TÜRKİYE DE ÖZEL EMEKLİLİK ŞİRKETLERİNİN FİNANSMANI, FON YÖNETİMİ VE MUHASEBESİ

(1)

ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ

İŞLETME ANABİLİM DALI

Aslıhan Emine TUNCER

TÜRKİYE’DE ÖZEL EMEKLİLİK ŞİRKETLERİNİN FİNANSMANI, FON YÖNETİMİ VE MUHASEBESİ

YÜKSEK LİSANS TEZİ

TEZ YÖNETİCİSİ Prof.Dr. Muammer ERDOĞAN

ERZURUM-2006

(2)

TEZ KABUL TUTANAĞI

SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ MÜDÜRLÜĞÜNE

Bu çalışma, İşletme Anabilim Dalının Muhasebe ve Finansman Bilim Dalında jürimiz tarafından Yüksek Lisans tezi olarak kabul edilmiştir.

(İMZA)

Prof.Dr. Muammer ERDOĞAN

Danışman/Jüri Üyesi

(İMZA) (İMZA)

Prof.Dr. Reşat KARCIOĞLU Y.Doç.Dr. Alaattin KIZILTAN

Jüri Üyesi Jüri Üyesi

Yukarıdaki imzalar adı geçen öğretim üyelerine aittir. …. / …. / 2006

(İMZA)

Prof.Dr. Vahdettin BAŞCI Enstitü Müdür V.

(3)

İÇİNDEKİLER

ÖZET………I ABSTRACT………...….….II İÇİNDEKİLER ……...………...III KISALTMALAR………..………..IX TABLOLAR DİZİNİ………..………….X

GİRİŞ………...……….1

BİRİNCİ BÖLÜM 1.DÜNYADA VE TÜRKİYE’DE SOSYAL GÜVENLİK SOSYAL GÜVENLİK SİSTEMLERİ VE SOSYAL GÜVENLİK KURUMLARI 1.1.Sosyal Güvenlik Kavramı ve Kapsadığı Riskler………...…………3

1.1.1.Genel Olarak Sosyal Güvenlik Kavramı………...………...………..3

1.1.2.Sosyal Güvenliğin Amacı………...………...…..……...4

1.1.3.Sosyal Güvenliğin Kapsadığı Riskler………..………...….…5

1.1.3.1.Kaynağı Açısından Riskler………..…………....….6

1.1.3.1.1.Fizyolojik Riskler…………..……….………..6

1.1.3.1.2.Doğal Riskler…………...………....7

1.1.3.1.3.Sosyo-Ekonomik Riskler…………..…….………..…………....7

1.1.3.2.Sonuçları Bakımından Riskler………..………....…8

1.1.3.2.1.Gelirin Azalması Sonucu Ortaya Çıkan Riskler………..………...…8

1.1.3.2.2.Gelirin Kesilmesine Yol Açan Riskler……….…….………....9

1.1.3.2.3.Gider Artışına Yol Açan Riskler……….………..…9

1.2.Sosyal Güvenlik Sistemi ve Tarihsel Gelişimi……….………9

(4)

1.2.1.Sosyal Güvenlik Sistemi………..………..…………...9

1.2.2. Sosyal Güvenlik Sisteminin Temel Nitelikleri ve Prensipleri………...……....10

1.2.3. Dünyada Sosyal Güvenlik Sisteminin Tarihsel Gelişimi……….……….…………12

1.2.3.1.İlk Sosyal Sigorta Sistemleri……..………..…..……… 14

1.2.3.2.Aile Yardımlarını Öngören İlk Sistemler……….……..…17

1.2.3.3. Beveridge Raporu………..………....19

1.3.Türkiye’de Sosyal Güvenlik Sistemi ve Tarihsel Gelişimi……….22

1.3.1. Genel Olarak Türk Sosyal Güvenlik Sistemi……..……….………….….22

1.3.1.1. Prim Esasına Dayalı Sosyal Güvenlik Sistemleri…..………...…..……25

1.3.1.2. Primsiz Sosyal Güvenlik Sistemleri……….…….…...…...27

1.3.2. Türkiye’de Sosyal Güvenlik Sisteminin Tarihsel Gelişimi……….………….……28

1.4.Türkiye’de Sosyal Güvenlik Kurumları ve Şirketleri………..…….……..41

1.4.1. Genel Olarak ……….….…….41

1.4.2. Kamu Sosyal Güvenlik Kurumları……...………..…….42

1.4.2.1. T.C Emekli Sandığı………...42

1.4.2.2. Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK)……….………...…...44

1.4.2.3. Esnaf ve Sanatkarlar ve Diğer Bağımsız Çalışanlar Sosyal Sigortalar Kurumu (Bağ-Kur)……..……….…46

1.4.3.Tamamlayıcı (EK) Sosyal Güvenlik Kurum ve Şirketleri.………...48

1.4.3.1.Munzam Sosyal Sigortalar Kuruluşları……… ..…...……49

1.4.3.1.1.Ordu Yardımlaşma Kurumu (OYAK)……….…..……..49

1.4.3.1.2.İlkokul Öğretmenleri Sağlık ve Sosyal Yardım Sandığı(İlksan)...50

1.4.3.1.3.Amele Birliği………...………..…...………..50

1.4.3.2.Özel Sigorta Şirketleri………..………...51

1.4.3.2.1. Genel Olarak Sigorta Kavramı…………..….……….51

1.4.3.2.2. Hayat Sigortası Şirketleri……….……….….56

(5)

1.4.3.2.3. Özel Emeklilik Şirketleri…………..…….………..…..59

İKİNCİ BÖLÜM 2.DÜNYADA VE TÜRKİYE’DE ÖZEL EMEKLİLİK SİSTEMLERİ VE ŞİRKETLERİ 2.1.Dünyada ve Türkiye’de Özel Emeklilik Sistemleri ve Şirketleri ……….…..60

2.1.1. Dünyada Özel Emeklilik Sistemleri ve Şirketleri ...……….…....……….63

2.1.1.1. Özel Emeklilik Planları …….……....………..………...63

2.1.1.1.1. Maaş Esaslı Planlar……….………63

2.1.1.1.2. Katkı Esaslı Planlar……….66

2.1.1.2. Özel Emeklilik Fonları ve Varlık Tahsisi………...…68

2.1.1.2.1.Özel Emeklilik Fonları……….68

2.1.1.2.2.Fon Varlıklarının Tahsisi………...………..…………69

2.1.1.2.2.1.Anglo-Saxon Tarzı Varlık Tahsisi………..….…69

2.1.1.2.2.2.Varlık Gruplarının Kısıtlandığı Varlık Tahsisi…....…71

2.1.1.2.2.2.1. Hisse Senetlerine Yatırım……...………71

2.1.1.2.2.2.2. Devlet Tahvili Yatırımları………...71

2.1.1.2.2.2.3. Gayri Menkul Yatırımları…………..….72

2.1.1.2.2.2.4. Yabancı Menkul Kıymetler……….73

2.1.1.2.2.2.5. Türev Ürün Yatırımları………..….74

2.1.1.2.2.2.6. Risk Sermayesi Yatırımları……….75

2.1.1.2.2.2.7.İşveren Menkul Kıymetlerine Yatırım ve İşverene Açılan Krediler…...…….……..75

2.1.1.3. ABD’de Özel Emeklilik Sistemi ve Şirketleri…….……...………...75

2.1.1.4. İngiltere’de Özel Emeklilik Sistemi ve Şirketleri ...………..84

2.1.1.5. Japonya’da Özel Emeklilik Sistemi ve Şirketleri ...……...….……...….87

2.1.1.6. Hollanda’da Özel Emeklilik Sistemi ve Şirketleri………...….90

2.1.1.7. İsveç’te Özel Emeklilik Sistemi ve Şirketleri………..……….93

2.1.1.8. Şili’de Özel Emeklilik Sistemi ve Şirketleri ...……….95

2.1.2. Türkiye’de Özel Emeklilik Sistemi ve Şirketleri….…...……..………….101

(6)

2.1.2.1 Özel Emeklilik Sistemi…..………...………...………….103

2.1.2.1.1. Özel Emeklilik Sisteminin Amacı ve Kapsamı……..………...105

2.1.2.1.2. Özel Emeklilik Sisteminin Özellikleri………..…………..107

2.1.2.1.3. Özel Emeklilik Sisteminin İşleyişi……...…...………..…109

2.1.2.1.3.1. Sisteme Katılma………..……….……...…..109

2.1.2.1.3.2.Emeklilik Sözleşmesi……….109

2.1.2.1.3.2.1. Emeklilik Sözleşmesinin Tanımı……...110

2.1.2.1.3.2.2. Emeklilik Sözleşmesinin Tarafları……110

2.1.2.1.3.2.3. Emeklilik Sözleşmesinin Kapsamı…...110

2.1.2.1.3.2.4. Emeklilik Sözleşmesinin Kurulması ve Yürürlüğe Girmesi…...…...…111

2.1.2.1.3.2.5. Grup Emeklilik Sözleşmeleri………...112

2.1.2.1.3.2.6. Emeklilik Sözleşmesi Taraflarının Hak ve Yükümlülükleri………...…114

2.1.2.2 Özel Emeklilik Şirketleri………...………119

2.1.2.2.1. Özel Emeklilik Şirketlerinin Kuruluşu ve Faaliyete Geçmesi...122

2.1.2.2.2.Özel Emeklilik Şirketlerinin Teşkilat Yapısı ve Organları……...129

2.1.2.2.3. Özel Emeklilik Şirketlerinin Sorumlulukları………..131

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM 3.TÜRKİYE’DEKİ ÖZEL EMEKLİLİK ŞİRKETLERİNİN FİNANSMANI VE FON YÖNETİMİ 3.1. Özel Emeklilik Şirketlerinin Finansmanı……….133

