Ali Koç Baba Ocağı ile İlgili Kısa Bir Değerlendirme ve Birkaç Yeni Belge

(1)

Few New Documents

Furkan ASYA

1

_{Sevim GÖREN}

2

ÖZET

Alt› yüz y›l varl›k göstermifl olan Osmanl› ‹mparatorlu¤u her türlü yaz›flmalar› kay›t alt›na alm›flt›r. Bu kay›tlardan önemli bir k›sm› bugün Türkiye Cumhuriyeti Osmanl› Arflivleri biriminde bulunmak-tad›r. Osmanl› Arflivleri’nde bulunan belgelerden bizce çok önemli olan bir k›sm› da Ali Koç Baba’ya aittir. Bektaflilik gelene¤inde özellikle Rumeli ve Balkanlarda etkinlik göstermifl Türkmen baba ve dedelerinden biri olan Ali Koç Baba’ya ait bu belgelerin bir k›sm› gün ›fl›¤›na ç›kar›larak yay›mlanm›fl, önemli bir k›sm› ise henüz araflt›r›lmam›flt›r. Bu araflt›rmada Osmanl› Arflivleri’nden Ali Koç Baba ile ilgili edinilen çeflitli belgelerin tahliline yer verilmifltir. ‹lgili belgeler çeflitli resmî yaz›flmalar› kap-samaktad›r. Bu resmî yaz›flmalar flunlard›r: tekkelerin idari iflleri, görev atamalar›, vefat eden idare-cilerin görevlerinin devredilmesi ile ilgili ifllemler, tekkeye ait mülklerin ve elde edilen ürünlerle ilgili ortaya ç›kan sorunlar›n flikâyet dilekçesi halinde idari yönetime bildirilmesi ve tekkenin eski ve yeni kay›tlar› incelenerek, devletle alakal› kurumsal de¤iflikliklere ba¤l› olarak yap›lan görev atamalar›n›n yer ald›¤› resmi yaz›flmalar niteli¤indedir.

Anahtar Kelimeler: Ali Koç Baba, Bektaflilik, Trakya Bölgesi Bektaflili¤i, Balkanlar Bektaflili¤i, Resmî Yaz›flmalar.

ABSTRACT

The Ottoman Empire that ruled 600 years fettered all correspondence. Today some of these important documents are located in Turkish Republic Ottoman Archives. A significant part of the documents in Ottoman Archives belongs to Ali Koç Baba who was one of the Turkoman babas and dedes and who served for Bektashi tradition in Rumelia and the Balkans. Some of these documents were brought into light and published but a great extent has still not been examined. In this study, various documents related to Ali Koç Baba have been analyzed. These documents include some official correspondence. These are: managerial work and transactions of dervish lodges (tekke), appointments, assigning the duties of deceased managers to others, informing administrative management about complaint letters on the subject of the goods and products of the lodge, and official correspondence in which new appointments based on the institutional changes were mentioned.

Key Words: Ali Koç Baba, Bektashi order and its practices, Bektashi order and its practices in Thracian region, Bektashi order and its practices in the Balkans, offical correspondence

(2)

G‹R‹fi

Alevi-Bektaflî ocaklar› ile ilgili olarak dergimizde birçok yaz› kaleme al›nm›fl ve bunlarla ilgili önemli say›da tarihî belge yay›mlanm›flt›r. Bu kapsamda olmak üzere dergimizin 31. say›s›nda Ali Koç Baba ile ilgili özel bir bölüm yay›mland›. Bu bölümde Koç lakab›n›n kökeni, Ali Koç Baba süre¤inde Baba Seçimi, musahiplik, erkân, kurban gelene¤i, cem ayinleri, Ali Koç'lular›n yerleflim merke-zleri ve Anadolu'daki da¤›l›m›, ocakla ilgili flecerelere yer verildi. Ali Koç Baba ve Oca¤› hakk›ndaki elimize geçen belgeler, uzmanlar›m›z taraf›ndan titiz bir çal›fl›ma ile yay›nlamaya devam etmektedir.

Ali Koç Baba, hakk›nda söylenenlerden yola ç›karak onun farkl› kimlik özel-liklerine flahit oluruz. Sözlü anlat›mlara göre Ali Koç Baba, Seyit Ali Sultan'›n o¤lu, Seyit Ali Sultan da Hac› Bektâfl Veli'nin o¤ludur. Kendisinin Ni¤bolu Savafl›'na kat›ld›¤› ve yararl›l›klar gösterdi¤i bilinmektedir. Ali Koç Baha'n›n 14.yüzy›lda yaflam›fl oldu¤u varsay›l›r. Tekkesi Bulgaristan'da Ni¤bolu (Nikopol) kalesinin yan›ndad›r.

Ali Koç Baha'n›n ad› üzerine anlat›lan en yayg›n söylencelerden biri flöyledir: Bursa 1388'de fethi üzerine bir flükür kurban› kesilmek istenir. Ali Koç Baba, gayri ihtiyari olarak : "Beni kurban edin, ben kurban olay›m."der. Bu sözü orada bulunan-lar›n hofluna gitmifl. ‹çlerinden en yetkili olan›, "Ali Koç, sen bize daha lâz›ms›n.", diy-erek onu onurland›rm›fl, o günden bu yana Ali Baba'n›n ad› ad› Ali Koç Baba olarak an›lmaya bafllanm›fl. Mezar› Bulgaristan'da Ni¤bolu'da bulunmaktad›r.

