MUZAFFER GÖKMAN,
Atatürk ve Devrimleri Tarihi Bibliyografyas~~
~stanbul 1981, XXIV — ~~ o38 Sayfa. ~ç kapakta: ~laveli 3. bas~, Kültür
Bakanl~~~, Do~umunun ~ oo. Y~l~nda Atatürk Yay~nlar~~ No. 28,
kay~tlar~~ da bulunmaktad~r. Ba~l~klar~n ingilizce çevirileri de
yap~l-m~~t~r. Fiyat~~ 600 lira.
Içinde bulundu~umuz Atatürk Y~l~~ s~ras~nda en güzel ve yararl~~ kitaplardan birini yay~nlama san~~ Muzaffer Gökman beye aittir. Y~llarca yöneticili~inde bulun-du~u Bayezid Devleti Kütüphanesi'nden emekliye ayr~ld~ktan sonra, yeni ba~layan bir görevlinin heves ve gayretini kat kat a~an bir çaba ile y~llardan beri toplad~~~~ malzemeyi de~erlendiren Gökman, ~imdi hacimli bir Atatürk kaynakças~~ ile en güzel katk~ya önümüze sermektedir. Böylece devletimizin kurucusunun ya~am ve devrimini, hakk~nda yaz~lan kitap ve makalelerle sonraki nesiller ö~retme~e ve ayn~~ zamanda yol gösterme olana~~n~~ say~n derleyici sunmaktad~r.
Bu güzel çaban~n eski say~labilecek bir geçmi~i bulunmaktad~r. Istanbul'da ~~ o Kas~m 1954 günü düzenlenen "Atatürk Kitaplar~~ Sergisi" sonunda bir kaynakça yay~nlanmas~~ fikri olgunla~arak 1957 y~l~nda gerçekle~mi~~ ve y~llar boyunca geli~en bu çal~~ma bir çeyrek yüzy~l sonra hacimli bir kitaba dönü~mü~tür. Böyle bir çaba-n~n olgunla~mas~çaba-n~n ne zahmetli bir i~~ oldu~u, biraz u~ra~anlar taraf~ndan hemen gözlenmektedir. Bu i~i ba~ar~yla sonuçland~ran Gökman, elimizdeki cildin henüz birincisi oldu~unu belirtirken "Üçüncü bas~~ için" bölümünde (S. XVII - XVIII) kaç tane daha ç~kaca~~n~~ aç~klamamaktad~r. Hürriyet gazetesinin pazar günleri eki olan 8. Gün adl~~ derginin, 78. say~s~nda [(30. VIII. 1980 S. 20] 3 cild tuta-ca~~~ aç~klanm~~t~r. Son cilde 1981 y~l~~ içinde ç~kacak kitaplar~~ derleyece~ini aç~k-layan Gökman'dan daha ~imdiden bitirmesini sab~rs~zl~kla beklemekteyiz.
Elimizdeki hacimli kitap Atatürk'ün askerli~e dair yap~tlar~n~n kaynakças~yla ba~lamaktad~r. Her dönem için bir kronoloji verilmek yoluyla, erbab~~ olmayanlar~n ilk a~~zda yararlanacaklar~~ bir kaynak sa~lanm~~t~r. Bu arada devrim tarihimizde önemli roller oynam~~~ ki~iler için k~sa ya~am öyküleri konmu~tur. Gerçi Atatürk ile ili~kisi olanlar~n çok k~sa da olsa ya~amlar~n~~ vermek, elimizdeki kitap gibi be~~ cilde yetmeyecek bir çabaya yol açar. Bunu önlemek için kendine göre bir seçme yapan Gökman, kronoloji d~~~nda baz~~ önemli konular hakk~nda da aç~klama yap-mak gere~ini duymu~tur (S. 314-32o deki gibi). Böylece ansiklopedik bilgi verme yolunda ilk ad~m at~lmaktad~r. Büyük gereksinme duyulan bu konu "Nutuk'da ad~~ geçenler için" haz~rlanm~~~ olmakla birlikte, henüz doyurucu olmaktan uzakt~r. Yap~lmak istenen ciddi çal~~malar~n bir an önce bitmesini sab~rs~zl~kla beklemek-teyiz. Zira ço~u konular daha ~imdiden içinden ç~k~lmaz bir hal almaktad~r. Ki~i-ler kar~~t~r~lmakta, yer isimKi~i-leri de~i~tirildi~i için ço~u olaylar~n nereKi~i-lerde oldu~unu bilmekten uzak kalmaktay~z. Bununla beraber karamsar bir tablo çizmek amac~nda de~iliz. Çünkü bu cildinde Gökman ayr~nt~lar üzerinde durmakta, ilerde mütehas-s~slar~~ taraf~ndan daha ince detaylar üzerinde durulmas~~ yarar~na i~aret etmekte-dir. Atatürk'ün ya~am~~ yan~nda, devrimi ile ilgili bölümler her zaman için canl~-
~ so B~BLIYOGRAFYA