3.1.1. Kuruluş Finansmanı……….133

3.1.2. Katılımcılardan Sağlanan Finansman………..133

3.2. Türkiye’de Özel Emeklilik Fonları ve Yönetimi………...…136

3.2.1. Emeklilik Yatırım Fonlarının Tanımı ve Hukuki Niteliği ………..136

3.2.1.1. Riskin Dağıtılması Esası ……….137

(7)

3.2.1.2. İnançlı Mülkiyet Esası……….138

3.2.2. Emeklilik Yatırım Fonlarının Kuruluşu ve Fon İç Tüzüğü………..……...138

3.2.3. Fon Türleri ve Unvanları……….139

3.2.3.1.Gelir Amaçlı Fonlar………..140

3.2.3.2. Büyüme Amaçlı Fonlar………....141

3.2.3.3. Para Piyasası Fonları……….…………...142

3.2.3.4. Kıymetli Maden Fonları……….…….142

3.2.3.5. İhtisaslaşmış Fonlar……….143

3.2.3.6. Diğer Fonlar………143

3.2.3. Fon Örgüt Yapısı……….………146

3.2.3.1.Fon Kurulu ve Görevleri……….……….146

3.2.3.2. Fonun İç Kontrol Sistemi ………...…..…...147

3.2.4. Fon Paylarının Kayda Alınması………..148

3.2.5. Fon Mal Varlığına İlişkin İlkeler………149

3.2.6. Fon Portföyünün Yönetimi……….………...151

3.2.6.1. Fon Portföyünün Yönetimine İlişkin İlkeler………...151

3.2.6.2. Portföy Sınırlamalarına İlişkin Esaslar ……….……….153

3.2.7. Fon Portföyündeki Varlıkların Değerlendirilmesi………..…….154

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM 4.TÜRKİYE’DEKİ ÖZEL EMEKLİLİK ŞİRKETLERİNİN HAYAT SİGORTASI ŞİRKETLERİYLE KARŞILAŞTIRILMASI VE MUHASEBELERİ 4.1.Hayat Sigortası Şirketlerinin Emeklilik Şirketleriyle Benzerlikleri ve Farklılıkları……….163

4.1.1. Fonların Yönetimi Açısından…………..……….163

4.1.1.1. Menkul Kıymetlere İlişkin Sınırlamalar ………164

4.1.1.2. Diğer Kısıtlamalar………...………165

4.1.2. Vergi Açısından………..170

4.1.3. Hukuki Açıdan………...178

4.2.Özel Emeklilik Şirketleriyle Sigorta Şirketlerinin Muhasebesi.………...183

4.2.1.Özel Emeklilik Şirketlerinde Tek Düzen Muhasebe Uygulamasının Amacı………..………...…183

4.2.2. Özel Emeklilik Şirketlerinde Mali Tablolara İlişkin İlkeler ………...184

(8)

4.2.2.1. Mali Tablolara İlişkin Temel İlkeler………...…….184

4.2.2.1.1.Gelir Tablosu İlkeleri………...………....187

4.2.2.1.2 Bilanço İlkeleri……….188

4.2.2.1.2.1.Aktiflere İlişkin İlkeler………..….189

4.2.2.1.2.2.Pasiflere İlişkin İlkeler………...…191

4.2.3. Özel Emeklilik Şirketlerinin Hesap Planı ………..………..………….193

4.2.3.1.Genel Açıklamalar ………...………193

4. 2.3.2.Hesap Planı ………...…….………...………..…195

4.2.4.Özel Emeklilik Şirketlerinin Muhasebe Kayıtlarıyla İlgili Örnekler………….195

SONUÇ………..200

KAYNAKLAR………...204

ÖZGEÇMİŞ………213

EKLER EK-1 Emeklilik Şirketlerinin Kullandıkları Hesap Planı……….……..214

EK-2 Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu……….279

EK-3 Emeklilik Şirketleri Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Yönetmelik………. …..299

(9)

ÖZET

YÜKSEK LİSANS TEZİ

TÜRKİYE’DE ÖZEL EMEKLİLİK ŞİRKETLERİNİN FİNANSMANI, FON YÖNETİMİ VE MUHASEBESİ

Aslıhan Emine TUNCER

Danışman: Prof.Dr. Muammer ERDOĞAN 2006-Sayfa 203

Jüri: Prof.Dr.Muammer ERDOĞAN : Prof.Dr. Reşat KARCIOĞLU : Y.Doç.Dr.Alaattin KIZILTAN

Sosyal, ekonomik ve demografik faktörlerdeki değişimle birlikte dünya genelinde sosyal güvenlik sistemleri ihtiyaçlara cevap veremez hale gelmiştir. Aktüeryal dengenin ve aktif-pasif oranının bozulmasının ülke ekonomileri üzerindeki olumsuz etkisi sonucunda yeni bir model arayışı başlamış, Dünya Bankası’nın önerisiyle üç kademeli sosyal güvenlik sistemleri dünya genelinde uygulanır olmuştur. Bu yeni sistemin üçüncü ve en önemli basamağı olan özel emeklilik sistemi uygulandığı ülkelerde başarılı olmuş, ekonomik kalkınmaya katkıda bulunmuş ve bireysel tasarrufları arttırmıştır.

7 Nisan 2001 ‘de Resmi Gazete’de yayımlanan Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu ile özel emeklilik sistemi Türkiye’ye de getirilmekte ve böylece sosyal güvenlikte bozulan dengenin düzeltilmesi yanında, bireysel tasarrufların ve dolayısıyla yatırımların artması ve ekonomik kalkınmanın sağlanması hedeflenmektedir. Özel emeklilik sisteminin bir parçası olarak ülkemizde de özel emeklilik şirketleri kurulmaya başlamış ve bu şirketler kısa zamanda bu konuda başarılar sağlamışlardır. Bu çalışmada ülkemizde özel emeklilik şirketlerinin finansmanı, fon yönetimi ve muhasebesi Kanun çerçevesinde açıklanmaya çalışılmış, özel emeklilik şirketleriyle ilgili güncel verilere yer verilmiştir.

Çalışmamızın sonucunda; ülkemizde 2005 yılı itibariyle sistemin hedeflerini aştığı görülmüş, tanıtım faaliyetlerinin etkinleştirilmesi, değişik fon yönetim stratejilerinin geliştirilmesi ve

güven ortamının sağlanması neticesinde sistemin daha da başarılı olacağı fikrine ulaşılmıştır.

(10)

ABSTRACT MASTER THESIS

THE FINANCING,FUND MANAGEMENT AND ACCOUNTING OF PRIVATE PENSIONS COMPANIES IN TURKEY

Aslıhan Emine TUNCER

Advisor: Prof.Dr.Muammer ERDOĞAN 2006-Page 203

Jury: Prof.Dr.Muammer ERDOĞAN : Prof.Dr.Reşat KARCIOĞLU : Assoc.Prof.Dr.Alaattin KIZILTAN

With the changes in the social, economic and demographic factors the social security systems around the world has become inadequate for supplying the needs. As the result of the breakdown of the actuarial equilibrium and the negative effects of lack of balance in the active-passive ratio on countries economics. A new model has been searched and with the suggest of World Bank , three-tiered social systems have become applicable round the world.

The private pension system ,which is the third and the most important stage of this new system,has been succesfull in the countries they were applied and they contributed to economic development , increased the individual savings.

The Law of Individual Retirement Saving and Investment System that was published in the official newspaper in April 7th 2001 brings the private pension system in Turkey and thus in one hand it’s aimed to put in order the equilibrium at social security which is brokendown and in the other hand it’s aimed at increasing of investment and individual savings and providing of economic development. As the necessity of private pension system,the private pensions companies have been founded and they have been very succesful in a short time. In this study, the financing,fund management and accounting of private pension companies in our country is tryed to explain with the light of Law,presented some up-date datas about the new system and the companies.At the end of the study it is seemed that the system has already reached the aims at 2005 and for being more succesfull, more effective promotion activities must be done, new and different fund management models must be improved and a trustable ambience must be occured.