Ali Koç Baba türbesinin sadece Müslümanlar taraf›ndan de¤il bölgede bulu-nan H›ristiyanlar taraf›ndan da ziyaret edilmektedir. Bu türbeye Müslümanlar:” Ali Koç Baba Tekkesi”, H›ristiyanlar ise “Tanr› Mezar›” ad›n› vermifllerdir. Türbenin mezar tafl›nda flu kay›t mevcuttur: "Âli Resul Hac› Bektafl Torunu Rumeli Fatihi Seyyit Ali O¤lu Ali Koç Baba Pafla Ruhuna Fatiha 25.00.1396".

Ayr›ca ünlü seyyah Evliya Çelebi de Ni¤bolu Kalesi ve Ali Koç Baba ile ilgili flu bilgileri nakleder: "Ni¤bolu, Tuna k›y›s›nda gö¤e bafl çekmifl çakmak tafll› bir k›z›l kaya üzerine kurulmufltur. Dörtgen biçiminde sa¤lam bir kaledir. Geniflli¤i çepeçevre dört bin ad›md›r. Tuna'ya yönelik yan› gayet yalç›n kayalar olmakla o yanda duvar yoktur. Evlerin pencereleri Tuna Irma¤›'na aç›lm›flt›r... K›ble taraf›ndan flehre bakan ba¤lar aras›nda Ali Koç Baba ziyareti vard›r." (Parmaks›zo¤lu, 1983)

Osmanl› Devleti'nin Balkanlardan çekilmesiyle yaflanan yenilgiler ve göçler neticesinde Ali Koç Baba ailesinin son ve en büyük temsilcisi olan Molla Ali Bulgaristan'dan göç edip K›rklareli'nin Lüleburgaz ilçesine ba¤l› Umurca Köyü'ne

(3)

yerleflmifl, daha sonra oca¤› toplamak için ocak taliplerine ve muhiplerine sürek-li mektuplar yazm›flt›r. Asürek-li Koç Babal›lar hakk›nda bir baflka rivayet ise bu oca¤›n muhipleri ve taliplerinin Malatya'da bulunan Ali fieydi Oca¤›, Çorum Osmanc›k'ta bulunan Koyun Baba ve K›r›kkale'de bulunan Koçu Baba ile ba¤lant›l› olmas›d›r. Ali Koç Baba, gelene¤e uygun olarak ad›yla an›lan Alevi-Bektaflî Dede Oca¤›n›n da kurucusudur.

Bektaflîli¤in en yayg›n yafland›¤› bölgelerimizin bafl›nda Trakya ve do¤al olarak Balkanlar gelmektedir. Buralarda süre¤i yürütecek kimseler kimi zaman seçimle, kimi zaman da soya önem verilerek görevlendirilmektedir. Trakya'da soya ba¤l› olarak yap›lan mürflit seçimlerinde K›z›l Deli Bektaflili¤inin evladiye kolu olan Ali Koç Baba ile Amucalar'›n ilk tarikat› olan fieyh Bedreddin gelmek-tedir. Trakya ve Balkanlardaki Bektaflîlik, Hac› Bektaflî Velî sonras› Bal›m Sultan erkân›na ba¤l› olarak yürümektedir. Bununla birlikte Trakya ve Baykanlarda üç farkl› erkân yürütülmektedir:

1. Bal›m Sultan öncesi sürek, 2.Bal›m Sultan süre¤i, 3. fieyh Bedrettin süre¤i.

Trakya Bektaflîleri birbirlerinden sadece adlar› bak›m›ndan de¤il, yürüttükleri erkân nameleri ile de ayr›l›rlar. Bal›m Sultan'dan önce Bektaflî erkân› flu adlarla an›lmaktad›r:

1. Seyyid Ali Sultan

2. Otman Babaya

3. Akyaz›l› Sultan

Balkanlarda K›z›l deli, Ali Koçlu, Amucalar, Otman Babal›lar, Ak Yaz›l›lar ve di¤erleri 16. Yüzy›ldan çok önce buralara gelip yerleflmifllerdir.

Ali Koç Baba'n›n Seyyit Ali Sultan ile birlikte Trakya ve Balkanlara yerleflti¤i san›lmaktad›r.

Etkinlik sahas› daha çok Bulgaristan co¤rafyas› olan Ali Koç Baba kültü günümüzde de yörede yerleflik Türkmen Alevi-Bektaflî gruplar›nca tüm canl›l›¤› ile korunmakta ve sürdürülmektedir. Ali Koç Baba kültü zaman içerisinde Bulgaristan'dan Türkiye'ye gelmifl ve halen burada kitlelerce de devam ettir-ilmektedir. Özellikle Trakya'da Edirne, K›rklareli ve Tekirda¤ illerine ba¤l› köylerde yerleflik Ali Koç Baba Ocaklar› geleneklerini korumaktad›rlar. Yay›nlay-aca¤›m›z belgelerin Alevi-Bektafli inanç ocaklar› ile ilgili bilinmeyenleri ortaya ç›karmas›nda yard›mc› olaca¤› kan›s›nday›z. Bu önemle Ali Koç Baba ile ilgili birkaç yeni belge yay›nlayaca¤›z.

