EĞİTİM BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
UYGULAMALI SANATLAR EĞİTİMİ ANABİLİM DALI GRAFİK EĞİTİMİ BİLİM DALI
“POP SANATIN GÜNÜMÜZ BASILI REKLAMLARI VE ÖĞRENCİ TASARIMLARINA ETKİSİ”
YÜKSEK LİSANS TEZİ
Hazırlayan Bülent KAYGUSUZ
Danışman Prof. Atilla İLKYAZ
JÜRİ ÜYELERİNİN İMZA SAYFASI
Bülent KAYGUSUZ’un “Pop Sanatın Günümüz Basılı Reklamları ve Öğrenci Tasarımlarına Etkisi” başlıklı tezi ……….. tarihinde, jüriniz tarafından Uygulamalı Sanatlar Eğitimi Anabilim Dalı Grafik Bilim Dalında Yüksek Lisans Tezi olarak kabul edilmiştir.
Adı Soyadı İmza
Üye (Tez Danışmanı):………. ……….
Üye :………...………. ……….
Üye :………...………. ……….
Üye :………...………. ……….
ÖNSÖZ
Grafik eğitimi sırasında nokta-çizgi ile başlayıp, yüzey oluşturma ve bu yüzeyi oluştururken daha estetik bir görünümü sağlamak için gerekli olan ritim, yön, aralık, hareket, biçim, kompozisyon, doku, renk, denge gibi tasarım gücünün önemli unsurlarının kullanımı kanıksanamaz. Bunlar bir grafik ürünün dikkat çekiciliği ve izleticiliği açısından çok önemlidir. Pop sanat ürünlerinde de dikkat çekicilik önemli bir yer kaplar, ancak estetiğin yanı sıra kullanılan imgelerle bu dikkat çekicilik desteklenmektedir. Popüler kültürün desteklediği akım etkilerini günümüz grafik ürünlerinde göstermektedir.
Pop sanatın basılı reklamlardaki ve grafik eğitimi öğrencilerinin tasarımları üzerindeki etkilerinin saptanmaya çalışıldığı bu araştırma dört bölümden oluşmaktadır.
1. Bölüm: Giriş, 2. Bölüm: Yöntem,
3. Bölüm: Bulgular ve Yorumlar 4. Bölüm: Sonuç ve Öneriler
Bu araştırmanın gerçekleştirilmesinde değerli bilgileri ile yol gösteren, ilgi ve destekleri ile bana güç veren danışmanım Prof. Atilla İLKYAZ’a ve Doç. Dr. Yusuf BUDAK’a sonsuz teşekkürlerimi sunarım.
ÖZET
“POP SANATIN GÜNÜMÜZ BASILI REKLAMLARI VE ÖĞRENCİ TASARIMLARINA ETKİSİ”
KAYGUSUZ, Bülent
Yüksek Lisans, Grafik Eğitimi Ana Bilim Dalı Tez Danışman: Prof. Atilla İLKYAZ
Mayıs – 2007
Bu araştırma “pop sanatın günümüz basılı reklamlarına ve grafik eğitimi alan öğrencilerin yaptıkları reklam tasarımlarına etkisi vardır” hipotezi üzerine kurulmuştur.
Pop sanatın günümüz basılı reklamlarına etkisi araştırılırken 2001 – 2006 tarihleri arasında kullanılmış 10 basılı reklam pop sanat örnekleri ile karşılaştırılarak analiz edilmiştir. Araştırmanın evrenini 2006-2007 eğitim öğretim döneminde grafik eğitimi alan lise öğrencileri, örneklemini ise Ankara Cebeci Anadolu Meslek Kız Meslek Lisesinden rasgele seçilmiş 5 öğrencinin tasarımları oluşturmaktadır. Pop sanatın öğrenci tasarımları üzerindeki etkisi araştırılırken araştırmanın örneklemini oluşturan 5 öğrencinin reklam tasarımları analiz edilmiştir.
Araştırmanın kavramsal boyutu oluşturulurken belgesel tarama yöntemi kullanılmıştır. Basılı reklamlar üzerindeki etkisinin araştırılması nedeniyle kullanılmış reklam örnekleri, öğrenci tasarımlarına etkisinin araştırılması nedeni ile de öğrenci işleri incelenmiştir.
Araştırma sonucunda
1) Pop sanat örnekleri ile karşılaştırılan basılı reklam örneklerinde; genelde renklerin canlı, kompozisyonların hareketli ve bir kısmında tasarımların özenilmeden yapılmış olduğu; popüler yüz, kavram veya imgelerin kullanıldığı; güzel bayan veya sert erkek imajı, çıplaklık ve cinsellik kavramlarının varlığı; tüketim maddeleri, gündelik eşya veya bayrağın kompozisyonlar içinde var olduğu; gazete kesikleri, çizgi roman veya karikatürlerden yararlanıldığı görülmüştür. Bunun neticesinde günümüz basılı reklamlarının tasarımcılarının pop sanattan etkilendiğini ve bu etkilerin tasarımlarında da görüldüğü sonucuna varılmıştır.
2) Pop sanat özelliklerinin arandığı öğrenci tasarımlarında ise, yine renklerin canlı, kompozisyonların hareketli olduğu, figürlerin gelişigüzel yerleştirilmiş ve özenilmeden yapılmış tasarımların olduğu, popüler yüzlerin, kavramların veya imgelerin, güzel bayan veya maço-sert erkek imajının, çıplaklık ve cinsellik kavramlarından en az birisinin, tüketim maddelerinin, gündelik eşyaların veya bayrağın kullanıldığı görülmüştür. Neticede öğrencilerin ve öğrenci tasarımlarının pop sanattan etkilenildiği sonucuna varılmıştır.
ABSTRACT
“THE EFFECT OF THE POP ART ON TODAY’S PRINTED ADVERTISEMENTS AND STUDENT’S DESIGN”
KAYGUSUZ, BÜLENT
Gazi University, Faculty of Fine Arts, The department of Graphic Education MA Thesis Advisor:Prof. Attila İLKYAZ
May – 2007
This research is established on the hypothesis of “there is an effect of the pop art on today’s printed advertisements and graphic students’ advertisements.” While the effect of the pop art on today’s printed advertisement was being, 10 printed advertisement examples which were used from 2001 to 2006 were analyzed in comparison with the pop art’s example. The scope of the research is composed of the high school students who are taking graphic education in 2006-2007 Academic year and sample is composed of 5 students who are chosen randomly from Ankara Cebeci Anatolian Vocational High School. When the effect of the pop art on students’ design was searching, advertisement designs of 5 students were being examined.
When the conceptual dimension was being constituted, documentary search method was chosen. Because of searching the effects on the printed advertisement, used advertisement samples were used for the research about the effects on the students’ design were analyzed.
At the end of the research,
1) In the printed advertisement samples which is compared with pop art samples , colors are lively usually, compositions are active and in some parts designs are made carelessly and popular face, concept or images are employed. It is benefited from the image of beautiful lady or macho man, the existence of obscenity and sexuality concepts, consumption elements, also casual elements or newspaper compositions which include the image of flag, newspaper pieces, cartoon, comic strip. As a result of this, today’s printed advertisements’ designers are affected by pop art and this interaction impresses their designs.
2) The designs of 5 students in which the features of the pop art have been searched, show that colors are lively in four of them, compositions are active in five of them. Figures are located completely in one of them but in the other one figure are located haphazardly. The designs are made carelessly. Popular faces concepts and images are used completely in three of them whereas in one of them it is used partly. Beautiful lady and macho man images are employed in four of them in addition to that at least one of them is about the concepts of obscenity and sexuality, consumer elements, daily elements and the image of flag are used in 4 of them. In conclusion, students and students’ designs are affected from the pop art.
İÇİNDEKİLER
Sayfa No.