(11)

KISALTMALAR

AFP : Administradora de Fondos de Pensiones AHV/IV : İsviçre Kamu Temel Emeklilik Sistemi BEMU : Bireysel Emeklilik Muhasebe Uygulamaları BES : Bireysel Emeklilik Sistemi

BVG : İsviçre İşveren Emeklilik Fonları DİE : Devlet İstatistik Enstitüsü

EGM : Emeklilik Gözetim Merkezi

ERISA : Çalışanların Emeklilik Güvencesi Kanunu (Employee Retirement Income Security Act)

GRV :Alman Kamu Emeklilik Sigortası GSMH : Gayri Safi Milli Hasıla

GSYİH : Gayri Safi Yurtiçi Hasıla ILO : Dünya Çalışma Örgütü

IRA : Bireysel Emeklilik Hesapları (Individual Retirement Accounts) İTO : İstanbul Ticaret Odası

İ.Ü : İstanbul Üniversitesi

İMKB : İstanbul Menkul Kıymetler Borsası KHK : Kanun Hükmünde Kararname KİT : Kamu İktisadi Teşebbüsleri MEYAK : Memur Yardımlaşma Kurumu OASDI :Amerikan Sosyal Güvenlik Sistemi

OPRA : Emekli Aylıklarını Düzenleme Kurumu (Occupational Pensions Regulatory Authority )

OPS : Mesleki Emeklilik Planları (Occupational Pension Schemes) OYAK : Ordu Yardımlaşma Kurumu

PBGC : Emeklilik Ödemesi Garanti Kurumu (Pension Benefıt Guaranty Corporation)

PFA : Emeklilik Fonu Birliği

PPS : Bireysel Emeklilik Planları (Personal Pension Plans) PTT : Posta Telefon Telgraf

ROTH-IRA : Roth Bireysel Emeklilik Hesapları, (Roth Individial Retirement Accounts)

SEP-IRA : Basitleştirilmiş Emeklilik Hesapları (Simplifıed Employee Pension) SERPS : Kazanca Bağlı Emeklilik Aylığı Planı (State Earnings-Related

Pensions Scheme)

SFRS : Sigortacılık Finansal Raporlama StandartlarI

SIMPLE-IRA : Çalışanları Tasarrufa Yöneltme Amaçlı Emeklilik Planları (Savings Incentive Match Plans For Employees)

SPK : Sermaye Piyasası Kurulu SSK : Sosyal Sigortalar Kurumu TEFE : Toptan Eşya Fiyat Endeksi

TOBB : Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği TTK : Türk Ticaret Kanunu

TÜFE : Tüketici Fiyat Endeksi VUK : Vergi Usul Kanunu

(12)

TABLOLAR DİZİNİ SAYFA NO TABLO 1.1 Sosyal güvenlik kapsamında çalışanlar ve aylık alanlar 23-24 TABLO 1.2 Sigorta Şirketlerinin DİE TEFE Endeksine göre sabit

fiyatlarla doğrudan prim üretimi ve kişi başına düşen prim

53

TABLO 1.3 Dolar Bazında prim üretimi ve kişi başına düşen sigorta

primler 54

TABLO 1.4 Sigorta şirketlerinin DIE TEFE endeksine göre sabit fiyatlarla hayat dalı direkt prim üretimi ve kişi başına düşen pirim

57-58

TABLO 2.1 Bazı OECD ve Latin Amerika ülkelerinde üç kademeli yapının uygulanışı

61-62

TABLO 2.2 Çeşitli ülkelerde emeklilik fonlarını yöneten kurumlar 63 TABLO 2.3 G-10 Ülkelerinde emeklilik yatırım fonlarının toplam

varlıkları içinde yabancı menkul kıymet oranı

TABLO 2.4 2001 yılında ABD ‘de maaş esaslı planlar sunan 10 şirket ve varlıkları

74

82-83

TABLO 2.5 2001 yılında ABD’de katlı esaslı planlar sunan 10 şirket ve varlıkları

83

TABLO 2.6 2000-2001 yılları arasında ABD ‘de maaş esaslı planların yatırım oranları

83-84

TABLO 2.7 2000-2001 yılları arasıda ABD ‘de katkı esaslı planların

yatırım oranları 84

TABLO 3.1 Özel emeklilik şirketlerinin 2004 yılı üç aylık getirileri ve

kuruluşlarından Şubat 2005’e kadar günlük ortalama getiri oranları 156-160 TABLO 3.2 26.12.2005 itibariyle şirketler bazında yatırıma yönelen

toplam tutar,toplam katılımcı sayısı ve katkı payı tutarı

161

TABLO 3.3 Bireysel emeklilik fonlarının ortalama büyüklük dağılımı 162 TABLO 4.1 Sigorta Sektörünün Yatırım Portföyü 167

TABLO 4.2 11 Emeklilik Şirketi tarafından kurulan yatırım fonlarının sayısı ve fon portföy değeri

TABLO 4.3 Emeklilik Yatırım Fonları Portföy Dağılımı

TABLO 4.4 Bireysel Emeklilik Sistemi ve Birikimli Hayat Sigortalarının Kıyaslanması

169

170

179-180

(13)

GİRİŞ

İnsan hayatında vazgeçilmez bir unsur olan sosyal güvenlik kavramı zaman içinde gelişip alınan tedbirler ve kurulan tesislerle daha organize bir hal alarak sosyal güvenlik sistemlerini oluşturmuştur. Ancak sosyal ve ekonomik koşulların etkisiyle mevcut sosyal güvenlik sistemleri ihtiyaçlara cevap veremez hale gelmiş ve yeni sistem arayışları başlamıştır.

İşte bu aşamada özel emeklilik sistemleri ortaya çıkmış ve dünya genelinde uygulanır olmuştur. Bireye emeklilik döneminde alıştığı hayat standartını sürdürebilme imkanı sunan özel emeklilik sistemi, aynı zamanda ekonomik pek çok işleve de sahiptir. Sistem dünyada pek çok ülkede başarıyla uygulanmış, ülkelerin GSYİH larında önemli bir pay teşkil ederek onların kalkınmasına doğrudan katkı sağlamıştır.

Hiç şüphesiz ülkemizde de sosyal güvenlik sistemlerinin dünya genelinde yaşadığı krize benzer bir kriz yaşanmaktadır. Hızla artan yaşlı nüfus, aktif çalışan – pasif çalışan oranındaki bozulma bir reform arayışını beraberinde getirmiş bunun sonucunda da özel emeklilik sistemi uygulamaya konulmuştur.

Özel emeklilik sistemi ülkemizde özel emeklilik şirketleri tarafından yürütülmektedir. Bu şirketler anonim şirket statüsünde, Kanun çerçevesinde kuruluşunda ağırlaştırıcı ve zorlayıcı hükümler bulunan şirketlerdir. Ülkemiz için çok yeni, bir o kadar da önemli bir uygulama olan özel emeklilik sisteminin başarısı büyük oranda bu şirketlerin tanıtım faaliyetlerinin etkinliğine, fon yönetimindeki başarılarına ve oluşturacakları güven ortamına bağlıdır. İşte bu nedenle bu çalışmada ülkemizdeki özel emeklilik şirketlerinin elde ettikleri fonlar, emeklilik yatırım fonlarını nasıl yönettikleri ve muhasebe düzenleri incelenecek; sistemle ilgili güncel veriler sunularak sistemin başarılı olabilmesi için öneriler getirilecektir.

Bu çerçevede çalışmamızın ilk bölümünde sosyal güvenlik sistemi açıklanarak kapsadığı riskler izah edilmiş, dünyada sosyal güvenlik sistemlerinin tarihsel gelişimi üzerinde durulmuş, bazı ülkelerde sosyal güvenlik sistemleri incelenmiş ve ülkemizde sosyal güvenliğin durumu dönem dönem anlatılmıştır. Yine ülkemizde sosyal güvenliği oluşturan kurum ve kuruluşlar izah edilmiştir. İkinci bölümde özel emeklilik sistemlerinin ülkeler bazında gelişimi, işleyişi ve şu an bulunduğu durum incelenmiştir. Bu bölümde özellikle ülkemizde bireysel emekliliği hazırlayan koşullar

(14)

üzerinde durulmuş ve bireysel emeklilik sistemi ve sistemin en önemli unsuru olan özel emeklilik şirketleri kuruluş, görev ve sorumluluklarıyla beraber ele alınmıştır.

Üçüncü bölümde, emeklilik şirketlerinin finansman kaynakları açıklanarak, bu şirketlerin kurmak zorunda oldukları fonlar izah edilmiş ve bu fonların türleri üzerinde durulmuş; fon kurulunun görevleri, fon paylarının kayda alınması, değerlendirilmesi ve yönetiminde uyulması gereken ilkeler mevzuat çerçevesinde açıklanmıştır.

Dördüncü ve son bölümde ise, emeklilik şirketleriyle hayat sigortası şirketleri karşılaştırılmış, özel emeklilik şirketlerinin mali tablolarının hazırlanmasında uymaları gereken ilkeler açıklanarak özellik arzeden durumlarla ilgili örnek muhasebe kayıtlarına yer verilmiştir.

Ayrıca çalışmaya, emeklilik şirketlerinin kullandıkları hesap planı ve açıklamalarıyla bu şirketlerin dayanağı olan Kanun ve bu Şirketlerin Kuruluşu ve Çalışma Esasları Hakkındaki Yönetmelik de eklenmiştir.

