İ.

Üniversitesi Prehistorya Kürsüsü. Chica- go Üniversitesi, yukardaki gerekcedc::

hareketle, kendi yönlerinden, bölge ve tarih

ile ilgilenmişlerdir.

Bu ön hazırlık, çok yönlü büyük bir kurtarma gereğini ortaya çıkarmış, «Ke- ban Eski Eserlerini Kurtarma Projesi»

böylece kurulmuştur. Proje örgütünün

TUNCELİ

yeni Pertek de yeniden inşa edilen Bay sungur camii (1572)

çağırışı üzerine, yabancı araştırıcıların da katılmasıyla, 1968 yılında, arazi çalışma- larına başlanmıştır. Keban Projesini Türk

•Hükümeti finanse etmiş yabancı kurumlar ise masraflarını kendileri karşılamışlar- dır. Böylece harcamalar yönünden, bu tür araştırmalarda belki ilk defa, parasal olasallıklar sağlanmış, toprak tı ve toprak üstü eski eserleri ile değerlerinin sınırlı sürede ortaya çıkarıl- ması ve incelenmesi mümkün olabilmiş;

tir. ...

Bölge, kuzey Mezopotamya'yı orta Anadolu'ya bağlayan doğal geçit yolları üzerinde bulunduğundan, dağılım birleş

m görevini tarih öncelerinden beri yapagelmektedir. Özel ve önemli muna karşılık, arkeologlar, ve sanat çileri yönünden pek dikkati çekmemiş, şimdiye kadar bilimsel çalışmalara fazla sahne olmamıştır. Buralar hakkında eski yazılı bilgilerimiz Boğazköy tablet- lerine dayanmaktadır. Tabletlerden, Şub- bilulima zamanında «1380-1346»

nin Hitit'lerin ellerinde bulunduğunu öğ- reniyoruz. Daha eskiler hakkında rimizin sınırlı olmasına karşılık günü müze doğru daha belirlenmekte, yazıl kaynaklar tarihimize ışık

Bu nedenle Keban Projesi çalışmala- rında, arkeolojik araştırmalara ağırlık rilmiştir. Ayrıca eski eserlerin rölöveleri

Devamı 33. Sahifede

Edebiyat Fakültesi Prehis Küısüsü tarafından yapı-torya. (an

B İ B L İ O Ğ R A F Y A

ö ş k I e r e a s ı r l a r

survey of Turkish Kiosks i Pavilions

if. Mimar Sedad H. ELDEM i Köşkler ve kasırlar kitabının ikinci- di D.G.S. akademisi tarafından yayın- ımıştır. Prof. Sedad H. ELDEM tarafın- ı yazılan ve derlenen bu kitap bir kıs- , bugün mevcut olmayan köşkler ve sırlarla halen mevcut olanları kapsa- jktadır.

Eski gravürlerden, taş basmalaraan eski keşif defterlerinin incelenmesin- in elde edilen bilgilerle toplanan do-

arafı 18. Sahifada

ıımış; köy yerleşmeleri mimarî yönden telenmiş; XVI. yüzyıldan kalma iki ca-

sökülerek, su gelmeyecek yerlerde niden monte edilmiş; VI. yüzyıla tarih- nen bir köprünün yazıt taşları söküle- ( müzeye taşınmış; etnoğrafik malze- ı toplanmış; film ve bantlarla folklor sbitleri yapılmış; arkeolojiye yardım- lığı sınanmak amacıyle jeofizik uzman- ı, arkeologlarla işbirliği yapmış; özel

proje ile Elazığ müze binasının te- stleri atılarak inşaatına başlanmıştır.

Bölgedeki bu çok yönlü araştırma ve lışmalar ilk defa «bölge arkeolojisi»

Inünden ele alınmış ve uygulaması ba- rıyla gerçekleşmiştir. Dünyadaki bu ye- tiğin gerçekleşmesinin yanısıra, gene ilk ız bukadar çok ekip birleşerek, aynı Slgede, aynı gaye uğrunda büyük bir ığunluk meydana getirmişlerdir. Bütün ınların dışında öğrenci ve eleman ye- dmesinde çok büyük katkılarda bulunan Bban Projesi aynı zamanda bu nedenle r eğitim çalışmasını da gerçekleştir- i l i r .

kümanlarla oİuşan bu eser uzun sabırİı bir çalışmanın sonucudur.

Yabancı kitaplarla yabancı müellif ve ressamların yazı ve gravürlerinden de faydalanılmak suretile bir bütün haline getirilen eserde, ekserisi eski saray has bahçelerinde ve Boğaziçinde bulunan ka- sırların ve köşklerin iç ve dış mimarile- ri, planları imparatorluk devrinin özellik- lerini yansıtmaktadır.