JÜRİ ÜYELERİNİN İMZA SAYFASI... i
ÖNSÖZ... ii
ÖZET...iii
ABSTRACT... iv
İÇİNDEKİLER ... v
TABLOLAR LİSTESİ... vii
BÖLÜM I ... 1 GİRİŞ ... 1 PROBLEM DURUMU ... 1 1.1. Popüler Kültür... 3 1.1.1. Kültür ... 3 1.1.2. Popüler Kültür... 3 1.1.3. Popüler Kültür ve İletişim... 5 1.2. İletişim ... 7 1.2.1 İletişimin Gerekliliği ... 7 1.2.2. İletişimin Tanımı... 7 1.2.3. İletişim ve Reklam ... 9 1.2.4. Kitle İletişimi ... 10 1.3. Reklam ... 12 1.3.1. Reklam Tanımları... 12
1.3.2. Reklamın Kullanım Amaçları ... 13
1.3.3. Grafik Tasarımın Kullandığı Reklam Araçları ... 14
1.3.4. Reklama Dikkat Çekme Yöntemleri ... 14
1.4. Pop Sanat... 16
1.4.1. Pop’tan Önce... 16
1.4.2. Pop (Art) Sanat... 16
1.4.3. Pop Sanat, İletişim, Reklam ve Grafik... 20
1.5. Grafik Eğitimi ... 21
1.5.1. Grafik Tasarım ... 21
1.5.2. Grafik Sanatın ve Grafik Eğitimin Tanımı ... 22
1.5.3. Grafik Eğitimi ve Pop Sanat ... 23
1.6. Problem Cümlesi... 25 1.7. Alt Problemler... 25 1.8. Önem... 26 1.9. Varsayımlar... 26 1.10. Sınırlılıklar ... 27 1.11. Tanımlar ... 27 BÖLÜM II ... 28 YÖNTEM... 28 2.1. Evren ... 28 2.2. Örneklem... 28
2.3. Veri Toplama Aracı ... 29
BÖLÜM III... 31 BULGULAR ve YORUMLAR ... 31 (Ayrıntı için bkz. Ek 8) ... 46 BÖLÜM IV ... 53 SONUÇ ve ÖNERİLER... 53 Sonuçlar: ... 53
1. Alt probleme ilişkin sonuçlar:... 53
2. Alt probleme ilişkin sonuçlar:... 55
Öneriler: ... 56
TABLOLAR LİSTESİ
Tablo No. Syafa No.
TABLO III-1: 1. Alt Problemle İlgili Örneklem Grubuna İlişkin Veriler... 31 TABLO III-2: 2. Alt Problemle İlgili Örneklem Grubuna İlişkin Veriler... 32 TABLO III-3: Pop Sanatın Günümüz Basılı Reklamlarına Etkisine İlişkin Bulgular.. 34 TABLO III-4: Pop Sanatın Öğrenci Tasarımlarındaki Etkisine İlişkin Bulgular ... 46
BÖLÜM I GİRİŞ
PROBLEM DURUMU
Bir reklam hazırlanırken en çok düşünülmesi gereken dikkat çekiciliğidir ve dikkat çekicilik estetik bir görünümü sağlamak için gerekli olan unsurlar sayesinde sağlanabilir. Basılı reklam tasarımlarının oluşturulması aşamasında fotoğraf, resim, ünlü yüzler, cinsellik gibi dikkat çekicilik açısından kolay yöntemler kullanılabilir. Burada pop sanat devreye girmektedir; çünkü pop sanatın özünde de dikkat çekme kavramı vardır ve dikkat çekilmeye çalışılırken ünlü yüzler, cinsellik içeren görüntüler, otomobil gibi popüler imgelere yer verilir. (Ek 1, Pop Sanat Örnekleri)
“İlk defa 1954’te kullanılan Pop Sanat terimi popüler bir sanatı yaratmayı hedefleyen bir akıma işret etmektedir. 1962’de alanı genişleyerek daha farklı bir boyut kazanmıştır. Tamamen konu, stil ve terimleri bir tarafa koyarak günümüz dünyası içinde yaşayan sıradan insanın ruhunu yansıtmayı hedeflemiştir. Kent kültürünün odağını teşkil ettiği ana anlatım terimleri fotoğraf, çizimler ve reklamlardan alınma ve sıradan insanın belleğine yer etmiş imgelem biçimlerini kullanır. Çarpıcılığın önem taşıması sebebiyle, parlak renkler ön plana çıkmıştır (Beksaç, 1993:138).”
Rengin, biçimin, boyutların ve diğer resim öğelerinin etkili bir biçimde kullanılması, alıcının dikkatini çekerek belli mesajlar iletmek zorunda olan reklamcıyı büyük ölçüde ilgilendirecektir. Pop sanat da dikkat çekme ve mesaj iletme kaygısı taşır. Burada biçimlere anlam yükleme sanatı olarak tanımlanan grafik sanatı ile pop sanatın dikkat çekme kavramı etrafında birleştikleri görülebilir.
“Günümüzde grafik sanatı içerik, verilmesi istenen mesaj ve kullanılan biçim açısından baskı grafiği (serbest grafik) ve reklam grafiği (endüstriyel grafik) olarak ikiye ayrılır. Yani grafik sanatlar hem basılı sanat eserlerini, hem de bilgi iletimini sağlayan amblem-logo, afiş, broşür, ambalaj, sayfa düzenlemeleri, dergi, kitap kapakları, basın ilanları gibi reklama yönelik tasarlanan grafiksel ürünleri kapsar (Teker, 2002).”
Grafik eğitimi, bu ürünlerin oluşturulması sırasında nasıl bir yol izlenebileceğinin, bunu yaparken hangi unsurların nasıl kullanılabileceğinin ve bu
konuda nelere dikkat edilmesi gerektiğinin verildiği bir içeriğe sahiptir. Grafik eğitimi sırasında öğrenci bir taraftan baskı çeşitlerini, bilgisayarlı tasarım programlarını öğrenirken diğer taraftan ‘tasarım gücü’ kavramını öğrenir. Bu aşamada estetik bir görünümü sağlamak için gerekli olan unsurların daha etkili nasıl kullanılabileceği üzerinde durulmalıdır. Bu unsurların öğrenimi uygulamalı bir eğitimle, yaparak ve yaşayarak oluşturulmalıdır. Çünkü uygulama, bu temel aşamaların özümsenmesinde oldukça önemli ve gereklidir. Uygulama sırasında çeşitli grafik ürünler oluşturulur, oluşturulan bu ürünler arasında özellikle basılı reklamlar geniş yer kaplamaktadır.
İnsanlar reklamları görmek için özel bir çaba harcamamalarına rağmen her an reklamlarla karşı karşıya kalabilirler. Sayısız reklam arasından sıyrılıp ulaşılmak istenilen tüketici kitlesine istenilen bilgiyi verebilmek için reklamda dikkat çekici bir unsur bulundurulması gerekecektir. Bunun içinde renk, hareket, zıtlık, yazıdaki büyüklük, sıklık gibi unsurların yanı sıra ürünün önemli bir özelliğinin ön plana çıkarılması, sağladığı farklılıklardan yararlanılması, diğer ürünlerle kıyaslanması veya amaca uygun bir mizah içerisinde, ürünün popüler yani ünlü kişiler aracılığıyla sunulması gibi değişik dikkat çekici yöntemlerde kullanılabilmektedir.
Ünlü yüzlerin kullanımının yanı sıra seks imajının, sigara, içki, pahalı araba, karizmatik erkek gibi özenilebilecek temaların kullanılması veya olayların karikatürize edilerek anlatılması da ürüne yönlendirme amacıyla kullanılabilen yöntemlerdendir. Bu yöntemler aynı zamanda pop sanatın özellikleriyle de bağdaşmaktadır ve günümüz basılı reklamlarında da kullanılabilmektedirler. Marlboro’nun; ağzında sigarasıyla pozlar veren kovboyunun bulunduğu reklamlarında kullandığı popüler karakterin, firmanın satışlarını önemli ölçüde etkilediği söylenebilir. Ancak gerçektende reklama dikkati çekme açısından çok başarılı olan bu yöntemlerin, ahlaki açıdan doğruluğunu düşünmek gerekebilir.