(15)

BİRİNCİ BÖLÜM

1. DÜNYADA VE TÜRKİYE’DE SOSYAL GÜVENLİK, SOSYAL GÜVENLİK SİSTEMLERİ VE SOSYAL GÜVENLİK KURUMLARI

1.1.Sosyal Güvenlik Kavramı ve Kapsadığı Riskler 1.1.1. Genel Olarak Sosyal Güvenlik Kavramı

İnsanoğlu varolduğu andan itibaren doğanın ve ekonomik şartların neden olduğu tehlikelerden korunma ve güvende olma ihtiyacı içinde olmuştur.¹ İnsanlık tarihi ile özdeş olan bu duygu, zamanla yaşanılan topluma hakim olmaya başlamış, özellikle sanayi devriminden sonra toplumsal nitelikteki tedbir ve uygulamalara ihtiyaç duyulmuştur.²

Bu düşünce ve anlayışla ortaya çıkan sosyal güvenlik kavramı, ilk kez 1935’te Amerikan Sosyal Güvenlik Kanunu’nda kullanılmıştır³. Sosyal güvenlik kavramı, daha sonra 1941’de Atlantik Şartı’nda yer almış, böylece tüm dünyaya yayılmaya ve yerleşmeye başlamıştır. 1942 Beveridge Raporu, sosyal güvenliğin bugünkü anlamına büyük katkı sağlamış, 1948 İnsan Hakları Beyannamesi ile de sosyal güvenlik düşüncesi dünya çapında kabul edilir olmuştur.⁴

Literatürde sosyal güvenlik kavramının herkesçe kabul edilmiş, kesin bir tanımı bulunmamaktadır. Sosyal güvenliği, kendini oluşturan sözcüklerden hareketle, toplumun tüm fertleri için olası tehlikelere karşı çeşitli tedbirlerin alınmış olması şeklinde tanımlayabiliriz.⁵ Sosyal güvenlik, insanın yarınından emin olma isteğinin, yaşamı için tehlike oluşturan olaylara karşı bir güvence arayışının ürünüdür. Hem bir düşünceyi hem de bu düşünceye işlerlik kazandıran kurumsal yapıyı yansıtır.⁶ Sosyal güvenlik, bir mesleki veya sosyal risk yüzünden geliri veya kazancı kesintiye uğramış kimseleri başkalarının yardımına müracaata

1 Ali Güzel ve Ali Rıza Okur, Sosyal Güvenlik Hukuku, Yenilenmiş 9. Baskı, Beta Basım Yayım Dağıtım A.Ş., İstanbul, 2003,s. 1

2 Sait Dilik, Sosyal Güvenlik, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara, 1992, s. 2 Ali Güzel ve Ali Rıza Okur, A.g.e. , s. 1

3 Abdülvahim Çelik, Küreselleşme Sürecinde Sosyal Güvenlik Sistemlerinin Dönüşümü ve Türkiye, Kamu İşletmeleri İşverenler Sendikası, Ankara, 2002, s. 8

Kadir Arıcı, Sosyal Güvenlik Dersleri,Sargın Ofset Ltd. Şti., Ankara, 1999, s. 1

Ahmet Erol ve A.Ercan Yıldırım, Tüm Yönleriyle Bireysel Emeklilik Sistemi, Yaklaşım Yay., Ankara, 2003, s.25

Sait Dilik, Sosyal Güvenlik…, s. 3

4 Sait Dilik, Sosyal Güvenlik…, s. 3-4

5 Turan Yazgan, Sosyal Güvenlik Ders Notları, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul, 1992, s. 18.

6 Ali Güzel ve Ali Rıza Okur, A.g.e., s. 2

(16)

lüzum bırakmaksızın geçinmeye ve yaşama ihtiyaçlarını karşılamaya yardımcı olan bir sistemdir.⁷ Sosyal güvenlik kavramını tüm bireyleri, karşılaşabilecekleri risklere karşı korumayı ve risklerin zararlı sonuçlarını ortadan kaldırmayı hedefleyen, hiçbir ayırım gözetmeden toplumdaki tüm bireyleri kapsamayı amaçlayan, insan haysiyetine yaraşır asgari bir hayat standardı sağlama niteliği taşıyan ve devletçe düzenlenen bir sistem⁸ olarak ya da belirli sosyal risklerin yol açabilecekleri gelir kayıplarına ve gider artışlarına karşı kişilerin güvenliklerinin sağlanması⁹ şeklinde tanımlayabiliriz. 1984’de Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) tarafından yapılan tanımlamaya göre sosyal güvenlik; kamu programları aracılığıyla hastalık, analık, çalışma gücü kaybı, işsizlik, maluliyet, yaşlılık ve ölüm nedenleri ile kazancın önemli ölçüde azalması veya kesilmesi ile ortaya çıkan ekonomik ve sosyal tehlikelere karşı bireylerin korunma altına alınması, sağlık korunması ve çocuklarla birlikte aile yaşamının desteklenmesini kapsamaktadır.

Sosyal güvenlik, insanların belirli sosyal risklere karşı ekonomik güvenliklerinin ve sosyal adaletin sağlanmasını hedefleyen sosyal politikanın bir parçası olmuştur.¹⁰ Gerçekten de sosyal güvenlik, endüstriyel anlamda gelişen çağdaş toplumlarda bireylerin geleceğe yönelik korkularını ortadan kaldıran, güvenli ve aydınlık bir geleceğin neden olacağı doyumu ve mutluluğu gerçekleştiren vazgeçilmez bir sosyal politika aracıdır.¹¹ Bu yüzden sosyal güvenlik kavramını, hem sosyal korumanın amaç ve hedefini yani sosyal politikaları, hem de gerek amaçlar gerekse de bu amaçlara ulaşmak için oluşturulan özgün hukuksal teknikleri yani sosyal güvenlik sistemlerini kapsayacak şekilde incelemek gerekmektedir.¹²

1.1.2. Sosyal Güvenliğin Amacı

Sosyal güvenliğin en temel ve doğrudan amacı, bireylerin yaşamları boyunca karşılaşabilecekleri sosyal riskleri karşılamak ve bu risklerin zararlı sonuçlarını ortadan kaldırmaktır.¹³Böylece bir sosyal koruma ve emniyet sağlanmış olur.¹⁴ Sosyal güvenlik;

sosyal, ekonomik ve beşeri olaylardaki belirsizliklerin hayat standartlarında önemli bir düşme

7 A. Can Tuncay, Sosyal Güvenlik Hukuku Dersleri, Yenilenmiş 9. Baskı, Beta Basım Yayım Dağıtım. A.Ş., İstanbul, 2000, s. 1

8 Ufuk Aydın, Sosyal Güvenlik Sorunlarının Çözümünde Özel Sigortalar, Anadolu Üniversitesi Yayınları, No:

117, Eskişehir, 1999,s. 6

9 Sait Dilik, Sosyal Güvenlik…, s. 10

10 A.Can Tuncay, Sosyal Güvenlik..., s. 2

11 Nusret Ekin, Yusuf Alper ve Tekin Akgeyik, Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Arayışlar:

Özelleştirme ve Yeniden Yapılanma, İTO Yayınları, No: 1999- 69, İstanbul, 1999, s. 18

12 Ali Güzel ve Ali Rıza Okur, A.g.e., s.2

13 Ufuk Aydın, Sosyal Güvenlik Sorunlarının..., s. 11

14 Kadir Arıcı, A.g.e., s. 27

(17)

yapmayacağını garantilemekte¹⁵ ve aynı zamanda bireyi karşılaşacağı risklerle mücadelede, kendi imkanları ölçüsünde gayret etmeye zorlamaktadır.¹⁶ Bu durum, kişilerin şahsiyetlerini geliştirmelerine katkıda bulunmaktadır.¹⁷

Sosyal güvenliğin sosyal amaçlarından bir tanesi de sosyal adalet ve barışı sağlamaktır.¹⁸ Sosyal güvenliğin bireylere garanti ettiği asgari koşullardaki yaşam düzeyi ile toplumda birbirinden farklı grupların, katmanların oluşumu engellenmektedir.¹⁹ Bireyin karşılaşacağı risklerin olumsuz sonuçlarından sosyal güvenlik sayesinde kurtulması, fakirliğin yok edilmesi, muhtaçlığın önlenmesi ve böylece sosyal barışın sağlanması, sosyal güvenliğin nihai amaçları arasında yer almaktadır.²⁰ Sosyal güvenlik aynı zamanda, garanti ettiği asgari yaşam standartları ile sosyal refaha da katkı sağlamaktadır.²¹

Sosyal güvenlik aynı zamanda, ekonomik dengeyi sağlamaya yönelik bir fonksiyona sahiptir. Ekonomilerde çöküş dönemlerinde primleri düşük tutup yatırımları arttırarak, ekonomik refah dönemlerinde primleri arttırıp yardımları düşük tutmak suretiyle ekonomik denge sağlanmaktadır. Sosyal güvenlik ayrıca, tasarruf ve yatırımlar vasıtasıyla ekonomik kalkınma ve gelişime katkıda bulunmaktadır. Bunun yanı sıra sosyal güvenliğin fiyat oluşumu, enflasyon ve paranın değeri üzerinde etkiler yaptığını söylemek mümkündür.²²

Sosyal güvenliğin amaçlarından bir diğeri, sosyal devletin gerçekleşmesine katkıda bulunmak ve ülkenin uluslararası alanda güç ve itibar kazanmasını sağlamaktır.²³

1.1.3. Sosyal Güvenliğin Kapsadığı Riskler

İster geniş anlamda olsun ister dar anlamda, sosyal güvenliğin hareket noktasını sosyal risk ya da sosyal tehlike kavramı oluşturur.²⁴

Toplumsal öneme sahip olan ve bireyin ekonomik durumunu etkileyen olaylara, sosyal tehlike adı verilmektedir.²⁵ Sosyal risk, ne zaman gerçekleşeceği bilinmemekle birlikte ileride

15 İlyas Çelikoğlu, Sosyal Güvenlik Sistemlerinin Finansman Yöntemleri ve Türkiye Uygulaması, DPT Yayınları, Yayın No: 2355, Ankara, 1994,s. 14