(4)

1.BELGE ASIL MET‹N

23 cemaziyel evvel 1215(7 may›s 1801) Der-i devlet-mekîne arz-› dâ'î-i mekîneleridir ki

Medîne-i Ni¤bolu'da medfûn a'zâ-y› kiramdan merhum Ali Koç Baba kuddise s›rruh Hazretleri'nin hangâhlar›nda vazîfe-i muayene ile mütevellî ve zâviyedâr iken fevt olan Dervifl Mehmed mahlûlünden o¤lu Dervifl Mustafa ile Dervifl ‹brahim veled-i Ali'ye münâs›fata mukaddema tevcih buyurulup flimdi mezbûr-› Dervifl ‹brahim fevt olup hissedar› olan müflteri yevmi ile Dervifl Mustafa tarîkimiz ricalinden düflen zamîr ve kemâl-i zühd ü takva ile âreste ve hangâhda dâ'î ve it’âm-› ta'âm-› fukaraya mecd ü sâ'î ve an asl-› babas› nân-› paresi oldu¤unu nâ'ib-i fazîletlü Mahmûd Efendi mühri mutab›k i'lâm verip ancak bu ma’kûle

(5)

zevâyân›n iktidâ iden tevcîhât-› arz-› dâiyeleriyle tevcih buyrulmak flurutundan oldu¤unu bin yüz k›rk dört ve k›rk yedi ve yetmifl befl ve yetmifl yedi ve seksen yedi ve iki yüz alt› tevârihlerinde fleref-dîz-i sudur buyrulan mübarek ve mes'ûd hatt-› humâyunlar mant›klar›nca bu dâ'îlerinden dahi arzu’l-temâs olunma¤›n inâyetlu Sultân›m Hazretlerinin merâhim-i âlilerinden mercudur ki Mevlânâ-y› mûmâ ileyh i'lâm-› ve tevârih-i sâirede itâ buyrulan hatt-› hümâyûn flurûtu üzere mezbûr Dervifl ‹brahim hassas› dahi mahlûlünden iflbu bâ'is-i arz-› ubûdiyet-i Dervifl Mustafa ibnu’l-mezbûr Dervifl Mehmed dâ'iyelerine behresine mahre-minde tabh-› âflûrai ve âyende ve revendeye it'âm-› ta’âm ve hizmet eylemek ve bila veled idü¤i vâki' ise flürûtuyla tevcih ve yedine müstakile berât-› âlî itâ buyu-rulmak ricas›na der-i devlet-medâra arz olund›. Bâkiü’l-emrü’l-men lehü'l-emrindur.

GÜNÜMÜZ TÜRKÇES‹ ‹LE

23 Cemaziyel evvel 1215 (7 May›s 1801)

Yüce devlet kap›s›ndan aciz kulunuzun dile¤idir ki;

Ni¤bolu flehrinde medfun büyük üyelerden merhum Ali Koç Baba Hazretlerinin kuddise s›rruh (Allah onun s›rr›n› mukaddes eylesin) hangâhlar›nda (misafirlere yemek verilen yer) iflleri gözden geçirme görevi ile idareci ve zaviye fleyhi iken vefat eden Dervifl Mehmed maafl›ndan o¤lu Dervifl Mustafa ile Dervifl ‹brahim o¤lu Ali’ye daha önce bahsedilen görevlerin verilme-si buyrulup flimdi ad› geçen Dervifl ‹brahim vefat edip hissedar› olan müflteri günlük ile Dervifl Mustafa tarikat›m›z erbab›ndan vicdan sahibi, tam bir zühd ve takva ile bezenmifl , hangâhta davetçi ve fakirleri doyurma flerefli hizmetini ve bu iflin babas›n›n geçim kap›s› oldu¤unu vekili erdemli Mahmud Efendi onay mührü ile bildirip ancak bu iflleri yapmas› ve görevlerin kendisine verilmesi buyrulmak flartlar›ndan oldu¤unu 1144 ve 47 ve 75 ve 77 ve 87 ve 206 tarihlerinde flerefli kaleminden ortaya ç›kan ve Yüce Devlet yetkilileri taraf›ndan bu duac›n›zdan dahi temasa geçilmesi istenmifl. Refah ve nimet sahibi sultan›m hazretlerinden dile¤imiz fludur ki; bahsi geçen flahsa ve di¤er tarihlerde kendisine verilmesi buyrulan devlet flartlar› üzere Dervifl ‹brahim hissedar› dahi maafl›ndan ifl bu dilekçe ile Dervifl Mustafa o¤lu Dervifl Mehmed kullar›n›n pay›na mahreminde aflure piflirmek gelen gidene yemek vermek hizmet etmek ve çocu¤u yok ise kendisine bu flartlarla bu görevin verilmesi yüce bir berat ile yüce devletimizden arzolundu. Emir; ferman sahibi Padiflah hazretlerinindir.

(6)

2. BELGE ASIL MET‹N

29 fievval 1216(4mart1802)

Devletlu ‹nâyetli Merhametli Efendim Hazretleri sa¤ olsun

Arz-› hal kullar›d›r ki; Za¤râ-i Eskihisar kazas›nda vaki Müslim Turhan karyesinde tarik-i Bektafli’den Ali Baba zaviyesinin eba-en-cedd zâviyedar› olup zâviye-i mezkurun arazisinde kendi hayvanatlar›m›z ile ziraat edip ekip biçip ayende û revendeye it’am-› taâm ve hizmet eylemek üzere iken gerek koyun-lar›m›z gerek ziraat olunan arazilerimize taraf-› ahardan müdahale icap ve iktiza etmez iken Edirne sakinlerinden civar›m›za vaki Karaca Ahmet ve zeametine mutasarr›f olan zaim fierif A¤a demekle maruf nam kimesne zeameti