Kronolojik bir tasnifle 1660 tarihine kadar geriye giden eserler arasında Köp- rülü Mehmet Paşa yazlık köşkü, bugün toprak üzerinde temelleri bile kalmamış olan Edirne'deki müteaddit köşkler ve kasırları da kapsamaktadır. Bu köşklerin plân rölöveleri ve çok eskiden kalmış dış görüntüleri bize ilgisizlik yüzünden sivil mimarimizin nasıl yok olduğunu anlatmaktadır

II. Cild'de diğerleri yanında Anadolu hisarında Amca Hüseyin Paşa yalısı (1699), Beşiktaş Sarayı Çinili köşkü (1679), Tersane has bahçe kasrı (1791), Yıldız mabeyin köşkü (1865) gibi öneımli ka- sırların rölöveleri ve süslemelerinin detayları bulunmaktadır

Kitapta, her konunun İngilizce metin yazıları da bulunmaktadır.

Kitabı hararetle tavsiye ederiz 2.S.

Baraj kapakları kapatılmasıle, suyun yükselmesi çalışılan yerlerin çoğunu ar- tık sular-altında bırakmıştır. Baraj suyu maksimum yüksekliğe erişince, diğer yerleri de sular basacaktır. Bu yıl, sular yükselerek baraj gölü meydana gelirken, bir yandan da, arazideki çalışmaların son kampanyası sürdürülmüştür.

Böylece, baraj gölü altında kalacak alandaki kültür değerlerinin kurtarılmar sı düşüncesiyle, başlatılan >.ibu hareket başarıyla amacına ulaşmıştır. Ama, kur- tarılan malzeme ve ortaya çıkan bilgiler üzerinde yapılacak araştırma ve değerlen dirmeler daha uzun sürele'r gerektirecek- tir.

Şu kadarı söylenebilir ki, bölgenin bilinenden çok daha eskilere dayanan bir tarihi bulunduğu saptanmıştır. Elde edilen- lere göre evcil hayvanlar, av hayvanları, ehli bitki türleri, insan yaşantısı ile araç ve gereçleri hakkında geniş ve ilginç bilgiler ortaya çıkmıştır. Her yıl, çalışma- ları yansıtan, iki lisanda yayınlanan ön raporla'rdan «1» sonra, sonuçları ortaya koyacak yayınlar, bizlere yeni bilgileri,

E s k i T ü r k S a n a t ı v e

A v r u p a y a e t k i s i Yazanlar : J. STRYGOWSKİ - H. GLÜCK ve Fuat KÖPRÜLÜ

Çeviren : A. Cemal KÖPRÜLÜ Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları San'at dizisi: 21 Cumhuriyet'in 50. yılı münasebetile Türkiye iş Bankası tarafından yayınlanan bu eserde yukarıda isimleri geçen ya- zarların eski Türk san'atının kaynakları ve Türk san'atının, göçler nedenile Orta Asya'dan, batıya ve Avrupa etkisi anla- tılmaktadır. Cemal KÖPRÜLÜ'nün Alman san'at dergilerinden çevirdiği (Türkiyat) ve (Ülkü) dergilerinde yayınlanmış olan bu yazıları bir araya getirmiş olması, es- ki Türk san'atına toplu bir bakışa imkân vermektedir.

Kitapta: Türkler ve Orta Asya san'atı meselesi - 16. 18. yüzyıllarda saray san'a- tı ve san'atçılarile Osmanlıların Avrupa san'atları bakımından önemi - Türk oan'a- tı - Osmanlılarda mimarî - Türk san'atı- nın dünyadaki yeri - Türk san'atı başlık- lı yazılar bulunmaktadır.

yeni buluşlar açıklayacaktır.

Bölgedeki çalışmalar, gerek bölgenin gerekse çalışma şeklinin özel bir değer taşıdığını ortaya koymuştur. Ayrıca, bu- güne dek tüketici gözü ile bakılan bu bilim dalları, yeni çalışma alanları ve olanakla'rı sağlayarak, maddî ve bilimsel yönden değişik bir anlayış ve bakış açı- sı getirmiştir.

Kısaca değindiğim bu araştırma ve uygulamalar, ülkemizin maddi ve manevi zenginliğine büyük katkılarda bulunmuş- tur.

Baraj gölü altında kalan yerlerde ya- şayanların su basmayan yerlere taşınma- sı ile aynı alandaki tarih ve kültür de- ğerlerinin çıkarılıp taşınması arasında bir yönden eşdeğerlik vardır. Keban Barajı ve barajla gelen diğer sorunları bir yana bırakırsak, yukarda anlatmaya çalış- tığım gayretler, ülkemizin kültür gelece- ği bakımından önemli bir atılımdır.

Alpaslan Koyunlu Y. Mimar. İTÜ.

«1» Keban Projesi 1968-1971 Türk Tarih

Kurumu Basımevi, Ankara, 1970-1974