19 A.Can Tuncay, Sosyal Güvenlik…,s.4-5

22 Ufuk Aydın, Sosyal Güvenlik Sorunlarının...,s. 12-16

23 Ufuk Aydın, Sosyal Güvenlik Sorunlarının...,s. 16-19

TOBB, Sosyal Güvenlik Özel İhtisas Raporu, Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği Yayınları, No; 264, Ankara, 1994, s. 19

25 Ahmet Erol ve A. Ercan Yıldırım, A.g.e., s. 28

(18)

gerçekleşmesi olası ve kesin olan ve buna maruz kalan kişinin mal varlığında eksilmeye neden olan tehlikedir. Bu niteliğiyle sosyal risk, sosyal tehlikeden daha dar bir anlama sahiptir.²⁶ Sosyal risk, amacı her bireye ve ailesine sosyal koruma ve güvence sağlamak olan sosyal güvenlik politikalarının temelini oluşturmaktadır.²⁷ Sosyal risklerin ortak özelliği, sonuçlarının veya kendisinin insana yönelmiş olmasıdır.²⁸

Sosyal güvenlik politika ve sistemlerini yönlendirici bir işleve sahip olan sosyal riskler, ILO’nun 28 Haziran 1952 tarih ve 102 sayılı sözleşmesinde şu şekilde belirlenmiştir;

Hastalık, analık, sakatlık, yaşlılık, ölüm, işsizlik, iş kazaları ve meslek hastalıkları, ailevi yükler. Bu noktadan hareketle, sosyal güvenliğin kapsadığı riskleri şu şekilde sıralanmaktadır.²⁹

1.1.3.1. Kaynağı Açısından Riskler

Bazı yazarlar sosyal riski, sosyal yaşama bağlı olarak tanımlamış, sosyal politika ve sistemlerin amacını bireyleri bu risklerden korumak olarak ifade etmiştir.³⁰ Sosyal güvenliğin konusu olan riskleri, riskin kaynağı bakımından üç grupta inceleyebiliriz.³¹

l.1.3.1.1. Fizyolojik Riskler

Fizyolojik riskler, kişinin kendi bünyesinden kaynaklanan ve insan için en yakın tehlikeyi oluşturan risklerdir.³²

Fizyolojik risklerin bir kısmı, insanın iradesi dışında ortaya çıkmaktadır. Örneğin ölüm, bu çeşit bir fizyolojik risktir. Bazı fizyolojik riskler de insanın, her ne kadar sınırlı da

26 A.Can Tuncay,Sosyal Güvenlik…, s. 6

27 Ali Güzel ve Ali Rıza Okur, A.g.e., s. 2-3 Ahmet Erol ve A. Ercan Yıldırım, A.g.e., s. 28

29 Kadir Arıcı, A.g.e., s. 8-25

A.Can Tuncay, Sosyal Güvenlik…, s. 5-7

Yusuf Alper, Türkiye’de Sosyal Güvenlik ve Sosyal Sigortalar(SSK,Bağ-Kur),3.Baskı, Alfa Yayınları, Bursa,2000,

Ali Güzel ve Ali Rıza Okur, A.g.e., s. 2-5 Sait Dilik, Sosyal Güvenlik..., s. 67-111 Turan Yazgan, A.g.e, s.48-61

Ahmet Erol ve A. Ercan Yıldırım, A.g.e., s. 231 TOBB, A.g.e. ,s. 13-17

Ahmet Erol ve A. Ercan Yıldırım, A.g.e., s. 29 A.Can Tuncay, Sosyal Güvenlik…, s. 5-7

Ahmet Erol ve A. Ercan Yıldırım, A.g.e., s. 29 s. 5-8

(19)

olsa, önleme ve geciktirme gücüne sahip olduğu risklerdir. Bu çeşit fizyolojik riskler arasında doğum ve hastalık sayılabilir.³³ Sakatlık, yaşlılık da fizyolojik risk kapsamına girmektedir.³⁴

Fizyolojik risklerin ortaya çıkardığı sonuç, kişinin fiziksel gücünün azalması ve kaybolması, dolayısıyla çalışma ve kazanma gücünün kaybıdır.³⁵

1.1.3.1.2. Doğal Riskler

Doğadan kaynaklanan seller, dalgalar, yağmurlar, dolular, fırtınalar, depremler, yıldırımlar zaman zaman insana yönelerek hem ona hem de onun maddi varlığına zarar vermektedir.³⁶ İnsanın tamamen dışında gerçekleşen bu riskleri tamamen durdurmak mümkün değildir.³⁷

Doğal risklerin meydana getirdiği zararları telafi etmek için yapılan harcamalar, bireylerin giderlerinin artmasına ya da gelirlerinin kaybına neden olmaktadır. Bu özelliğinden dolayı doğal riskler de, sosyal güvenliğin konusu olan riskler arasında yer almaktadır.

Tamamen ortadan kaldırılamayan bu riskler için sosyal güvenlik kişilere gelir garantisi sağlamaktadır.³⁸

1.1.3.1.3. Sosyo-Ekonomik Riskler

Sosyo-ekonomik riskler toplum, aile ve işletme hayatında meydana gelen riskler olup bireyin sadece topluluk içinde yaşamasından kaynaklanır.³⁹ Bu riskler, kişinin gelir istikrarını bozması nedeniyle sosyal güvenliğin konusu haline gelmişlerdir.⁴⁰

İşsizlik, en önemli sosyo-ekonomik risktir. Sosyal güvenlik sistemine en son giren ve karşılanması gittikçe önem kazanan bu risk, çalışma arzu ve yeteneğine sahip olunduğu halde, mevcut çalışma ve ücret koşullarına uygun bir iş bulunamamasını ifade eder.⁴¹ İşsizlik kişilerin gelir kaybına neden olduğu için sosyal güvenlik kapsamına girmekte, sosyal güvenlik sistemi ise kişilere ihtiyaç duydukları geliri garanti ederek güvenlik sağlamaktadır.⁴²

34 Ahmet Erol ve A. Ercan Yıldırım, A.g.e., s. 29 A. Can Tuncay,Sosyal Güvenlik…, A.g.e., s. 6-7

36 Kadir Arıcı, A.g.e, s. 11 Turan Yazgan, A.g.e., s. 58

37 Turan Yazgan, A.g.e. s. 59

39 A.Can Tuncay, Sosyal Güvenlik…,s. 7 Ahmet Erol ve A. Ercan Yıldırım, A.g.e., s. 29

42Ali Güzel ve Ali Rıza Okur, A.g.e.,s.7

(20)

Evlenme ve çocuk sahibi olmak da bireylere ek harcamalar yükleyerek giderlerin artmasına neden olmakta, bu yüzden de sosyal güvenlik için bir risk olarak kabul edilmektedir.⁴³

Bireylerin şehirleşme ve sosyal gelişme ile birlikte gittikçe artan konut ihtiyacı da sosyal güvenlik için bir risk teşkil etmektedir.⁴⁴ Zira kişilerin konut sahibi olmak için yapacakları giderlerin düzenli şekilde karşılanmasını sağlayacak bir sosyal güvenlik sistemi, önemli bir sosyal ihtiyaçtır.⁴⁵

Dulluk ve yetimlik de mutlaka gelir garantisinin sağlanması ve bu kişilerin muhtaç hale düşmesinin önlenmesinin gerektiği önemli sosyal risklerdir.⁴⁶

1.1.3.2. Sonuçları Bakımından Riskler

Sosyal güvenlik, risklerin sonuçlarına karşı ihtiyaç duyulan gelirin garanti edilmesini sağlamaktadır.⁴⁷ Sonuçları bakımından risklerin ortak özelliği bireyin ekonomik güvencesini sarsmasıdır.⁴⁸ Sosyal riskleri ağırlıklı sonuçları itibariyle şu şekilde sınıflandırabiliriz.⁴⁹

1.1.3.2.1. Gelirin Azalması Sonucu Ortaya Çıkan Riskler

Hastalık, kaza ve analık halleri, işsizlik, iş kazaları ve mesleki hastalıklar, yaşlılık gibi riskler bireylerin geçici de olsa mesleki faaliyetlerini yürütmesini imkansız hale getirmektedirler.⁵⁰ Gerek fizyolojik, gerek sosyo-ekonomik riskler, kişilerin çalışma gücünü etkilemekte ve onları ekonomik olarak güvensiz hale getirmektedir.⁵¹ Bu kişilerin gelir kayıplarını gidermek ve gelir-gider dengelerini yeniden kurabilmelerini sağlamak amacıyla sosyal güvenlik kurumlarınca bireylere, sosyal gelir sağlanmakta böylece kişilerin gelirlerinin devamlılığı güvence altına alınmaktadır.⁵²

43 Ali Güzel ve Ali Rıza Okur, A.g.e., s. 7 A. Can Tuncay, Sosyal Güvenlik…, s. 7 Ahmet Erol ve A. Ercan Yıldırım, A.g.e., s. 29

44 A. Can Tuncay, Sosyal Güvenlik…, s. 7 Ahmet Erol ve A. Ercan Yıldırım, A.g.e., s. 29

48 A. Can Tuncay, Sosyal Güvenlik…, s. 5

49 Sait Dilik, Sosyal Güvenlik…, s. 70 Ali Güzel ve Ali Rıza Okur, A.g.e., s. 3-5 TOBB, A.g.e., s. 14-15

50 Kadir Arıcı, A.g.e, s. 23

(21)