(7)

aklam›ndan K›rk Kilise kazas›na tabi çiftlik-i Müslim Ali demekle meflhur ve mukayyet olan mahallin zabt›na kanaat etmeyip zâviyemiz olan Müslim Turhan karyesinde Ali Baba zâviyesinin dahiline müdahale kah öflür matlab ve kah koyunlar›m›zdan rusümat talep eyleyip fuzû li zabt ve bu fakir kullar›n› tercim ve gadr dâiyetinde olup Müslim Turhan karyesi olan arazi kimsenin kayd u bendiyetine dahil olmay›p öteden beri zaviye taraf›ndan ta¤flir olunmakla merku-mun fuzûli müdahale eyledi¤i malûm-u devletleri buyuruldukta berâhimî–i Âliyyelerinden mercuttur ki; berat kayd› kaleminden ve defter hanesi dahi ihraç olunup çiftlik-i Müslim Ali baflka ve zâviyemiz arazisi olan Müslim Turhan karyesinde Ali Baba’n›n karyesi baflka ve kimesnenin kayd›na dahil olmad›¤› dergâhlar›ndan müstab’an oldukta merkumun bila-sened fuzûli müdahalesi memnu’ buyrulmak bab›nda emr-i ferman devletli inayetli merhametli sultan›m hazretlerinindir.

29 fievval 1216 (4 Mart1802)

Refah ve nimet sahibi merhametli sultan›m hazretleri sa¤ olsun.

Kullar›n›n halini bildiren bu arzuhal ki; Za¤ra-i Eski Hisar kazas›nda bulunan Müslim Turhan köyünde Bektafli Târikinden Ali Baba Tekkesi’nin kuflaktan kufla¤a fleyhi olup ad› geçen tekkenin arazisinde kendi hayvanlar›m›z ile ziraat edip, ekip biçip, gelen gidene yemek vermek ve hizmet eylemek üzere iken gerek koyunlar›m›z, gerek ziraat olunan arazilerimize di¤erleri taraf›ndan müda-hale gerekmez iken Edirne sakinlerinden çevremizde bulunan Karaca Ahmet ve t›mar›na idareci olan t›mar sahibi fierif A¤a olarak bilinen kimse t›mar yer-lerinden K›rk Kilise kazas›na ba¤l› Müslim Ali Çiftli¤i ismiyle meflhur ve kay›tl› olan yerin zapt›yla yetinmeyip tekkemiz olan Müslim Turhan Köyü’nde Ali Baba Tekkesine müdahale ederek bazen öflür bazen koyunlar›m›zdan vergi talep ederek gereksiz zab›t ediyor ve bu fakir kullar›n› üzüp, haks›zl›k edip, Müslim Turhan Köyü olan arazi, kimsenin ad›na kay›tl› olmay›p kimseye ba¤l› de¤ildir. Öteden beri tekke taraf›ndan kullan›lmakta bahsedilen kiflinin gereksiz müda-hale etti¤i bu arzuhalle Yüce Devletimize bildirilmektedir. Yüce devletimizden dile¤imiz fludur ki; ad› geçen kimsenin Devletimizin berat kayd› ve defter-hanesinden dahi ç›kar›lmas›, Müslim Ali Baba Çiftli¤i baflka ve kimsenin kayd›nda bulunmayan dergâhlarda aflikar oldukta ad› geçen kimsenin ferman olmadan gereksiz müdahalesinin yasaklanmas› hakk›nda buyrulacak emir; refah ve nimet sahibi merhametli Sultan›m Hazretlerinindir.

(8)

8 Cemaziyel evvel 1226 (30 Haziran 1811) Der-i devlet-mekîne arz-› dâî-i kemîne budur ki

Cedd-i a'lâm›z kutbü’l-ârifîn gavsu’l-vâs›lîn El Hac Bektafl Velî kuddise s›rruhu'l-âlî Hazretleri'nin bâ hatt-› hümâyun u cidâl temekkurûn Hazret-i tâc-dâr-› tarîkat-tâc-dâr-› aliyyelerine meflrût olan zevâyadan Medîne-i Ni¤bolu’da vâki' Ali Koç Baba zaviyesinin bâ-berât-› âlî vazîfe-i muayenesiyle zâviyedârl›k ve tevliyetine mutasarr›f olan es-Seyyid Ahmed Baba Rusçuk muhârebesinde flehîden fevt olup yeri hâlî ve hizmet-i lâz›mesi muattal kalma¤›la erbâb-› istihkâkdan ifl bu bâ’is-i arz-› ubûdiyyet-i Bektâflî Mehmed Baba bendeleri ber veçhile zâviyedârl›¤a lây›k olma¤›n âyende ve revendeye it'âm-› taam itmek flart›yla zâviye-i mezkûrenin zâviyedârl›k ile tevliyet-i mezkûre-i müteveffâ-y› merkumun mahlûlünden mârü'z-zikr Mehmed Baba kullar›na tevcîh ve yedine bir k›t"a

(9)

berât-› flerîf-i âliflân-› s›dk u ihsan buyurulmak niyaz›yla pâye-i serîr-i a'lâya arz olund›. Bâkiü'l-emr Hazret-i men lehü'l-emrindür.Harrere fi evâ’ili flehri cemaziyel âhir es’sene elf mieteyn sitte ve aflrin .