l~l~~m~~ ve çekicili~ini koruyan bir konudur. Do~du~u ve yeti~ti~i çevreden ba~la-yarak, içinde bulundu~u ortam~~ her zaman için inceden inceye gözleme~e giri~en Atatürk, bu vasf~ndan insan yönetme yetene~ini kullanmakla ba~ar~l~~ oldu~unu ispat etmi~tir. Bu vas~flar~n~~ yans~tan özgün belgelerin ortaya ç~k~~~~ da ara~t~rma-lara yön vermektedir. 1906 y~l~nda kurdu~u Vatan ve Hürriyet Cemiyeti, devrim çeldrde~inin meydana gelmesine yol açm~~t~r. Atatürk'ün ya~am~~ s~rasmda konu edilen bu cemiyet için (n. 13) sonradan etrafh bir ara~t~rma yap~lmam~~t~r. 1908 Me~rutiyet olay~n~n öncülerinden olan bu giri~imin Atatürk'e çevresini geni~letme olana~~n~~ sa~lam~~t~r. Sonradan kat~ld~~~~ Tobruk ve Anafartalar muharebeleri komutanl~k yeteneklerini olgunla~t~rm~~t~r. Ayr~ca dü~ün yönünün geli~mesi kitap yazacak kadar ileri gitmi~tir (n. 1-7). Kurtulu~~ Sava~~~ ba~lar ba~lamaz söyledi~i nutuklar ve kaleme ald~~~~ makaleler ile giri~imin yasall~~~~ ve dayand~~~~ tarihsel gerçeklerin neler oldu~unu anlat~rken, sa~lam bir ekin sahibi oldu~unu kan~tlayan Atatürk'ün daha yeni devletin ad~n~~ vermeden Türkiye Büyük Millet Meclisi döneminde önayak oldu~u yaymlar (S. 773, Türk Dili c. XXXIV/3o2 Kas~m 1976, C. öztelli'nin makalesi) dahi, Türkiye Cumhuriyetinin temeli kültürdür ilkesinin yayg~nl~~~~ hakk~nda bilgi verebilir mi? Gökman, Atatürk ve Kültür Konu-lar~~ (S. 571-584 n. 2796-2871) bölümünü açmakla, Atatürk'ün kurulu~una ve geli~-mesine büyük özen gösterdi~i Türk Dil Kurumu, Türk Tarih Kurumu ve Halk-evleri için olan kitaplar~~ göstermi~tir. Günümüzde en çok ele~tiri konusu olan dil devriminin kar~~t görü~lerinin yeri ve dayanaklar~~ ilkeleri yans~tacak yap~tlara da yer verilmeliydi. Ki~isel varl~~~na kal~tc~~ b~rakt~~~n~~ kurumlar~~ devlet veya devrin tek partisine b~rakmama görü~ünü yans~tan yay~nlar bulunmaktad~r. Halkevlerinin böyle bir koruma alt~nda tutulmamalar~, siyasal ak~mlar kar~~s~nda önce yozla~ma-s~na sonra da kapanmayozla~ma-s~na yol açm~~t~. Halkevleri için konunun bu kadar olmad~~~~ bellidir. Gökman'~n sonraki cildleri bunlar~~ getirip getirmiyece~ini bilmedi~imiz için fazla bir ~ey söyliyemiyoruz. Ayn~~ husus, ya~am~n~n son y~llar~nda Hatay dava-s~na e~ilen Atatürk'ün bu sorunu ba~ar~yla çözümlemesine de i~aret etmeliyiz. Hatay'~n anavatana kavu~mas~n~~ görmemekle bereber, sa~lam ilkelere oturtmas~, sezi~~ gücünü ortaya koymas~~ bak~m~ndan önemlidir. Atatürk'ün d~~~ politikada da i~leri yeti~kinlerin eline verirken, ülke ç~karlar~~ ile nas~l ba~da~t~rd~~~n~~ son ara~-t~rmalar ortaya koymu~tur. Silahl~~ mücadele sonunda elde edilen ba~~ms~zl~~~n ya~at~lma bireylerinin neler oldu~unu aç~~a ç~karan Atatürk, askeri ba~ar~lar~n elde edilmesinden sonra kom~u ülkelere dost elini uzatmakla macerac~~ biri olma-mad~~~n~, ulusunun refah~n~~ sa~layacak, ça~da~~ uygarl~k düzeyine ç~kmas~n~~ amaç-lad~~m~~ ispat etmi~tir. Böyle bir giri~imin, bir ki~i taraf~ndan de~il, yeti~kin bir kadro taraf~ndan gerçekle~ece~i görü~ünde olan Atatürk, e~itim devrimi ile bunu topluma mal edilmesini istemi~ti. Muzaffer Gökman bu sorunlar~~ içeren kitaplar~~ (S. 359-397 n. 1619-1865 aras~~ D~~~ Politika ile S. 535-558 n. 2571'den ba~layan Devrimler bl.) buraya almakla, Saltanat ve Hilafet (S. 399), Hat~ralar (S. 585) bölümlerini de zenginle~tirmi~tir. Esas ulusal bayram~m~z olan Cumhuriyet üç bölüm halinde ele al~nm~~t~r: Kutlama ve amlmalar~~ bak~m~ndan ayr~~ birer yer edinen Onuncu ve Onbe~inci y~llar gerçekten sonraki nesiller için ayr~~ birer inceleme konusu olacakt~r. S~ras~yla S. 425, S. 507 ve S. 525 de derlenen kitaplar aras~nda, kutlama programlar~, y~ldönümlerinde söylenen nutuklar ve ~iirler de al~nmakla,