1.1.3.2.2. Gelirin Kesilmesine Yol Açan Riskler

Bu gruptaki riskler, kısmi iş görememezlik nedeniyle çalışma gücünde sürekli azalma, çalışma hayatında sürekli tam işgörememezlik veya yaşlılık nedeniyle ayrılma, aileyi geçindirenin ölümüdür. Tüm bu riskler arasında tam iş görememezlik ve yaşlılık riskleri, sosyal güvenlik sistemlerince bir risk olarak kabul edilip sosyal güvenceye bağlanmıştır.⁵³ 1.1.3.2.3. Gider Artışına Yol Açan Riskler

Kişilerin ani ve beklenmedik zamanlarda ortaya çıkabilecek büyük harcamaları, gider artışlarına neden olmakta, bu durum bireyleri muhtaç duruma düşürebilmektedir. Ani gider artışlarına neden olan bu durumlar, sosyal güvenlik için birer risk oluşturmakta, gerekli tedbirlerin alınması gereğini doğurmaktadır.⁵⁴ Sosyal güvenlik sistemlerinin karşıladığı gider artışlarına yol açan bu riskler, hastalık, kaza ve analık halleri, çocuk yetiştirme ve ölüm halidir.⁵⁵

1.2. Sosyal Güvenlik Sistemi ve Tarihsel Gelişimi 1.2.1. Sosyal Güvenlik Sistemi

Bireylerin, kendi istek ve iradeleri dışında belirli sosyal riskler karşısında ekonomik güvence sağlanarak korunması ve zararların giderilmesi amacıyla devlet tarafından düzenlenen kurum ya da kurumlar topluluğuna, sosyal güvenlik sistemi denmektedir.⁵⁶

Sosyal güvenlik sistemi, her bireye, yaşamın türlü olayları karşısında aşırı muhtaçlığa düşmeden ve özgürlüğünden fedakarlık ettirmeden, insan onuruna yaraşır bir varlık düzeyi sağlamaya yönelik kamusal, sosyal düzenleme ve önlemler bütünüdür.⁵⁷

Sosyal güvenlik ihtiyacını karşılamak için alınan tedbirler ve oluşturulan kurumlardan oluşan sosyal güvenlik sistemi,⁵⁸ sosyal riskin birey ve yakınları üzerindeki olumsuz etkisini temel veri olarak kabul eder.⁵⁹ Sosyal güvenlik sistemi, kapsamına aldığı kişiler ekonomik güvence sağlama temeline dayalı, yeniden ekonomik dağıtım organizasyonudur.⁶⁰

53 TOBB, A.g.e., s. 14

Sait Dilik, Sosyal Güvenlik…, s. 84-94

54 Kadir Arıcı, A.g.e., s.24-25

56 Memduh Yelekçi, Sosyal Güvenlik Hukuku Kavramı-Tanım ve Sonuçları, Yargı Kitabevi, Ankara, 2002, s. 192

58 TOBB, A.g.e., s. 16

59Yusuf Alper, Türkiye’de…, s. 14

(22)

Sosyal güvenlik sistemi, toplumun iktisadi, sosyal ve kültürel yapısındaki değişmelerden etkilenen dinamik bir yapıdadır. Değişen bu sosyal yapının ihtiyaçlarına en iyi şekilde cevap verebilmek amacıyla sosyal güvenlik sisteminde reformlara gereksinim duyulmaktadır.⁶¹

1.2.2. Sosyal Güvenlik Sisteminin Temel Nitelikleri ve Prensipleri

Sosyal güvenlik sistemlerinin hemen hemen her ülkede ortak olan nitelikleri şöyle özetlenmektedir;⁶²

Sosyal güvenliğin sağlanması, öncelikle, devletin asil görevidir. Bu durum, hem uluslararası sözleşme ve bildirgelerde hem de ülke anayasalarının çoğunda yer almaktadır.⁶³ Devlet, sosyal güvenliği sağlama görevini, bir sosyal güvenlik sistemi kurmak ve bu sistemin faaliyetlerinin sürekliliğini sağlamak suretiyle gerçekleştirir.⁶⁴ Ayrıca devlet, sosyal güvenlik sisteminin finansmanına katılmakla da mükelleftir.⁶⁵ Devletin sosyal güvenlik sisteminin finansmanına katılması, gider yükünün adil şekilde dağıtılmasını sağlamaktadır.⁶⁶

Önceleri sadece yoksul ve muhtaç kişileri kapsamına alan sosyal güvenlik sistemi, günümüzde hiçbir ayrım gözetmeksizin tüm bireyleri kapsamaya çalışmaktadır. Bu durum İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nde “her kişinin toplu üyesi olarak, sosyal güvenlik hakkına sahip olduğu”nu belirten 22. maddeye uygun düşmektedir.⁶⁷ Tüm bireyleri sosyal risklere karşı korumayı ve onları yaşadıkları toplum içinde başkalarına muhtaç etmeyecek bir hayat standardına kavuşturmayı amaçlayan sosyal güvenlik sistemi, aynı zamanda, kişinin özgürlüğünün korunmasının ve kişiliğinin geliştirilmesinin garantisidir.⁶⁸

Bireylerin ekonomik durumlarını olumsuz etkileyen her türlü riske karşı korunmaları ve onlara ekonomik güvence sağlanması, çağdaş sosyal güvenlik sistemlerinin temel hedefi haline gelmiştir.⁶⁹Yoksullukla savaşma gereğinden doğmuş sosyal güvenlik sistemi,

61 Yusuf Alper, Türkiye’de…, s. 17-18

62 Yusuf Alper, Türkiye’de…, s.14-16

Ahmet Erol ve A. Ercan Yıldırım, A.g.e., s. 38-42 A.Can Tuncay, Sosyal Güvenlik…, s. 43-48

63 Ahmet Erol ve A. Ercan Yıldırım, A.g.e., s. 39 Yusuf Alper, Türkiye’de…, s. 14

64 Yusuf Alper, Türkiye’de…, s. 14

65 Yusuf Alper Türkiye’de…, s. 14 A. Can Tuncay, Sosyal Güvenlik…, s. 18

67 A.Can Tuncay, Sosyal Güvenlik…, s.45 Ahmet Erol ve A Ercan Yıldırım, A.g.e., s. 38

(23)

günümüzde iş kazasından işsizliğe, hastalıktan yaşlılığa, konut yardımından çocuk parasına kadar birçok sosyal riski karşılamayı amaç edinmiştir.⁷⁰

Sosyal güvenlik sistemi sosyal sigortalar, sosyal yardım ve sosyal hizmetlerden oluşan primli ve primsiz rejimleri kapsar.⁷¹

Ülkemiz de dahil pek çok ülkede sosyal güvenlik sisteminin temel kurumu olan sosyal sigortalar, devlet tarafından kurulurlar ve devletin gözetimi ve denetimi altındadırlar. Çalışma hayatında olanları ve geliri olanları kapsayan bu kurumlar, primle finanse edilirler.⁷² Sosyal sigortalar özerk yapıya sahip olup sigortalılık mecburidir. Sosyal güvenlik sisteminde primsiz rejimleri oluşturan sosyal yardım ve sosyal hizmetler, sosyal bütünleşmeyi sağlayarak, sosyal güvenliğin yaygınlaştırılmasını sağlarlar.⁷³ Sosyal yardımlar, toplumun kendi ellerinde olmayan nedenlerle yoksul ve muhtaç duruma düşen bireylerine ve dar gelirlilerine, insanlık onuruna yaraşır bir hayat düzeyi sağlama amacıyla devlet bütçesinden yapılan parasal yardımları ifade eder.⁷⁴ Sosyal yardımlara katılma zorunlu değildir. Devlet bütçesi ya da özel vergilerle finanse edilir.⁷⁵ Sosyal hizmetler ise bir ülkede ellerinde olmayan nedenlerle yoksul, muhtaç, bedenen ya da ruhça sakat duruma düşen bireylere insan onuruna yaraşır bir hayat sürdürebilecekleri sosyal ortamı yaratma amacı taşıyan, devletçe ve gönüllü özel kuruluşlarca sağlanan hizmetlerdir.⁷⁶ Sosyal yardım ve sosyal hizmetler harcamalarında ilgili, finansmana katılmamaktadır.⁷⁷

Sosyal güvenlik sisteminin diğer bir niteliği ise, sistemin finansmanının ilgili taraflarca yani, işçi, işveren ve devlet tarafından sağlanmasıdır.⁷⁸ Üçlü finansman yöntemi adı verilen bu yöntemde, işçi, sosyal güvenliğe kendi ihtiyaçlarını karşılaması, kişisel sorumluluk ve tasarruf düşüncesiyle katılır. İşveren açısından bakıldığında ise, işçinin sosyal güvenliğinin sağlanması kendi çıkarını yakından ilgilendirmekte, işçinin karşılaşabileceği risklerde belli ölçüde kendi sorumluluğunu bilen işveren, onu bu tehlike endişesinden uzak tutarak

71A. Can Tuncay, Sosyal Güvenlik…, s. 43 Ahmet Erol ve A. Ercan Yıldırım, A.g.e., s. 40

72 Yusuf Alper, Türkiye’de...., s. 11

77 Yusuf Alper, Türkiye’de....,s. 33

78 Yusuf Alper, Türkiye’de....,s. 15 A.Can Tuncay, Sosyal Güvenlik…, s.47

(24)

verimliliğini arttırmaktadır.⁷⁹ Devlet ise daha çok açıkları kapatan veya giderlerin belli kısmını karşılayan taraf olarak finansmana katılır.⁸⁰