Ufkûra u¤ru hâdimiul-fakîr es-Seyyid efl-Seyh l'azlullah minel evlâd-› Hac› Bektafl Velî

8 Cemaziyel evvel 1226 (30 Haziran 1811)

Yüce devlet kap›s›ndan aciz kulunuzun dile¤i budur ki;

Yüce atam›z, ariflerin kutbu (tarikat kurucusu ) erenlerin Gavs› El Hac Bektafl-› Veli mübarek hazretlerinin devlet s›n›rlar› ile savafl›n yerleflti¤i Yüce Tarikat›n taç giyen flartl› kimselerinden Ni¤bolu flehrinde bulunan Ali Koç Baba Zâviyesi’ nin yüce berat› muayene göreviyle zâviyedârl›kl›k ve idarecilik görevi-ni yapan es-Seyyid Ahmet Baba Rusçuk Savafl›'nda flehit olarak yeri ve görevi bofl kalmakla bu ifle hak kazanm›fl kimselerden kulunuz Bektaflî Mehmet Baba zâviyedârl›¤a lây›k olmas›, gelen gidene yemek verilmesi flart›yla ad› geçen zâviyenin zâviyedârl›k ile idarecilik ve merhumun maafl›ndan Mehmet Baba kullar›na verilmesi ve kendisine do¤ruluk ve fleref niflanesi buyrulmas› dile¤iyle Yüce Padiflah›n taht›na sunuldu. Emir; ferman sahibi Padiflah Mazretlerinindir. Cemâziyel âhir ay›n›n ilk günleri 1226 senesi Hac› Bektafl evlatlar›ndan fakir hizmetçiniz Es-Seyyid fieyh Fazlullah

(10)

29 Cemaziyel evvel 1234 (26 Mart 1819)

Devletli inayetli merhametli efendim hazretleri sa¤ olsun

(11)

Arz-› hali kullar› dergâh-› âli gedü¤ü an› gile baberavat celil-i aliflan mutasarr›f olduklar›m›z deametlerimiz aklam›ndan Za¤ra-i Atik kazas›na tabî an-masul tar-laha-i zâviye-i Mü’min Baba ber-mucib defter-î hakanî vaki ve has›l olan öflür ve mahsulatlar› taraf-› kullar›ndan zabt olunmak laz›m iken Mü’min Baba zâviyesinin zâviyedâr› ve mütevellisi Dervifl Hasan kullar› tarlalar› kâh öflür ve mahsulatlar› kâh zâviyeye merbuttur ve kâh hiç maktu ald›rmaz dem desen(?) türlü türlü cevr u ezâ eyledi¤i, her ne kadar defter-i hakanîde maktu kaydol-mufllarsa da öflre muâdil a¤›rca öflrü muâdil vermezler ayn› öflür al›nmas›n› kânun-› sultanî olmakla merâhim-i âliyyelerinden merhuddur ki defter-i hakanî ve kânunu derkenar olunup mâlum-› devletleri buyruldukta zâviyedâr kullar›n›n vaki olan edas› ve medhali men ve taraf-› kullar›ndan tarlaha mahsulat›n›n iktiza eden öflürleri zabt ettirilmesi havi valisine hitaben bir k›ta emr-i âli ›sdar› bab›nda emr û ferman devletli inayetli merhametli efendim sultan›m hazretlerinindir.

29 Cemaziyel evvel 1234 (26 Mart 1819)

Refah ve nimet sahibi merhametli Sultan›m Hazretleri sa¤ olsun.

Aciz kullar›n›n dilekçeleri Yüce Dergâh›n idarecisi olduklar›m›z tekkelerinden Za¤ra-i Atik kazas›na ba¤l› Mü’min Baba Tekkesine ait tarlalar›n ürünleri devlet kay›tlar› gere¤ince haz›r bulunan ve elde edilen öflür ve ürünlerin kullar› taraf›ndan kaydedilmesi gerekirken Mü’min Baba Tekkesi’nin fleyhi ve idarecisi Dervifl Hasan kullar› tarlalar› bazen öflür ve ürünleri tekkeye ba¤l›d›r bazen vergi olarak al›r. Türlü türlü cefalar eyledi¤i ve her ne kadar devlet kay›tlar›nda maktû olarak kaydedilmiflse de öflre efl de¤er vergi vermezler. Öflre efl de¤er olarak vergi al›nmas› devlet yasas› olmakla beraber devlet taraf›ndan buyrulmas› halinde tekke fleyhinin bu tavr› ve müdahalesinin engellenmesi ve kullar› taraf›ndan tarlalar›n ürünlerinin gerektirdi¤i öflürlerin kaydettirilmesi kazan›n val-isine hitaben bir k›ta yüce ferman ç›kar›lmas› konusunda emir; refah ve nimet sahibi merhametli Sultan›m Hazretlerinedir.

(12)

Furkan ASYA / Sevim GÖREN

(13)

ASIL MET‹N

19 Cemaziyel evvel 1243 (8 Aral›k 1827)

Devletli inayetli merhametli efendim sultan›m hazretleri sa¤ olsun

Arz-› hal kullar› budur ki Medine-i Siroz’da vaki Koca Emir Efendi zâviyesinde vazife-i muayene ile zâviyedar ve h›rmende-i fieyh Bedreddin Efendi türbesinde vazife-i muayene ile meflihat maü’t-tevliye ve yine Koca Emir Efendi camî-i flerîfi evkaf-› mahsulünden almak üzere yevmi 6 akçe vazife ile imamet ve hitâbet ve yine Siroz kazas›na tabi Ali Bey nam karyede vaki Kara Hamza Bey nam sahibü’l hayr›n vak›f mezras›ndan almak üzere yevmi befl akçe duagu cihet-lerinin kayd-› kadimi küçük evkaf muhasebesinden olup bundan akdem mutasarr›f olanlar askeri berat› ile mutasarr›flar iken bu kullar› haza seleflerim misilli kayd-› kadimden haberdar olunmamaktan nâfli el-yevm cihat-› mezkurelere bu bendeleri askeri berat ile mutasarr›f olunma¤›n merahim-i aliyyelerinden mercudur ki kayd-› kadimi muhasebe-i mezkûrun ihraç ve bade-ma mevcud askeri beratlar›n› be-talip h›fz ve askeri muhasebesinden kay›dlar› terkini için ilmuhaberi ve kayd-› kadimi üzere ba-ruûsu hûmayun-u maliye taraf›ndan baflka baflka berat-› aliflan sadaka ve ihsan buyrulmak bab›nda emr û ferman devletli inayetli merhametli efendim sultan›m hazretlerindir.