Bu tezde pop sanatın günümüz basılı reklamlarını ve basılı reklamlarda yer alan pop sanat etkilerinin grafik eğitimini etkilediği, buna bağlı kalınarak grafik tasarımın önemli öğelerinin göz ardı edilmemesinin gerekliliği araştırılmıştır.
1.1. Popüler Kültür 1.1.1. Kültür
“Kültür” (culture) kelimesi köken itibariyle Romalıdır ve toprağı işlemek, ürün yetiştirmek, ikamet etmek, bakmak, mukayyet olmak, korumak anlamına gelen colere kelimesinden gelmektedir. Ortaçağda, insan aklının yaşam alanlarında daha yaygın kullanılması anlamında kullanılmaya başlanan kavram, 18. yy’ın sonlarında, Almanya’da yaratıcılığın ifade edildiği entelektüel, sanatistik/sanatsal, ruhsal ürünler için kullanılmıştır. (Alemdar, 1994).”
R. Williams için kültür kavramı, genel bir anlamlandırma sisteminin üzerinde durulduğu için, sadece geleneksel sanatlar ve entelektüel üretim biçimlerinin ifadesi olmaktan çıkarak, bugün bu karmaşık ve gereğince genişlemiş alanı kurgulayan bütün bir imgesel patikleri – sanat ve felsefeyi de içerecek şekilde dilden gazeteciliğe, modaya ve reklamcılığa kadar – bütün alanları kapsar hale gelmiştir (Williams, 1993: 11).
Kısaca kültür kavramının, bilgi, inanç, sanat, ahlak, hukuk, gelenek ve görenekleri, her türlü alışkanlık ve yetenekleri içine aldığı söylenilebilir.
1.1.2. Popüler Kültür
“Popüler, başlangıçta Latince popularis’ten türeyerek halka ait anlamına gelen hukuki ve siyasal bir terimdir. 16.yy’da örneğin popüler hükümet terimi, halk tarafından kurulan ve yürütülen bir siyasal sistem anlamına geliyordu ama aynı zamanda, aşağı (low) yada değersiz (base) anlamı da vardı. Sonradan hakim olan, yaygınca tercih edilen yada çok beğenileni ifade eden modern anlamların içinde ise, beğenilmek için hesaplı bir çaba göstermek de içeriyordu. Ancak 19.yy’da bayağı ve beğeni için hesaplılık anlamları da ölmemiş olmasına rağmen, popülerin tanımında bir perspektif değişikliği oluyor ve halkın üzerinde bir güç kurmak isteyenler açısından değil, halk açısından olumlu bir anlam ihtiva eden bir kavram olarak kullanılmaya başlanıyor. Bugün hakim olarak kullanılan diğer biçimde ise, popüler teriminde tüm bu anlamalar örtüşüyor. Popüler kültürün halk tarafından kendileri için anlamı ise tüm bunlardan değişik ve 18.yy’da Herder’e dayanıyor (Williams, 1984: 236–238)”
Türk Dil Kurumunun resmi internet sitesinde popüler “halkın zevkine uygun, halk tarafından tutulan” şeklinde tanımlanmaktadır.
“Popülerin dilbilimsel temeli ve tanımlaması geç ortaçağ dönemindeki “halkın” anlamında, bugünkü egemen “birçok kişi tarafından sevilen veya seçilen” anlamına doğru bir seyir izlemiştir. Bu kavramsal evrim, sivil toplumun evrimine karşılıktır. Burjuva demokrasilerinin yükselmesiyle, bu demokrasilerin popüler seçim özgürlüğüne/bağımsızlığına dayanan meşruluk iddiasıyla ve bunun siyasal alanda ifadesi olan seçim süreciyle birlikte popüler terimine belli bir anlam yüklendi. Bu anlamda popüler, yönetici etkinliklerin ve programların (televizyon programları dahil) kabul damgası oldu. Popülerin bu egemen kullanılışı, popüler alandan kültürel alana da yayıldı ve bu egemen tanımı yeni alanlara taşıyarak, yeni ifade biçimleri vererek ve toplumsal sistem için yeni dayanak rolü sağlayarak devam etmiştir (Alemdar, 1994: 99).”
Kültür insanın toplumsal yaşamının her alanındaki kendisini ve kendisinin olanın ifadesidir denilebilir. Kültür, oluş yerinin ve yapılış biçiminin özelliklerine göre, siyasal, ekonomik, sosyal, eğlence, dinlenme, aristokrat, işçi sınıfı, gençlik, müzik, sanat, aile, köy, kent, başkaldırı, arkadaşlık, dostluk, çevre ve teknolojik kültür gibi gruplara ayrılabilir. Anadolu’da tarihler boyu ve günümüzde, birbirinden belli farklılıklar gösteren kültürler görülebilmektedir. Bu farklılığın, insanların belli zamanlarda ve belli koşullardaki yaşamlarını yapış yollarından kaynaklandığı söylenebilir. Kültürü dolayısıyla belli bir topluluğun belli zaman ve koşullarda üretim biçimindeki sosyal kişiliğidir şeklinde açıklayabiliriz.
“Popüler kültür, kitle kültürünün somut şekillerinden biridir. Kitle kültürü tekelci kapitalizmin hem mal hem de imajlar satışını yapan, uluslararası pazarın değişmelerine ve ihtiyaçlarına göre biçimlenip değişen, önceden yapılmış, önceden kesilip biçilmiş, paketlenip sunulmuş bir kültürdür. Kapitalizmin kendi için üretirken ve gasp ederken, bu amaçla, kitleleri ücretli köle olarak kullanarak “kitleler için” yaptığı üretim ve bu üretimle gelen ‘yaşamı yapma yoludur’. Bu anlamda, popüler kültür Pazar tarafından pazarda tüketim için “sipariş edilen, ısmarlama” kitle kültüründe, en popüler ürünleri ve tüketimleri anlatır. Popüler kültürde, son zamanların en popüleri, siyasal ve ekonomik yönetim alanında, örneğin özelleştirme, demokratikleştirme, post-modernlik ve deregulasyondur. Bu tür popülerlik kalıcılık ve süreklilik arayan bir karaktere sahiptir. Popüler kültürde, aynı zamanda, sürekli kalıcılıkta değil, sürekli değişimle süreklilik aranır: müzik alanında, popülerlik her hafta değişen “top 40” içine girmektir. Giyim’de mevsimlerle değişen modayla gelen güdümlü kültürel yaşamdır. Yeme ve içmede Pepsi ve Coca Cola; Marlboro ve Kent; Pizza Hut ve Pizza King; McDonalds ve Burger King arasındaki özgür seçim için tüketici kazanma mücadelesidir. (Güngör,1999: 21)”
Popüler kültür kullanım ve tüketim kültürüdür denilebilir. Çünkü kullanım ve tüketim popülerin üretiminin ilk safhasından son-kullanım safhasına kadar her
safhada görülebilir. Popülerin yaratılmasında, diğer popülerlerden faydalanılabilir. Popüler spor, popüler sporcu ve sanatçılar; popüler edilen fikirler ve ideolojiler; popülerleştirilmiş anneler ve kaynanalar; popüler televizyon ve televizyon programları; popüler magazin ve dergi kahramanları ve elbette zaman ve dil sınırlarını aşan popülerlerin en popüleri seks ve seksüel umutlar…
“Popüler kültür en geniş ve kabul gören tanımıyla, gündelik hayatın kültürüdür. Önemi de buradan geliyor. İktidar ve ekonomi, bütün maddilikleri ve ağırlıklarıyla (yasalar, hapishaneler, polis, ordu, partiler, okul gibi kurumlar vb. ile vergiler, ücret ve maaşlar, gelir dağılımındaki eşitsizlik/adaletsizlik, iş güvenliği yokluğu vb) gündelik hayatta işler. Tüm ideolojik biçimlenmeler (siyasal, kültürel, düşünsel, cinsel, dinsel vb.) gündelik hayatta gerçekleşir. Gündelik hayat, yönetenleri ve yönetilenleri yan yana getirir. Bu sınıf katmanlar, gündelik hayatın kültürel ve simgesel pratikleri içinde, şu yada bu ölçüde zaman zaman bir ortak paydaya sahip olarak iletişim ve etkileşime girerler (Oktay, 2001: 4).”