Sosyal güvenlik sisteminin yönetiminde birlik sağlanması, yapılan hizmetlerin adil bir şekilde dağılmasını ve daha az masraf yapılmasını sağlayacaktır. Ayrıca sosyal güvenlik kurumlarının mali ve idari özerkliğe kavuşturulup onların kendi mali ve idari politikalarını üretir ve uygular hale getirilmesi de önemli bir husustur.⁸¹

Sosyal güvenlik sistemlerinin tüm bu nitelikleri dışında, iktisadi ve sosyal değişkenler üzerinde olumsuz etkilere sahip olmaması, toplumsal dayanışma ve sosyal adaleti zedeleyen unsurlar taşımaması gerekmektedir. Kişilere sağlanacak güvence onları, çalışmadan alıkoyacak, tasarrufu unutturacak seviyede olmamalıdır.⁸²

Sosyal güvenlik yardımları sadece ferdin ihtiyaçları düşünülerek değil, ailesinin ihtiyaçlarına göre belirlenmelidir. Zira sosyal güvenliğin koruma birimi, ailedir.⁸³

1.2.3. Dünyada Sosyal Güvenlik Sisteminin Tarihsel Gelişimi

Dünyada sosyal güvenlik düşüncesinin temelleri sanayi devrimi ile kurulmuştur.⁸⁴ Sosyal güvenlik sistemlerinin yönlendirici ve hazırlayıcı faktörleri olan sosyal ve ekonomik şartlar ve ilk sistemler batı ülkelerinde ortaya çıkmıştır.

Sanayi devriminden önceki çağlarda kölelik ve eşitlikçi olmayan bir toplum yapısı bulunmakta, otoriter ve totaliter yönetim biçimleri uygulanmaktaydı. Bu dönemde genellikle fizyolojik risklerden kaynaklanan sosyal güvenlik ihtiyacı aile içi yardımlaşma ile giderilmekteydi⁸⁵. Aile içi yardımlaşmanın önemi, her ne kadar zaman, ekonomik kesim ve şartlara göre değişse de sanayi devrimine kadar sürmüştür⁸⁶. Sanayi devrimi öncesinde bireysel tasarruflar, aile içi gelir transferleri, komşuluk ve akrabalığa dayalı yardımlar, vicdani insani ve dini duygularla yapılan sosyal yardımlar, loncalar ve benzer kurumların sağladığı yardımlar, geleneksel sosyal güvenlik araçlarını oluşturmaktaydı.⁸⁷

79 A. Can Tuncay, Sosyal Güvenlik…, s.47-48

81 A. Can Tuncay, Sosyal Güvenlik…, s. 45-46

83 Yusuf Alper, Türkiye’de....,s. 15-16

84 Ali Güzel ve Ali Rıza Okur, A.g.e., s. 14-15

Ahmet Erol ve A. Ercan Yıldırım, A.g.e., s. 47

87 İlyas Çelikoğlu, A.g.e., s. 16

(25)

Orta Çağda yerleşik hayatın yaygınlaşması ve tarıma dayalı ekonomiden küçük el sanatları ekonomisine geçilmesi ile birlikte, çeşitli meslek kuruluşları oluşmaya başlamıştır.⁸⁸ Yine orta çağda kilise, havra, cami vakıfları, imaret, aşevi gibi sosyal yardımlaşma kurumları yaygınlaşmaya başlamıştır.⁸⁹

18. yüzyılın ortalarında İngiltere’de başlayan ve buradan diğer batı ülkelerine yayılan sanayi devrimi, sosyal güvenlik düşüncesinin tarihsel temellerini kurmuştur.⁹⁰

Sanayi devrimi ile Batılı toplumların yaşamında önemli değişiklikler olmuş; sermaye ve emek merkezileşmiş, makineleşme süreci başlamış, nüfusta artış gözlenmiştir.⁹¹ Liberal ekonomi anlayışıyla beraber emek-sermaye ilişkilerini düzenleyen lonca ve meslek oluşumları kaldırılmış, herkes genel bir meslek, iş seçme ve yürütme özgürlüğüne geçmiştir. Böylece herkesin istediği anda, istediği kadar işçi çalıştırabileceği serbest işletmeler kurmasını ve işletmesini mümkün kılan bir ekonomik düzen doğmuş olmaktaydı.⁹²

Sanayi devrimi, bağımlı işçi sınıfının doğmasına ve gelişmesine neden olmuştur.⁹³ Tasarruf güçleri olmayan ya da sınırlı olan bu kitlenin sosyal güvenlik ihtiyaçları da fazlaydı.⁹⁴

Sanayi devriminin en önemli iki gelişmesi olarak sosyal sigorta tekniğinin doğuşu ve işveren sorumluluğu sistemine geçilmesini sayabiliriz. İşverenin sorumluluğu sistemi, işçinin iş kazası risklerinden doğan zararın karşılanması, dolayısıyla bu sebepten uğranılan zararların telafi edilmesi esasına dayanmaktadır.⁹⁵ Bir ülkede çalışanların maruz kalabilecekleri belli sayıda sosyal riskleri, zorunlu olarak işçi ve işverenlerin de katılmasıyla devlet tarafından kurulup örgütlenen ancak, özerk yapıya sahip bir kurum tarafından yönetilmesine yönelik bir teknik olan sosyal sigorta,⁹⁶ ilk defa 1881 ‘de Almanya’da Bismark’ın başkanlığındaki Alman İmparatorluğu Hükümeti tarafından kurulmuştur.⁹⁷1883 yılında hastalık, 1884 yılında iş kazaları, 1889 yılında ise yaşlılık ve sakatlık sigortası uygulamaya konulmuştur.⁹⁸ 20 .yy

‘da işçilerin ağır çalışma koşullarını iyileştirmeye yönelik yasal düzenlemeler

88 Kadir Arıcı, A.g.e., s.260

Ahmet Erol ve A. Ercan Yıldırım, A.g.e., s.47

90 Ahmet Erol ve A. Ercan Yıldırım, A.g.e., s. 48 İlyas Çelikoğlu, A.g.e., s. 16

92 Sait Dilik, Sosyal Güvenlik…,s.39-40

93 Ahmet Erol ve A. Ercan Yıldırım, A.g.e., s.48

96 A.Can Tuncay, Sosyal Güvenlik…, s. 12

97 Ahmet Erol ve A.Ercan Yıldırım, A.g.e., s. 51

(26)

gerçekleştirilmiş⁹⁹ , 1884’te Almanya, 1888 tarihinde İtalya, 1894’te Norveç, 1897’de İngiltere, 1898’de Fransa ve Danimarka, 1908’de Hollanda ve Belçika konuyla ilgili yasalar çıkarmıştır.¹⁰⁰

1884’te Almanya’da kabul edilen yasada, sorumluluk ilkesi yanında iş kazası sorumluluğunun işverene ait olduğu benimsenmiştir. 1897 yılında kabul edilen yasada, işverene, kusuru bulunmasa da, iş kazasına uğrayan ya da meslek hastalığına yakalanan işçisine tazminat ödeme zorunluluğu getirilmiştir. 1898 Fransız Yasasında, üretim işletmelerine çalışan işçilerin iş kazasına uğramaları durumunda, işverenin, kusuru olsa da olmasa da, sorumlu tutulabileceği benimsenmiştir. İş kazasına uğrayan işçi, kaza sırasında ağır kusurlu olsa bile, işverenin sorumluluğu ortadan kalkmamakta, sadece sorumluluk sınırı daralmaktadır.¹⁰¹ Ayrıca işverenin maddi tazminat ödemeye gücü olmaması olasılığına karşı, garanti fonu oluşturulması öngörülmektedir.¹⁰²

1.2.3.1. İlk Sosyal Sigorta Sistemleri

Batıda ilk sosyal güvenlik sistemlerinden biri olan Almanya Sosyal Sigortalar Sistemi¹⁰³ öteki Avrupa ülkelerinin kendine model aldığı bir uygulamadır.¹⁰⁴

1881’de Alman Parlamentosuna sunulan Alman Sosyal Sigortalar Kanunu üç aşamada ve üç kanunla uygulanmıştır. 1883’te hastalık sigortası, 1884 iş kazaları sigortası, 1889’da yaşlılık ve sakatlık sigortası kurulmuştur.¹⁰⁵

Alman Sosyal Sigorta Sistemi, önceleri ücreti belli bir sınırın altındaki sanayi işçilerini kapsamaktaydı. Ancak zamanla diğer işçiler de sisteme dahil edildi.¹⁰⁶Sistemin en önemli özelliği, sigortalılığın zorunlu olmasıdır.¹⁰⁷ Sistemin finansmanı, aktif sigortalıların pasif sigortalılara ve aile bireylerine, önceden belirlemiş bir gelir düzeyinde doğrudan kaynak transferine dayanmaktadır.¹⁰⁸ Aynı zamanda primler, işçi ve işveren arasında belli oranda paylaştırılmış, devletin de bütçeden katkısı kabul edilmiştir.¹⁰⁹ Ayrıca standart ve normlar