19 Cemaziyel evvel 1243 (8 Aral›k 1827)

Refah ve nimet sahibi merhametli sultan›m hazretleri sa¤ olsun.

Kullar›n›n dile¤i budur ki Siroz flehrinde bulunan Ko›ca Emir Efendi Tekkesinde iflleri gözden geçirmekle görevli tekke fleyhi ve fieyh Bedrettin Efendi türbesinde fleyhlikle beraber idarecilik ve yine Koca Emir Efendi cami-i flerifi vak›flar› ürünlerinden olmak üzere günlük 6 akçe vazife ile imaml›k ve hati-plik ve yine Siroz Kazas›na ba¤l› Ali Bey isimli köyde bulunan Kara Hamza Bey isimli sahibül…vak›f mezras›ndan olmak üzere günlük 5 akçe duac›l›k görev-lerinin eski kayd› küçük vak›flar muhasebesinden olup bundan önce idareci olan-lar askeri berat ile idareciler iken bu kulolan-lar› benden öncekiler gibi eski kay›ttan haberdar olmamaktan ötürü bugün bahsedilen görevlerden bu kullar› askeri berat ile idareci olunmas› yüce makam›n›zdan rica olunur ki eski kayd› bahsedilen muhasebenin ihraç ve bundan böyle mevcut askeri beratlar›n› koru-mak ve askeri muhasebesinden kay›tlar›n›n terki için il muhaberi ve eski kayd› maliye taraf›ndan baflka baflka imtiyaz fermanlar›n› verilmesi hakk›nda emir ve ferman refah ve nimet sahibi merhametli efendim sultan hazretlerinindir.

(14)

6. BELGE

(15)

ASIL MET‹N

19 Cemaziyel ahir 1243 (2 Temmuz 1828) Ma’rûz-u daî-i âliyyeleridir ki

Sad›r olunan ferman-› âlilerine inflallah iflbu arzûhal ve derkenara naz›r olun-dukta vilâyet-i Rumeli’de Medine-i Siroz’da vaki merhum fieyh Bedrettin Efendi’nin türbe-i flerif hareminde kain merhum Koca Emir Efendi cami-i flerif vakf›ndan almak üzere yevmi alt› akçe vazife ile imamet ve hitabet-i merhum mumaileyh Koca Emir Efendi zâviyesinde zâviyedar ve merhum mumâileyh fieyh Bedrettin Efendi türbesi hareminde meflihat ve müteveffa Hamza Bey vakf›n›n tevliyet cihetlerinin kayd-› kadim küçük evkaf muhasebesinde iken eslaf› meflayih zamanlar›nda ber-takrib-i askeri ruznamçesinden berat verilerek tedavül eden bulunmufllar ve hatta merhum mumaileyh fieyh Bedrettin Efendi zâviyesi hareminde vaki mezaristana vakf-› tevliyet vazife-i muayene ile fleyh Abdurrahim halife üzerinde tarih-i atikle metruk kalm›fllar ve cihat-› mezkurda öteden beri Medine-i mezburda beyne’l-naslar mezarl›k tekkesi Dimetoka flehr-i tflehr-iyab olan zâvflehr-iye-flehr-i mezbure meflflehr-ihat›na mutasarr›f olanlar meflrutflehr-iyet üzerflehr-ine zabt-› tasarruf ede-gelip teamül-i kadim bunun üzerine bulunmufllar ve bundan akdem tevliyet cihet-i ba-ilâm-o fler’î ve ba-ferman-› âli ruznamçe-i mezkureden muhasebe-i mezkureye nakl ettirilip ber-tafsil emr û berat› itâ olunmufl ise de cihat-› saire-i mezkur hala ruznamçe-i mezkurede mestur ve mezaristana tevliyet dahi ali-i hale metruk oldu¤undan ve fleyh mezbur Abdurrahim halife müddet –i vafire rebzu(?) bilâ-veled fevt olmufllar idü¤ünden bahisle meflihat ve imamet ve hitabet ve zâviyedarl›k cihetleri tevliyet ciheti misillu tevcih akdemine binaen üzerinde ibka ile askeri ruznamçesinden kayd-› terkin ve kalem-i kadi-minden berat-› âli salifü’z-zikr mezaristana tevliyet dahi müteveffa-y› mezburun mahlulünden müceddeden kendüye tevcih buyurulmas› sahib-i arzuhal Efl-fieyh Hüseyin Efendi ibn-i Süleyman huzurumuzda takrir ve istida edip fi’l-vaki imamet ve hitabet cihetleri askeri bidayetle merkum Efl-fieyh Hüseyin Efendi’nin üzerinde oldu¤u askeri ruznamçesi derkenar›ndan ve zâviyedarl›k ve meflihat ve tevliyet cihetlerin dahi yine mezbur Efl-fieyh Hüseyin Efendi’nin maliye berat› üzerinde oldu¤u küçük evkaf muhasebesi derkenar›ndan ve mezarl›k tevliyeti dahi merkum fieyh Abdurrahim halife üzerinde kald›¤› muhasebe-i mezkure derkenar›ndan mütefad ve ayan ve mecmu cihat-› mezkureyi kadimden beri zâviye-i mezburede fleyh olanlar zabt ve tasarrufat ede-gelip amel-i kadim bu vecihle cereyan ede-geldikleri zâviye-i mezburenin merbut oldu¤u tarikat-› âliyye-i Kadiriyye meflayihinden cem-i ¤afir sekat-› sahihatü’l-kelimat ihbarlar›yla