1.1.3. Popüler Kültür ve İletişim
Kullanım ve tüketim kültürü olduğunun düşünülmesi nedeniyle popülerin anlaşılması için zincirin en başına, tüketim ilişkileri ve biçimine girilmesi gerekir. Popüler kültürü, kültürel şeylerin mekanik üretimi, pazarlaması, dağıtımı ve tüketimi biçimlerine dayanan bir kültürdür şeklinde açıklayabilir ve bu biçim olmayınca, örneğin TV veya basın olmayınca, bu araçlara dayanan böyle bir kültür biçiminin oluşmasının da zor olacağını söyleyebiliriz.
“‘Pop’ sözcüğü, sanat etkinliklerinde geniş bir alanı kapsar. Bu sayısız etkinliklerin paylaştığı ortak yön kitle iletişim imgelerine dayanmaları ve bazen de aynı yaratma sürecinden geçmeleridir. Bu yeni akım için başka pek çok isim önerilmiştir ancak ‘Pop’ isminin tutulmasının nedeni televizyon, radyo, gazete gibi kitle iletişim araçlarına ilgiyi çekmesidir. İzleyicinin tepkisini belirlemekte, ele alınan konunun önemi bu akımla bir kez daha canlanmaktadır. Hepsinden önemlisi Pop Sanat, iletişim biçimlerini keşfetme, onlara eleştirel bir bilinçle bakabilme amacıyla yapılan bir çağrıdır (Lynton, 1982:289).”
İletişimin kültür ile koşut bir düzlemde anılmasının doğallığı, popüler kültür söz konusu olduğunda bir zorunluluğa dönüşür. Popüler kültür, kültürel bir içeriğin yanı sıra kitle iletişim araçlarının etkinlik kazandığı bir ortamdaki kültürel üretim,
dağıtım ve tüketimi kapsamaktadır. Denilebilir ki, popüler kültürü kitle iletişim araçlarının dışında bir yerde aramak boşuna, daha doğru bir ifadeyle de yetersiz bir çabadır.
Modern kültürün hakim durumdaki temsili unsuru olarak düşünebileceğimiz iletişim (medya), popüler kültürün şekli, sınıfsal yapısı, değerler hiyerarşisi, sembolik sermayesinin dağılımı ve gücü üzerinde belirleyici bir etkiye sahiptir (Frith, 2000: 12).
Kısacası iletişim kültürel süreçlerin merkezinde yer alan toplumsal bir olgudur. İletişim araçları içerisinde yazılı basını ve televizyonu, kültür üzerindeki etkileri noktasında özellikle dikkate almak gerekir.
Bugün artık kültürün bir iletişim (medya) konusu olduğunu öğrenmiş olmamızdan dolayı, kültürün hep böyle olduğunu ve tarzların, yada bizzat daha eski tinsel uygulamaların, tefekkürlerin, düşüncelerin ve ifadelerin de çok farklı şekillerde medya ürünlerini oluşturduklarını en sonunda kavrayabilmiş bulunuyoruz. Makinenin müdahalesi, kültürün mekanikleştirilmesi ve kültürün bilinç endüstrisi tarafından medyalaştırılması bugün her yerde rastlanan olgulardır (Jameson, 1994:108).
İletişim araçları, kültürleri diğer kültürlere taşıma gibi evrensel bir görevi gerçekleştirir. Popüler kültür gibi insanlığın (Batı yakasının) yakın dönem kültürel çabaları, denilebilir ki, tamamen kitle iletişim araçları üzerinden işlerlik kazanırlar. Popüler kültür, kitlesel çapta kültürel ürünlerin üretilmesi, dağıtılması ve tüketilmesi ile son derece ilgilidir. Radyodan sinemaya, çizgi romanlardan tüm yazılı basına kadar, geniş bir yelpazede tüketime sunulmak maksadıyla üretilen bütün ürünler popüler kültürün işleyiş biçimi için örneklik teşkil eder.
“Bir toplumun iletişim kurma biçimi o toplumun kültürel yapısını göstermek açısından ciddi bir veri teşkil eder. Biçimsel bildirişim araçlarıyla yapılan ve kitlelerin bu faaliyet esnasında edilgin olduğu kitle iletişim biçimi, kültürel eşanlamını popüler kültür ortamında bulur. İletişim popüler kültürün bir anlamda tamamlayıcısı, var kılıcısıdır. Bu sebeple iletişimi anlamak popüler kültürü anlamayı kolaylaştırıcı bir etkendir (Çağan, 2003: 77)”
1.2. İletişim
1.2.1 İletişimin Gerekliliği
İnsanoğlu yaşayabilmek için iletişim kurar. İlkel dönemlerde; dışarıdaki tehlikelere karşı grup oluşturmak, kalabalık yaratabilmek amacıyla iletişim kurmak zorunluluğundaydı. Günümüzde ise en basitinden ekmek gibi gıda ürünlerini sağlayabilmek veya bir tehlike karşısında polis-itfaiye gibi kurumlardan yardım isteyebilmek, diğer insanlarla işbirliğine girebilmek, kişisel ihtiyaçlarını karşılayabilmek, dostluk ve arkadaşlık kurabilmek, duygu ve düşüncelerini yansıtabilmek, diğer insanlar üzerinde güç elde edebilmek, ekonomik ihtiyaçlarını karşılayabilmek, bilgi alış verişinde bulunabilmek vs… gibi yaşam gereklilikleri nedeni ile iletişime gereksinim duyar.
Bu gereklilik başlıkları daha da arttırılabilir, fakat bunu dört başlık altında toplamamız daha olumlu olacaktır.
1. Kişisel ihtiyaçlar 2. Sosyal amaçlar 3. Ekonomik gereklilik
4. Sanatsal dışavurum (Becer, 1997: 20)
1.2.2. İletişimin Tanımı
“Günümüze değin hep çeşitli disiplinler içinde ve canlılarda doğaları gereği var olan bir süreç olarak değerlendirilen iletişimi, İngiliz yazar ve eleştirmen I. A. Richards bir zihnin bir başka zihinde, kendi yaşadığı deneyime benzer bir deneyim canlanmasını sağlayabilmesi biçiminde tanımlamıştır. 1928’de yapılan bu tanım fazla genel ve kaba bulunsa da, iletişimi ilk kez yaşamın ayrı bir alanı olarak ele alması ve mesajın içeriği ile iletildiği süreci birbirinden ayırması açısından bugünde önem taşır (Ana Brittanica, Cilt 16: 310).”
Günümüzde antropoloji, politika, psikoloji, sosyoloji gibi çok ayrı açılardan ele alınabilen ve dilden cinsel çekime yada oyun davranışına kadar çok çeşitli biçimlerde sınıflandırılabilen bir konu olarak iletişim tek bir tanımla karşılanamaz. İletişim kısaca bilgi üretme, aktarma ve anlamlandırma sürecidir ve temel işlevi insanlar
arasında bir ortaklık yaratmaktır. Bu ortaklık ileti alış verişi ile yaratılmaktadır. Dolayısıyla iletişim daha da kısaca ileti alış verişidir. İletişimi en kısa ve yalın haliyle haberin, bilginin yada en genel anlamıyla kültürün insan topluluklarına dağılımı olarak da tanımlayabiliriz.