99 Ali Güzel ve Ali Rıza Okur, A.g.e., s. 17-18

101 Ahmet Erol ve A. Ercan Yıldırım, A.g.e., s. 50-51

102 Ali Güzel ve A.Rıza Okur, A.g.e., s. 17

103 Ahmet Erol ve A. Ercan Yıldırım. A.g.e, s. 51

104 TOBB, A.g.e., s.25

106 TOBB A.g.e., s.26

108 Ahmet Erol ve A.Ercan Yıldırım, A.g.e., s. 52

109 TOBB, A.g.e., s.26

(27)

açısından çok farklı nitelikteki mevcut sosyal yardımlaşma sandıkları, tek bir plan altında toplanarak ölüm ve maluliyet sigortası uygulaması ile birleştirilmiştir.¹¹⁰

Sanayileşme ve kentleşmenin diğer ülkelerden daha önce başlaması ve gelişmesiyle sosyal güvenlik hareketlerine en önce başlanan ülkelerden biri olan İngiltere’de, sosyal güvenlik sisteminin başlangıcı 1897 senesine dayanmaktadır.¹¹¹

1897 Tarihli Çalışanların Kaybının Telafisi Kanunu, iş kazası halinde işverenin sorumluluğunu öngörmekteydi.¹¹² Bu kanun, önceleri sınırlı olarak uygulansa da 1906’ dan itibaren yaygınlaşmıştır.¹¹³

1908 yılında kabul edilen bir yasa ile 70 yaşını doldurmuş kişilere, prim ödeme şartı aramadan emekli aylığı bağlanması kararlaştırılmıştır. Bu yaşlılık sigortasının kapsamı daha sonra 1925 yılında, dul ve yetimler de dahil edilmiş prim ödeme şartı da eklenerek genişletilmiştir. ¹¹⁴

1911 yılında yaşanan siyasi iktidar değişikliğiyle beraber soysal alanda yenilikler yaşanmaya başlanmıştır. 1911 tarihli Ulusal Sigorta Kanunu ile hastalık, maluliyet ve en önemlisi işsizlik sigortası düzenlenmekteydi. Bu kanun ile İngiltere, işsizlik sigortasını düzenleyen ilk ülke olmuştur.¹¹⁵Böylece zorunlu sigortalılık ilkesi de aynı zamanda uygulamaya başlanmıştır. 0 yıllarda askeri ve ekonomik yönden gelişmekte olan Almanya ile rekabet edebilmek amacıyla çıkarılan¹¹⁶ Kanunda, sınırlı sayıda iş kolu ,sigorta kapsamına dahil edilmiş ancak 1920’de yapılan değişikliklerle tüm işçiler sigortanın kapsamına alınmıştır.¹¹⁷

Ulusal Sigorta Kanunu Kapsamı, 1946’da bağımsız çalışanların da dahil edilmesiyle genişlemiştir. Sosyal Güvenlik Kanunu 1994’te değiştirilmiş, hastalık ve malüliyet sigortası birleştirilerek iş görememezlik yardımı adını almıştır.¹¹⁸

İngiliz sosyal sigorta sistemi, devletin denetimine imkan tanıyan kamu otoritelerinin geniş yetki sahibi olduğu bir sistemdir.¹¹⁹ İngiliz sosyal güvenlik sistemi, tabi ki dünya sosyal

111 A. Can Tuncay, Sosyal Güvenlik…, s.21

112 Ali Güzel ve Ali Rıza Okur, A.g.e., s. 20 Ahmet Erol ve A. Ercan Yıldırım, A.g.e., s. 57

115 TOBB, A.g.e., s. 27

119 TOBB, A.g.e., s.27

(28)

güvenlik sistemleri için de büyük öneme sahip 1942 Beveridge raporu ile yepyeni bir boyut kazanmış ve çağdaş sosyal güvenlik düşüncesinin oluşumuna katkı sağlamıştır.¹²⁰

Fransa’da sosyal sigortalara ilişkin yasal düzenlemeler 1928 yılından sonra yapılabilmiştir.¹²¹ Bu yasa hastalık, analık, malüliyet, yaşlılık ve ölüm sigortalarını kapsamakta, sigortaların yönetiminin, kamu makamlarınca bölgesel düzeyde oluşturulan sosyal sigorta sandığına bağlı alt düzey birimlerce oluşturulmasını öngörmekteydi.¹²²

Fransız sosyal güvenlik sisteminin temelleri, 1945 yılında “Sosyal Güvenliğin Organizasyonu” Yasasıyla atılmıştır.¹²³ Bu yasada sosyal güvenlik rejimleri, genel rejimler, tamamlayıcı rejimler ve diğer yasal rejimler olmak üzere üçe ayrılmıştır.¹²⁴ Hastalık, analık, malüliyet, yaşlılık, ölüm ve dulluk sigortalarını kapsayan genel rejimin yönetimi yerel, bölgesel ve ulusal düzeydeki sandıklarca yapılmaktadır.¹²⁵ Genel rejimin finansmanında, sigortalı ve işverenin ödediği primler, ayrıca dolaylı ve dolaysız vergi gelirleri kullanılmaktadır.¹²⁶ Diğer yasal sosyal güvenlik rejimleri, sanayici, tüccar, esnaf, sanatkar serbest meslek erbabı, tarım işçileri, tarımda bağımsız çalışanlar ve madencileri kapsamaktadır.¹²⁷ Tamamlayıcı emeklilik rejimleri, önceleri toplu iş sözleşmeleri ile isteğe bağlı olarak kurulmuş daha sonra 1972 tarihli bir yasa ile zorunlu hale getirilmiştir.¹²⁸

Fransa’da prime dayalı rejimler hastalık, analık, malüliyet, iş kazası ve meslek hastalığı, yaşlılık, işsizlik ve ölüm sigortalarını kapsamaktadır.¹²⁹

İşsizlik sigortasının finansmanı ise işçi ve işverenin ödediği primler ile devlet ve mahalli idarelerin yaptıkları sübvansiyonlarla sağlanır.¹³⁰

Ülkede sosyal dışlanmayı önlemek ve yoksul kişileri toplumla bütünleştirmek amaçlı olan sosyal yardımlar, çocuklara, sakatlara, yaşlılara ve işçilere sağlık yardımı ve adli yardım şeklinde yapılanmakta ve tamamı devlet tarafından finanse edilmektedir.¹³¹

120 Ali Güzel ve Ali Rıza Okur, A.g.e., s.20

122 TOBB, A.g.e., s.27-28

123 A.Can Tuncay, Sosyal Güvenlik…, s. 32

126 TOBB, A.g.e., s. 57

130 TOBB, A.g.e., s. 60

131TOBB, A.g.e., s. 61

(29)

1.2.3.2. Aile Yardımlarını Öngören İlk Sistemler

Sanayi devriminin işçi sınıfında oluşturduğu ekonomik güvensizlik ortamı sorumluluk, karşılık yardım, özel sigorta gibi tekniklerle giderilmeye çalışılmış, ancak istenilen sonuçlar elde edilememiştir.¹³²

Bu nedenle, ikinci aşama olarak işçilerin korunmasına ağırlık veren sosyal güvenlik sistemleri oluşturulmuştur. Tüm bu önlemlerin, ne düşünce ne örgütsel ne de amaçlar açısından örtüşmemesi ve işçi ile işveren arasındaki ilişkinin yeni bir boyuta ulaşması, çağdaş sosyal güvenlik sistemlerinin gereğini gündeme getirmiştir¹³³.

Sosyal güvenliğin sadece işçi değil, aynı zamanda toplumun tüm bireylerine yaygınlaştırılması ve buna bağlı olarak, sosyal güvenlik hakkının da diğer insan hakları yanında temel bir insan hakkı olarak kabul edilmesi, yeni bir sosyal güvenlik anlayışının doğmasına neden olmuştur.¹³⁴

ABD, Yeni Zelanda ve İngiltere’de yayımlanan Beveridge Raporu, çağdaş sosyal güvenlik sistemlerinin öncüleridir.¹³⁵

ABD’de 1929 ekonomik bunalımının ortaya çıkardığı yoksulluk sorununa çözüm bulmak amacıyla, Başkan Roosevelt tarafından “New Deal” olarak adlandırılan politika kapsamında 1933 tarihli “National Industrial Recovery Act” yasası ve 1935 tarihli Sosyal Güvenlik Yasası (Social Security Act) çıkarılmıştır.¹³⁶ Bu yasa, çağdaş anlamda sosyal güvenlik politikalarının izlerini taşıyan ilk resmi metin olarak değerlendirilir.¹³⁷

Yaşlılık malüliyet ve ölüm sigortaları, bu Kanunun düzenlediği en önemli programlardır.¹³⁸ Bu yasada, işsizlik sigortası düzenlemeleri, eyalet yasalarına bırakılmış, sadece uyulması gereken ilkeler belirlenmiştir. İşsizlik sigortasının düzenlenmesi halinde, vergilerle finanse edilen sübvansiyonların bu eyaletlere verileceği öngörülmüştür.

Toplumdaki ihtiyaç sorununa, bir bütün içinde çözüm getirmek amacıyla yasada, muhtaç durumdaki işçiler, çocuklu aileler, körler ve diğer yoksul gruplar için oluşturulmuş, kamu

132 Ali Güzel ve Ali Rıza Okur, A.g.e. s.22

133 Ali Güzel ve Ali Rıza Okur, A.g.e. s.22

134 TOBB, A.g.e., s.29

135 Ali Güzel ve Ali Rıza Okur, A.g.e., s. 22-26 TOBB,A.g.e., s.29-32

136 Ali Güzel ve Ali Rıza Okur A.g.e., s. 23 Ahmet Erol ve A. Ercan Yıldım, A.g.e., s. 55