(16)

zahir ve nümayan olma¤›n bu suretde salifü’z-zikr mezaristana tevliyet mütev-effa-y› mezbur Efl-fieyh Abdurrahim halifenin mahlulünden merkum Efl-fieyh Hüseyin halifeye tevcih ve maru’z-zikr imamet ve hitabet cihetleri dahi tevcih ikdam›na binaen yeni mutasarr›fa merkum ibka ile ruznamçe-i mezkureden sab›k misillu bunlar›n kay›dlar› terkin olunarak tevliyet-i mezkuretin ve imamet ve hitabet ve zâviyedarl›k ve meflihat cihetlerin mutasarr›f› ve merkumun zabt› için ihtilal-i kuyuddan ihtirazen iflbu ilâm-› dâiyanem ve mukaddem verilen mufassal berat-› ali mukadil derçle müceddeden bir k›ta berat-› celilü’fl-flan itan emru sevab idü¤ü huzur-› alilerine ilam olundu baki emr û ferman Hazreti vel-liyyü’l-emrindir

19 Cemaziyel ahir 1243

Duac›n›z›n yüce devletten dile¤idir ki

Ç›kar›lm›fl olan yüce fermanlar›na inflallah bu dilekçe ve yaz›ya bak›ld›¤›nda Rumeli vilayetinde Siroz fiehrinde bulunan merhum fieyh Bedrettin Efendi’nin türbe-i flerif hareminde bulunan merhum Koca Emir Efendi cami-i flerif vakf›ndan almak üzere günlük 6 akçe ile imaml›¤› ve hatipli¤i merhumun Koca Emir Efendi tekkesinde fleyh ve fieyh Bedrettin Efendi türbesi hareminde fleyhlik ve merhum Hamza Bey vakf›n›n idarecilik görevlerinin eski küçük vak›flar muhasebesinde iken önceki fleyhler zaman›nda askeri kay›tlar defterinden berat verilerek tedavül eden bulunmufllar ve hatta merhum fieyh Bedrettin Efendi tekkesi hareminde bulunan mezarl›¤a idarecilik ve yard›m etmesi ile fieyh Abdurrahim halife üzerinde eski tarihle terk edilmifller ve bahsedilen vazifeler öteden beri ad› geçen flehirde insanlar aras›nda mezarl›k tekkesi Dimetoken olan bahsi geçen tekkenin idarecileri kendilerinin kalmalar› için ayr›lan lojmanlar üzerine tasarruf edegelip eski iflleyifl üzerine devam etmifller ve bundan önce idarecilik görevi fleri bildiri ve yüce fermanla bahsi geçen yüce defterin muhasebe size naklettirilip detayl› olarak berat verilmifl ise de di¤er görevler hala yüce defterde gizli ve mezaristana idarecilik demi terk edildi¤inden ve fieyh Abdurrahim Halife müddet ve çocuksuz vefat etmifller. Bundan ötürü fleyhlik, imaml›k, hatiplik görevleri idarecilik görevi gibi öncekinin üzerine devam› ile askerlik kayd› defterinden silinmesi ve eski yaz›dan yüce berat› bahsedilen mezaristana idarecilik dahi merhumun maafl›ndan yeniden kendisine verilmesi dilekçe sahibi Efl fieyh Hüseyin Efendi o¤lu Süleyman huzurumuzda onaylay›p dilekçe vermifl hali haz›rda imaml›k ve hatiplik görevleri askeri bafllang›çla ad› geçen Efl fieyh Hüseyin Efendinin

(17)

üzerinde oldu¤u askeri kay›t defterinden ve idarecilik fleyhlik görevlerinin dahi yine Efl fieyh Hüseyin Efendinin maliye berat› üzerinde oldu¤u küçük vak›flar muhasebesi yaz›s›ndan ve mezarl›k idarecili¤i dahi fieyh Abdurrahim halife üzerinde kald›¤› muhasebe yaz›s›ndan aç›k ve toplu bahsedilen görevleri eskiden beri bahsi geçen tekkede fleyh olanlar zabt ve tasarruf edegelip eski usul bu bak›mdan görevli olduklar› tekkenin ba¤l› oldu¤u Yüce Kadriyye Tarikat› fleyh-lerinden büyük cemaat ve ihbarlar›yla aç›k hale gelen bahsi geçen mezarl›ktan idarecili¤i fieyh Abdurrahim halifenin maafl›ndan Efl fieyh Hüseyin halifeye ver-ilmesi ve imaml›k, hatiplik görevleri dahi yeni idareciye verver-ilmesi eski kay›tlar›n sil-inmesi ve bu görevlendirmenin ifl bu dilekçede verilen detayl› berat›n yeniden yüce bir beratla verilmesi emri sevap olan yüce padiflah›n huzur-u âlilerine bildiril-di. Bu konuda buyrulacak

emir; ferman sahibi

Padiflah Hazretlerinindir

5 Cemaziyelahir 1244 (13 Aral›k 1828)

Devletli inâyetli mer-hametli Sultân›m Hazretleri sa¤ olsun.