BIBLIYOGRAFYA 151 bir an için gereksiz, sonradan belge niteli~ini ta~~yacak en ufak bas~l~~ malzemeyi eksik etmeyen Gökman, son k~s~mlarda pullar~~ ve banknotlar~~ da derlemi~tir. Uzun y~llar yurt içinde bas~lma olana~~n~~ bile bulamad~~~m~z bu k~ymetli ka~~tlar kol-leksiyoncular taraf~ndan merakla aranmaktad~r. Yoksulluk y~llar~nda pul için kullan~lan ka~~tlar~n ilkelli~i, sonradan düzeltilmi~tir. Burada tek önerimiz, pullar~n kronolojik bir s~ras~n~n verilmesidir. ~smi kadar, ç~kt~~~~ y~l ve içerdi~i konular, filatelist (pul sever) leri ve hatta ara~t~r~c~lar~~ da ilgilendirir. Ayr~ca belirli bir dönemden sonra pullar~m~z yurt d~~~nda bas~lmay~p, kendi bas~mevlerimizde ve kendi sanatç~lar~m~z taraf~ndan meydana getirilen portreler ve desenler bas~l-m~~t~r. Bu konuda da güzel pul kataloglar~m~z ve pulculuk dergilerimizde makale-ler bulunmaktad~r. Ba~ka bir ara~t~rmaya b~rakarak, elimizdeki kitaba dönersek, ~iirler, destanlar, hikaye ve romanlara da yer verildi~i bu kaynakça, yaz~n tarihi ara~t~r~c~lar~na da yön verecektir. Dergi ve gazetelerin özel say~lar~n~~ da ele alan Gökman, bunlar~n birer dökümünü vermekle ara~t~r~c~lar~n i~ini kolayla~t~rm~~t~r. Atatürk devriminin resmi sözcüsü Ulus gazetesinin özel günler için verdi~i ekleri de tarayan Gökman, forma yap~l~~lar~~ ve ücretleri hakk~nda da bilgi vermekle, o zamanki rayiç de~erler üzerinde de not dü~mü~~ oluyor. ~imdi kitap piyasalar~nda ba~~ döndürücü fiyatlara ula~an bu kitap ve dergilerin di~er say~lar~ndaki inceleme-lerin kat~lmas~~ kaç~n~lmazd~r. Bu özel günlere ait di~er yay~nlar~n devam~n~n ne oldu~unu ~imdiden merak etmekteyiz. Bunlar~n sonraki ciltlerde ele al~nmas~~ umulur.
Bu kaynakçay~~ ara~t~r~c~lara kazand~ran Muzaffer Gökman bey, bu yap~t~yla Atatürk y~l~na an~tsal bir katk~da bulunmaktad~r. Üretici bir kütüphaneci olarak yararl~~ yay~nlar~n~~ daha önceleri de gördü~ümüz M. Gökman, bu ba~ar~s~yla ki~isel övünmesi yan~nda yarat~c~s~~ oldu~u Bayezid Devlet Kütüphanesinin de ba~ar~s~n~~ ortaya koymaktad~r. Resmi devlet mishalar~ndan birini alan bu kitapl~kta, 1946 y~l~nda sonraki yay~nlar~n yasal yollarla girmesi yan~nda, bir nedenle girememi~~ ve and~~~m~z tarihten önce ç~k~p ta pek az kitapl~kta bulunan belge niteli~indeki kitap ve bro~ürlerin say~s~~ az de~ildir. Bu konuda giri~im yapan kurulu~lar için konu~mak henüz erkendir. Bunlar~~ ba~ar~yla çözümleyece~ine inand~~~m~z Gökman'~~ bu devasa ki tab~ndan dolay~~ kutlarken, onun duydu~u k~vanc~n biraz payla~m~~~ olmakla haks~zl~k etmedi~imiz kan~s~nday~z. Ba~ar~l~~ derleme ve çal~~malar~n~~ ken-dimize örnek ald~~~m~z müelliften di~er ciltlerini bir an önce yay~nlanmas~n~~ dile-mek yan~nda, haz~rlad~~~~ di~er yap~tlar~n da sonraki nesillere yararlanma için sunmas~n~~ diliyoruz. Yorulmak bilmeyen gayretleri ile türk ekinine de~erli katk~-lar~~ bulunan Gökman'~~ bir kez daha kutlama olana~~~ buldu~umuz için mutluyuz.
ATILLA ÇETIN,