“En açık tanımı ile iletişim; birbirine bulundukları ortamlardaki nesneler, olaylar ve olgularla ilgili değişmeleri haber veren, bunlara ilişkin bilgileri aktaran, aynı olgular, nesneler, sorunlar karşısında benzer yaşam deneyimlerinden kaynaklanan, benzer duygular taşıyıp bunları birbirine aktaran insanların oluşturduğu topluluk yada toplum yaşamı içinde gerçekleştirilen tutum, yargı, düşünce ve duygu alış verişidir (Teker, 2002: 33-34)”
Çeşitli tanımların bize gösterdiği ortak yön iletişimi insanların birbirleri ile etkileşimi için kullandıklarıdır. İletişim sadece insanlar arasında olmaz, insanla bir makine (bilgisayar gibi) veya insanla bir hayvan arasında da olabilir. Karşı tarafta bir duygu, düşünce veya davranış değişikliği olursa iletişim olmuş demektir. Hayvanlar kendi aralarında da bir iletişim halindedirler, bir arının bal bulunan yeri diğerine haber vermesi gibi. İletişim tam gerçekleşebilmesi için geri bildirimin gerçekleşmesi gerekir, zaten bu olmazsa iletişim değil iletim meydana gelmiştir. Geri bildirim alıcının iletişim sonucunda gösterdiği davranıştır. Bu alıcı arının balın olduğu yere gitmesi ile de olabilir, gitmeyip bildirmesiyle de.
“Batı dillerinde “communication” olarak kullanılan iletişim sözcüğünün kökenini, Latince “comminis” ve “communica” sözcüklerinden türetilmiş olup ortak olma, bir şeye ortak etme, haberdar etme anlamına gelmektedir (Teker, 2002: 34)”
Özelliği itibariyle iletişim; gönderici ve alıcı olarak adlandırılan iki insan yada insan grubu arasında gerçekleşen bir duygu, düşünce, davranış ve bilgi alışverişidir.
Bu alışveriş beş noktaya ayrılabilir:
• Bireyin kendi benliği ile iletişimi, • Bireyin başka bireyle iletişimi,
• Bireyin insan topluluklarının oluşturduğu küçük bir grupla iletişimi, • Çıkar yada rekabet ilişkisi olan gruplar arasındaki iletişim,
• İnsan gruplarını etkilemek amacıyla çeşitli iletişim araçları kullanılarak oluşturulan iletişim
İletişim süresi içinde beş unsur yer alır, bu unsurları şöyle bir şema ile göstermek mümkündür.
Mesaj anlatılmak, değiştirilmek veya alıcıda bir duygu-düşünce meydana getirebilmek istenilen konudur.
İletişim aracı ise mesajın iletilebilmesinde izlenilen yoldur. Bu çok çeşitli yöntemlerle yapılabilir, sözle, müzikle, yazıyla, şiirle, resimle veya sadece mimik hareketleriyle. Reklamlarda bu yöntemlerden biri olarak kabul edilebilir.
1.2.3. İletişim ve Reklam
Bir reklamın ne şekilde gerçekleştirilmesinin istendiğinin reklamveren tarafından o reklamı gerçekleştirecek olan reklam şirketine bir birifing olarak sipariş edilmesi bir iletişimdir.
Bir reklam yöneticisi açısından, reklam eylemlerinin hedef kitleye ulaştırılmasında, hedef kitlenin özellikleri kadar reklam mesajının hedef kitleye nasıl verildiği de büyük önem taşır. Hiç kuşkusuz reklam; ister göze, ister kulağa, isterse her iki duyu organına birden hitap etsin, bir gönderici (reklam veren) ile o mesajı alan hedef kitle arasında gerçekleşen bir iletişimdir.
GÖNDERİCİ MESAJ İLETİŞİM ARACI ALICI
İnsan var olduğu günden itibaren çeşitli iletişim yolları geliştirmiştir. Kendi fikirlerini anlatmak için çaba göstermiştir. Tamtamlar, dumanlar, mağara resimleri, çeşitli simgeler ve tabii ki insanlığın en büyük buluşu yazı…
“Bu fikirleri karşısındakilere kabul ettirme amacıyla iletişim kurmaya başladığı andan itibaren ise reklam ve reklamcılık kavramı ortaya çıkar karşımıza. Bu fikri, dünyanın en büyük ikinci reklam şirketi DDB’nin Genel Müdürü Fransız Herve Brossard gazetelere verdiği röportajlarda reklam nedir sorusuna “ Reklam her şeyden önce bir iletişimdir” şeklinde cevap vererek destekliyor (Hürriyet Gazetesi, 23 Kasım 1998: Ekonomi Sayfası).”
İnsanlar hayatları içerisinde devamlı iletişim halindedirler. Genelde bir insan uyku dışında ya iletişim kuran yada iletişim kurulan kişidir. İletişimin çok çeşitli amaçlar için kullanılabileceğinden söz edilmişti ki bu amaçlardan birisi de insanları etkilemektir. İnsanlar, başkalarını kendileri gibi düşünmeye ve davranmaya ikna etmek için iletişim kurarlar ve bunun içinde yine çok çeşitli iletişim araçlarından yararlanırlar. İşte reklam bu iletişim araçlarından birisidir ve kişi burada iletişim kurulandır. Reklamcı talep edilen hedef kitleyi ürün yada hizmeti satın alma konusunda ikna etmeye çalışır ve bunu iletişim aracılığı ile hedef kitlenin duygu ve düşüncelerini değiştirerek yapar. Burada gönderici reklam veren yani firmadır; bir ürünü ile ilgili hedef kitle yani alıcı üzerinde duygu, düşünce, tutum değişikliği yapmak için bir konudan yani mesajdan bahseder. Reklam mesajın alıcıya ulaşması için kullanılan iletişim aracıdır.
1.2.4. Kitle İletişimi
Daha geniş kitlelere, çevrelere seslenebilmek; onlarla iletişim kurmak için çaba gösteren insan çağımıza ulaşıncaya kadar bu olanağı pek bulamamıştır. Yüzyılımızda gerçekleştirilen teknoloji, elektromanyetik dalgaların ve bunların alıcılarının kullanımı ile seslenebilme olanağını vermektedir. Günümüz toplumlarında toplumsal iletişimin önemli bir kesiti, yani haberin, bilginin en genel anlamıyla kültürün topluma yayımı, dağıtımı özel olarak bu amaç için geliştirilen araçlar yoluyla gerçekleşmektedir. Bu araçlar ve işleyişleri toplumlarda kurumlar
haline gelmişlerdir, böyle kurumlar içerisinde gerçekleşen iletişim olgusuna kısaca kitle iletişimi denmektedir.
Kısaca kitle iletişimi; uzmanlaşmış grupların, teknolojik araçları (basın, radyo, televizyon) kullanarak, geniş heterojen ve (coğrafya bakımından) dağınık izleyicilere simgesel içerikleri yayma teknikleridir (Erdoğan – Alemdar: 172-173). En yalın hali ile iletişimin geniş, dağınık ve bilinmeyen izleyiciye doğru yöneltilen şeklidir. Endüstrileşme öncesi dönemdeki iletişim sadece yüz yüzedir; fakat gerçekte, yüz yüze ilişkiden ayrı olarak çeşitli anlam verme biçimleri (binalar, resim, heykel, para, bayrak, türkü, madalya ve her türlü toplumsal olgu) endüstri öncesi toplumlarda kitle iletişimine hizmet etmişlerdir.
Reklam herhangi bir ürünün satışı için veya satışının artması için büyük kitlelere tanıtılması amacıyla kullanılır. Ne kadar büyük topluluklara anlatılmak istenilen ulaştırılabilirse ulaşılmak istenilen (daha fazla satış, daha fazla gelir) amaçta o kadar kolay ve çabuk olacaktır. Büyük topluluklarla iletişim içinde olabilme düşüncesi de kitle iletişimi ile yani kitle iletişim araçları ile gerçeğe dönüştürülebilir.