Bu kullar› Ni¤bolu san-ca¤›nda nefs-i Ni¤bolu nâ-hiyesinde dervîfl nâm-› kar-yede vâki' Ali Koç Baba zâ-viyesinin bâberât-› âlî zâvi-yedâr› ve vakf›n›n mütevel-lisi olup zâviye-i mezbûrun karyelerini ber-mûcib def-ter-i hâkânî-i zâviye-i mez-bûre vakf› taral›ndan zabt u vâki' olan mahsulât ve rü-sumat›n› kânun ve defter mûcib-i ahz u kabz etmek murâd idildi¤inde dahi

(18)

olunmak îcâb-› enmûcez iken icâb›ndan olan kimesneler zabt u vâki' olan mah-sûl ve rüsumunun ahz u kabz›na mümâna'at ve vakf-› flerîfe özr-i dâ'iyesinde ol veçhile merâhim-i ilmiyelerinden mercûdur ki defter-i hâkânî mucibini kânûn-› ba'du'l-ihrâc-› ma'lûm-› devletleri buyurdukda ecânibden olan kimesnelerin mü-dâhalelerinin men'ini ve taraf-› vak›fdan tanzim içün defter-i hâkânî mucibini kâ-nun üzere bir k›t'a emr-i âlî ihsân› bâb›nda ferman devletli inâyetli merhametli Sultân›m Hazretlerinindir.

Beg Seyyid Dervifl Ahmed

5 Cemaziyel ahir 1244 (13 Aral›k 1828)

Refah ve nimet sahibi merhametli Sultan›m Hazretleri sa¤ olsun. Bu kullar› Ni¤bolu sanca¤›nda Ni¤bolu nahiyesinde Dervifl isimli köyde bulunan Ali Koç Baba Zâviyesi'nin berat› ile zâviyedar (tekke fleyhi) ve vakf›n›n idarecisi olup ad› geçen zâviyenin köylerini gere¤ince zâviyenin vakf› taraf›ndan defter-i hakan-i de kay›tl› bulunan ürünlerin deftere al›n›p tahsil edilmesi istendi¤inde baflkas›n›n müdahalesini engellenmesi dilenir. Kayd› bulunan ürünlerin al›n›p bedelinin tahsiline engel olunmamas› için Yüce Devletin merhametine baflvurularak gereken defter-i hakan-i kayd›n›: bilinenlerin ç›kar›lmas›ndan sonra yetkililer buyurdu¤unda yabanc› olan kimselerin müdahalesinin engellenmesini ve yap›lacak kay›tlar›n vak›f taraf›ndan düzenlenmesi için Yüce Devlet kap›s›na müracaat edilmifltir. Bu iflin yasal olarak düzenlenmesi hakk›nda emir ve ferman, refah ve nimet sahibi Merhametli Sultan›m Hazretlerinindir.

(19)

Tekirda¤ K›lavuzlu Köyü Kayd›

06 Cemaziyel ahir 1322 (18 A¤ustos 1904) Edirne vilayet-i celilesi canib-i aliyyesine

Tekfur da¤›nda kaîn ve pederlerinden müntakil Kulavuzlu nam çiftlik birader-leri müteveffa Evrenes Efendi’nin hazine-i celîleye olan deyninden dolay› taht-› hacze al›narak arazi-i muhacir iskan olunmufl ise de âhiran müteveffa-y› merku-mun hissesi böyle mürakim (?) vergisi tamamen hazine-i müflârün-ileyhaya tes-lim olundu¤undan muhaciriyn-i merkumeden al›nmas› laz›m gelen bedel-i icar-lar› tahsil veyahud çiftli¤in tahliyesiyle taraficar-lar›na teslimi istidas›n› havi Gülgül o¤lu Filyos’a ita olunan arz-› hal üzerine 24 Teflrin-i Evvel 1310(5Kas›m 1894) tarihinde izbar olunmufldu henüz icaben icra k›l›nmad›¤›ndan bahisle tekrir-i

(20)

isti-day› ve baz› ifadeyi havi merkum taraf›ndan bu kerede … arz-› hal leffen esra k›l›nmakla bi’t-tahkik iktizas›nda ifas›n› …

Tekirda¤ K›lavuzlu Köyü Kayd›

06 Cemaziyel ahir 1322 (18 A¤ustos 1904) Büyük Edirne ile yüce taraflar›na

Tekfur da¤›nda bulunan ve pederlerinden kendilerine geçen k›lavuzlu isimli çiftlik kardeflleri ölmüfl olan Evrenes Efendinin yüce devlet hazinesine olan bor-cundan dolay› haciz alt›na al›narak ölünün arazisi iskân edilmiflse de sonras›nda bahsi geçen merhumun hissesi vergisi tamamen yüce devlet hazinesine teslim olundu¤undan zikrolunan ölüden al›nmas› gereken kira bedellerini tahsil etmek veyahut çiftli¤in tahliyesiyle taraflar›na teslimini isteyen dilekçe Gülgül o¤lu Filyas’a verilen dilekçe üzerine 24 teflrin-i evvel 1310 (5Kas›m 1894) tarihinde yaz›l›p bildirilmifltir. Henüz gereken icra gerçekleflmedi¤inden bahisle dilekçenin tekrar›n› ve baz› ifadeyi içeren ismi geçen flah›s taraf›ndan bu kerede…dilekçenin zarfa konularak acele ile uygulanmas›n›n gerekti¤ini ………