Kitle bir topluluğu anlatmaktadır, yani kitle iletişimi bir toplulukla, çoğunlukla iletişim içine girme çabasıdır ve çeşitli kitle iletişim araçları ile yapılmaktadır. Bu araçlar herhangi bir çoğunluğa hitap eden herhangi bir araç olabilir. Kompakt disk, kaset, film veya posta hizmetleri gibi. Günümüzde vazgeçilmez bir eğlence aracı olan, her evde bulunması ve görsel iletişimde hem duyma hem de görme duyularına hitap edebilmesi nedeniyle televizyon çağımızın en önemli kitle iletişim aracı olarak görülmektedir.
Kitle iletişiminde basılı kitle iletişim araçlarının da önemli bir yeri bulunur. Matbaanın icadından günümüze kadar geçen süre içinde baskı teknolojisinin geçirdiği evrim, bir yandan baskı kalitesinin ve baskı süratinin artmasına neden olurken, diğer taraftan da baskı adedindeki artışla üretilen basılı ürünlerin (gazete, dergi vb. gibi) birim maliyetlerinin düşmesine yol açmıştır.
Yazılı kitle iletişim araçlarının başında yer alan gazeteler günlük olarak geniş alıcı kitlelere ulaşır. Bu nedenle okur-yazarlık oranın ve okuma alışkanlığının yüksek olduğu ülkelerde gazete son derece etkili bir iletişim aracıdır.
Yazılı kitle iletişim araçları arasında yer alan dergiler ise, haftalık, aylık, bazen de üç aylık gibi periyodik süreler şeklinde, farklı hedef kitlelere ulaşmak amacı ile farklı konularda, farklı içeriklerle yayınlanırlar. Dergilerin hedef kitleleri günlük gazetelere oranla daha belirgindir.
1.3. Reklam
1.3.1. Reklam Tanımları
Reklam, elimizde bulunan ürünü yada hizmeti satmak, tanıtmak, diğer ürünlerin arasında dikkat çekmesini sağlamak kimi zaman da bir fikri kabul ettirmek amacıyla insanlara müdahale etmektir. Yani reklamın tek işlevi ürün satışını sağlamak değildir. Reklam, bir fikri insanlara kabul ettirme, bir kişi yada kurumun prestijinin arttırma, toplumların siyasi hatta biyolojik davranışlarına etki etme amacıyla da kullanılmaktadır.
“Reklam sadece kapitalizmin mutasyona uğramış hali değildir. Dünyanın şimdiye dek gördüğü en yüksek hayat standartlarından birinin en büyük parçasından sorumlu, dev ekonomi çarkındaki temel dişlilerden bir tanesidir. (Sullivan, 2000: 31)”
Reklam ansiklopedik sözlüklerde ticari bir kuruluşu tanıtmak veya herhangi bir malın satışını arttırmak amacıyla kullanılan çeşitli yollar şeklinde açıklanır. Ancak reklam bununla sınırlı kalmaz. Bir ürünü tanıtma amacıyla kullanıldığı, nitelikleri hakkında bilgi vermesi kadar önemli bir işlevi daha vardır; yeni ürünün nasıl kullanıldığı hakkında da bilgi verir. Yeni ürünü tanıtmak, uzun süredir var olan ürünü zihinlerde tutmak, ürün ile tüketici arasında yakınlık kurmak, çekim sağlamak amacı ile çalışır.
“Tüketicileri veya alıcıları bir mal veya markanın varlığı hakkında bilgilendirmek ve tüketici veya alıcıların ilgili malı, markayı, hizmeti veya kurumu tercih etmesini sağlamak amacıyla göze ve/veya kulağa hitap eden mesajların hazırlanması ve bu mesajların ücretli olarak reklam araçları aracılığı ile iletilmesidir. (Teker, 2002:1).”
Reklam; bir ürünü, hizmeti, kurum veya kuruluşu, bir kişi veya bir grubu, bu kavramların amaçlarını, niteliklerini, toplumlara ve kitlelere tanıtmak, anlatmak ve bu kitlelerin yada kişilerin kendi lehlerine hareket etmelerini sağlamak amacı ile aracı kurumların bir ücret karşılığında bütün bunları sağlamak üzere kullandığı tekniklerdir.
1.3.2. Reklamın Kullanım Amaçları
Reklamın tanımlarından da anlaşılacağı gibi reklamın kullanım amaçları genel yargıların aksine oldukça geniştir.
Reklamın başlıca amacı satmak, kabullendirmek, çekim alanı oluşturarak hedef kitleyi bu alanın içine almak ve reklamın devamını sağlayarak hedef kitlenin bu alandan kopmamasını sağlamaktır. Ancak reklam ticari kaygı olmaksızın toplumu bilgilendirme amacı ile de kullanılabilir. ( Kitle iletişim organlarında yayınlanan aşı kampanyası ile ilgili reklam filmleri sayesinde geçmiş yıllara oranla çocuklarına aşı yaptıran ebeveynlerin sayısında artış olduğu kaynaklarca doğrulanmıştır ).
“Burada çok daha önemli olan bir diğer konu da toplumları yetiştirebilme gücünün yanlış ve ahlak dışı kullanımıdır. Reklamcı David Ogılvy dikkat çekmenin yanı sıra ahlaki değerleri de korumak zorunda olduğunu özellikle belirtir. Bir Reklamcının İtirafları adlı biyografisinde “Tüketici moron değildir. Sizin karınızdır. Onun zekasına hakaret etmeyin.” diyerek bu konuya dikkat çeker. (Sullivan, 2000: 17)”
Günümüzde “reklamın amacı ilgiyi çekip, ürünü sattırmaktır” görüşü doğrultusunda her yol geçerli dercesine, reklamların daha bir açık saçık olmaya başladığını görebiliriz. Özellikle dergiler incelenirse reklamların, tamamen cinsellik içeren kadın ve erkeklerden oluştuğu görülebilir. Bu reklamların sanal alışveriş sitesi reklamından tutun da, bakım malzemelerine, çantaya, ayakkabıya, parfüme kadar her çeşit ürün için kullanıldığı dikkat çekicidir. İnsanların çıplak reklam görünce, ilk
zamanlarda ‘‘Aman, bu da ne’’ şeklindeki tepkilerini, doğal bir kabullenmeye bırakmış durumda olduğu da söylenilebilir.
Reklamın başlıca amaçları: - Satışları artırmak,
- Satıcı (aracı) sayısını arttırmak, - Markaya bağımlılığı yaratmak,
- Yeni mal ve hizmetlerin tanıtımını yapmak, - İşletmenin tanınmışlık ve itibarını arttırmak, - Satışları ve piyasa payını arttırmak,
- Müşteri memnuniyetini arttırmak (Teker, 2002)
1.3.3. Grafik Tasarımın Kullandığı Reklam Araçları Grafik tasarımın kullandığı reklam araçlarını;
1. Basılı reklam araçları: Gazeteler, dergiler, el ilanları, kataloglar, broşürler 2. Yayın yapan reklam araçları: Radyo, televizyon
3. Açık hava reklam araçları: Afiş, pankart, tabela, billboard, durak reklamları, duvar ve çatı reklamları, fuarlar, doğrudan postalama
4. Elektronik ortamda yapılan reklamlar: Multi-Medya reklamı, internet reklamı, CD-Rom reklamı şeklinde dört başlık altında toplayabiliriz.
1.3.4. Reklama Dikkat Çekme Yöntemleri
“İnsanlar size inanana kadar, gerçek, gerçek değildir. Eğer ne söylediğini bilmiyorlarsa sana inanmazlar, eğer seni dinlemiyorlarsa ne söylediğini bilemezler. Eğer ilgi çekici değilsen seni dinlemezler ve sen hayal gücünü kullanarak orijinal ve canlı şeylerden bahsetmediğin sürece de ilgi çekici olamazsın” (Sullivan, 2000: 18)”
İnsanların dikkatini bir yöne toplayabilmek, insanları zayıf noktalarından yakalayıp sürükleyecek fikirler üretmekten geçer. Reklamın amacına ulaşabilmesi için, vermek istediği bilgiyi aktarabilmesi, bu bilgiyi aktarabilmesi için de önce ulaşmayı amaçladığı hedef kitlenin dikkatini çekmesi gerekecektir.
Ürüne dikkat çekebilmek için reklam kullanılır. Ancak reklamın da iyi bir pazarlamaya ihtiyacı vardır. İnsanlara zorla reklamı izletemez, dinletemez, okutamazsınız. Bu nedenle hedef kitlenin ilgisinin istenilen yöne çekilebilmesi için bazı yöntemler geliştirilmeli, keşfedilmeli araştırılmalıdır. Dikkat çekme yöntemlerini belirli kurallara, kesin hükümlere bağlamak da yanlıştır. Zira hedef kitle sürekli değişir, gelişir. Belirgin dönemlerde ortak yaşantılar kullanılır. Buna en belirgin örnek 1.Dünya Savaşının patlak verdiği dönemlerde Kodak firmasının “Askerdeki oğlunuzdan resmini yollamasını isteyiniz” sloganı gösterilebilir.
Buna benzer bir diğer örnek ise insanların geleneksel, kültürel duygularının en yoğun olduğu dönemlerde insanların duygusal bağlarının ve zaaflarını kullanarak dikkat çeken reklamlardır. Türkiye’de bir çikolata firmasının bayramlarda yayınlanan reklamı bu tip bir reklamdır.
Bir diğer dikkat çekme yöntemi de merak uyandırmaktır. Bulmaca mantığı ile hazırlanan, ya da bir tür süreli yayınlar, arkası yarın mantığı ile işlenmiş, “Bundan sonra neler olacak?” sorusunu soran ve sorduran reklam türleri de, önce dikkat çekme sonrasında ise sürekli izlenilir olmayı sağlar. İnsanların dikkatini bir yöne toplayabilmek, insanları zayıf noktalarından yakalayıp sürükleyecek fikirler üretmekten geçer.
Reklamlar kimi zamanda ünlü simalar kullanılarak desteklenir, izleyici sevdiği bir simayı ekranda gördüğü zaman dikkatini çekecektir ve reklama yoğunlaşacaktır. Buna örnek eskilerden de olsa şimdiden de olsa çoktur. Türkiye’nin iki büyük iletişim firmasından biri olan Telsim’ in reklamlarında büyük seyirci kitlesi ve hayranı olan Cem Yılmaz’ı, diğer büyük firma Turkcell’ in Hazır Kart reklamlarında megastar Tarkan’ı kullanması buna örnek olarak gösterilebilir. Fakat bu yöntem ünlü simayı önde tutup ürünün arkada kalmasına ve reklamın istenilen amaca hizmet edememesine de neden olabilir. Bazı reklamlar vardır ki ünlü simayı söyleyince hatırlarsınız fakat ürünün veya konunun ne olduğunu hatırlamanız zor olabilir.
Saydığımız bu yöntemlerin birçoğu aynı zamanda pop sanatın özellikleridir ve günümüzde sıkça kullanıldıkları da bir gerçektir. Bunların dışında; yerinde ve iyi bir şekilde kullanıldıklarında çok büyük başarılar getirebilen yöntemlerde oldukça fazladır. Renk, renklerin dengesi, hareket, zıtlık, yazıdaki büyüklük, sıklık, boşluk, çizgi, ton, doku, biçim, ölçü… Grafik tasarımın ve grafik eğitiminin en önemli unsurlarının bunlar olduğu da kabul edilmesi gereken bir gerçektir. (Temel Sanat Eğitimi, 2003)
1.4. Pop Sanat 1.4.1. Pop’tan Önce
“Natüralist” anlayıştan sonra fovist, kübist, fütürist, suprematist veya gerçeküstücü gibi akımlarda hep saf soyut resme varma çabaları vardı. Sanatçı her zaman gerçekliğinin peşindeydi; ama aradığı yansıtmacı değil; resme özgü, dolaysız olarak verebileceği bir gerçeklikti. Daha özgür, daha doğrudan bir anlatımı amaçlıyordu.
Tarih boyunca bazı sanatçılar sanatı yüceltip bir kaidenin üstüne koyarken, bazıları da sanatı bu kaideden indirmekten zevk duymuştu. Phidias (İÖ 490-430) ve Praksiteles (İÖ 370-330) eski Yunanda mükemmel heykeller yaparken adsız bazı başka sanatçılar, kitleleri eğlendirmek için heykeller üretiyordu. Romantik dönemde Millet, Daumier ve Stubbs gibi sanatçılar gündelik yaşamın sıradanlığının sanat için geçerli bir konu olabileceğini ileri sürdü. Sonra Duchamp çıka geldi ve 1917’de bir pisuarı ters çevirip heykel olarak sergiledi (Ek 1, Resim 1), iki yıl sonrada bir Mona Lisa kartpostalına bıyık taktı (Ek 1, Resim 2). Dada akımı doğmuştu.
1.4.2. Pop (Art) Sanat
Gerçeküstücülük, dada, soyut dışavurumculuk gibi akımların, Pop sanatı besleyen kaynaklar olduğu; Léger ve Duchamp’ın fikirlerinin, 1950’lerdeki genç
sanatçıları doğrudan etkilemediyse de, Pop’u mümkün kılacak estetik ortamın yaratılmasına katkıda bulunduğu düşünülmektedir.
Pop sanatla birlikte meta ve amblemler sanata malzeme olmaya başlamıştır (Ek 1, Resim 3). Nesnelerin yada bir parçalarının olabilecek en büyük ölçekte, yakın çekimden gösterilmesinin; onlara sahip olmadıkları bir görüntü kazandırdığı savunulmuş ve bu sayede lirik ve plastik anlamda yepyeni bir güç elde edildiği düşünülmüştür.
Kaba tanımıyla pop sanat kitle kültüründen alınan imgelerle yapılan sanattır. Tüketim maddeleri, reklamlar, gazete kesikleri, çizgi romanlar, fotoğraflar, çizimler, reklamlardan alınan ve sıradan insanın belleğine yer etmiş imgelem biçimler ve hatta pornografi, pop sanatçısının malzemesi olabilir. Sıradan insanın ruhunu yansıtır ve parlak renkler ön plandadır. (Pop Art: Kaldırımdaki Dondurma, 2001)
“Sonraları “Pop Sanat” adı altında toplanacak yapıtlar ilk olarak 1950’lerin ortalarında sanat gündemini meşgul etmeye başladı. Bir şölen havası, renk cümbüşü, bir tür iyimser neşe yada hafife alma görünüyordu çoğunda; yine çoğunun belirleyici özelliği dev boyutta olmalarıydı. O zamana kadarki sanat ve sanat olmayan ayrımını hiçe sayan, nerdeyse anti-sanat sayılabilecek bir yaklaşımla sanatın kapsamını genişleten bir tavır ortaya koyuyorlardı. (Pop Art: Kaldırımdaki Dondurma, 2001: 4)”
Buradan şunu anlayabiliriz ki pop sanat daha önce sanat sayılmayanı, hatta dikkate bile alınmayanı odağına yerleştirmişti. Ne kadar ucuz ve adi olursa o kadar iyi düşüncesi hakimdi. “Sanat yapma” yöntemlerine de saygı duyulmuyordu. Lichtenstein ve Warhole’un kullandıkları imgeleri yaratmaya zahmet etmedikleri; işlerinin önemli bir kısmını başkalarına yaptırarak seri üretim yöntemini vurguladıkları sanat kitaplarında yer almaktadır. Warhol (Ek 1, Resim 19). resme daha dinamik bir yapı kazandırmış; başkalarının da kendisi kadar iyi çizebileceğini, hatta bazı resimlerinin asistanları tarafından yapıldığını söylemişti.
Pop sanatın Londra’da; Eduardo Paolozzi (Ek 1, Resim 4), Richard Hamilton, Nigel Henderson, Lawrence Alloway ve Reyner Basham gibi sanatçıların sanatın
toplum içindeki yerini sorgulamaya başlayarak 1950’lerin başında Çağdaş Sanatlar Enstitüsünde bir araya gelip kendilerine Bağımsız Grup adını vermeleriyle ortaya çıktığı söylenebilir.
Londra’daki Whitechapel Sanat galerisinde 1956’da açılan “Bu Yarındır” isimli sergide Richard Hamilton’ın “Günümüzün evlerini böylesine farklı, böylesine çekici kılan nedir?” (Just What is it that Makes Todays Homes so Different, so Appealing?) başlıklı resmi, yeni bir akımın habercisiydi. (Ek 1, Resim 5)
“İngiliz Pop Sanat’ının ilk evresi (1953-1956) teknolojiyle çok içli dışlıydı ve figüratifti (Ek 1, Resim 6), ikinci evresi (1957-1961) ise soyut özellikler gösterdi (Ek 1, Resim 7). Pop Sanatçılar endüstri toplumunun yarattığı kültürü benimsiyor, bunun çeşitli yönlerini yapıtlarına sokmaya başlıyordu. İkinci dönem sanatçıları, kitle iletişim araçlarının bombardımanı sonucunda dünyayı farklı algılamaya başladığımızdan hareketle, izleyiciye ulaşmanın yolu olarak bu araçların dilini ve söylemini benimsemeyi uygun görüyordu. Üçüncü evre 1961’de “Genç Çağdaşlar” sergisiyle başladı. Çevre olarak şehir, resimlere girmeye başlamıştı. Peter Blake (Ek 1, Resim 8 - 9) ve R. B. Kitaj, bu kuşağı önemli ölçüde etkiledi. Kitaj tuvalde olanla tuval dışında kalanı birbirine bağlamakla ilgileniyordu, “bitmemiş resim anlayışı”na kafa yoruyordu. (Pop Art: Kaldırımdaki Dondurma, 2001: 8, 9)”
Savaş sonrası herhangi bir yıkım yaşamamış olan Amerika’da endüstri ve bunun sonucunda da popüler kültür oldukça hızlı gelişmekteydi. Her şey büyük, renkli ve parlaktı. Popüler kültürün yarattığı temalar devlet ve iş adamlarıyla boy ölçüşecek bir üne kavuşuyordu ki savaş sonrası döneminin en etkili iki Amerikalısı Elvis Presley ve Mickey Mouse daha sonraları Pop Sanat’a malzeme olacaktı (Ek 1, Resim 10 – 11).
New York’lu Sanatçılar için Jasper Johns önemli bir çıkış noktası oldu. Hamilton Londra’da “Günümüzün evlerini böylesine farklı, böylesine çekici kılan nedir?”i yaptığı sırada Johns New York’ta Amerikan bayrağı resimleri yapıyordu. “Bu bir bayrak mı yoksa resim mi?” sorusunun yanıtının öneminin olmadığının kabulü Pop Sanat’ın yolunu açtı (Ek 1, Resim 12).
Pop Sanat sanatçılarının birçoğu aynı zamanda zanaatkâr olduğu, Warhol’un ayakkabı çizimleri, Rossenquist’in bilbord resimleri, Lichtenstein’ın vitrin
tasarımları, Oldenburg’un dergi çizimleri ve tasarımları yaptığı bilinmektedir. Buradan da grafik tasarıma ve grafik sanatına hiçte uzak olmadıkları anlaşılabilir.
Pop aanatın ilk resimleri olan Dick Tracey’in, Superman’in Marilyn Monroe’nun, şeftali konservesinin ve Coca-Cola şişesinin resimlerini Andy Warhol 1960’lı yıllara girildiğinde yapmıştır (Ek 1, Resim 13 – 14). Aynı sıralarda James Rosenquist’da 5 metre boyutlarında ki bir kanvas üzerinde Kennedy’in resmini, bir arabanın bir bölümünü ve bir dilim pastayı kullanarak “Yeni Seçilmiş Başkan” isimli resmini yapmıştı (Ek 1, Resim 15).
Pop sanatın dışa vurumcu sanatçılarının en başında İsveç asıllı sanatçı Claes Oldenburg geldiği söylenmektedir. Yumuşak heykelleriyle ünlenen sanatçı, eriyormuş gibi görünen heykellerde yapmıştı (Ek 1, Resim 17 – 18).
California’da ise. Billy A. Benston ve Ed Ruscha yapıtlarında (Ek 1, Resim 20) California tarzı yaşam biçimini gösteriyorlardı. Yapıtlarında maço ve sert erkek imajını kullanmışlardı. Wayne Thiebaud, Joe Goode (Ek 1, Resim 21) ve Mel Ramos da (Ek 1, Resim 22 – 23 – 24) California’nın önemli pop sanatçılarındandır.
Roy Lichtensein ise Pop Sanat akımına damgasını vuran çalışmalarında çizgi roman karelerini kullanmıştır. (Ek 1, Resim 25 – 26).
Amerikan Pop Sanat’çıların her türlü dışavurumculuktan uzaklaşıp imge seçimlerinde bir mesajları olduğunu reddetmelerine karşın İngiltereli sanatçılar kaynakları açıkça ortaya koyuyor veya alaycı eleştiri amacıyla kullanıyorlardı. Farklı kaynaklardan imgeleri bir araya getirdikleri için tümüyle boyanmış bir tuval bile kolaj gibi görünüyordu. İngiltere’de David Hockney bir Pop yıldızı haline gelmişti (Ek 1, Resim 27). 1964’te Los Angeles’a taşınınca California tarzını benimsedi ve bir anda California’nın en önemli sanatçısı haline geldi. Tom Wesselmann gerçek nesneleri ve boyanmış insan figürlerini üç boyutlu sahnelerde kullandı (Ek 1, Resim 28).
“1960’larda bütün dünyada Pop Art’çılar çıktı, bunların en başarılılarının ikisi de Almandı: Sigar Polke (Ek1, Resim 29 – 30 ve Gerhard Richter. Pop Art’ın Anglosakson dünya dışında fazla yaygınlık kazanamadığını söylemek gerek. Gelişmiş endüstri toplumunun sanatı olması, diğer ülkelerde Amerikan emperyalizmini çağrıştırması ve yerel kültüre saldırıldığının düşünülmesi bunun başlıca nedenleriydi. (Pop Art: Kaldırımdaki Dondurma, 2001: 32)”
Roy Lichtensein üç boyutlu resimler üretirken buna paralel olarak ta resimde soyuta doğru yeni bir arayışa yöneldi. 1980’ler de dev boyutlu yapıtlar meydana getirmişti (Ek 1, Resim 42 – 43 – 44). Claes Oldenburg’da yumuşak nesnelerini yapmaya devam ediyordu ancak artık boyutları anıtsal biçimde büyümüştü (Ek 1, Resim 47).
1.4.3. Pop Sanat, İletişim, Reklam ve Grafik
Sanat etkinliklerinde ‘Pop’ sözcüğünün kapsadığı alan çok geniştir. Bu etkinliklerin buluştuğu ortak yön kitle iletişim imgelerine dayanmaları ve bazen de aynı yaratma sürecinden geçmeleridir. Bu akım için pek çok isim düşünülmüştür. ‘New Vulgarianism’ (Yeni Bayağılık, Adilik), eleştirmenlerin duyduğu tiksintiyi ifade ederken, ‘Yeni Gerçekçilik’ ve ‘Yeni Dadacılık’ gibi isimlerse bu akımların sanat tarihiyle olan bağlarını vurgulamaktadır. ‘Pop’ isminde karar kılınmasının nedeni televizyon, radyo, gazete gibi kitle iletişim araçlarına ilgiyi çekmesidir. Pop Sanat, iletişim biçimlerini keşfetme, onlara eleştirel bir bilinçle bakabilme amacıyla yapılan bir çağrıdır. Aynı şekilde grafik ürünleri de kitle iletişim imgelerine dayanır ve televizyon, radyo, gazete gibi kitle iletişim araçlarından faydalanır.
Pop Sanatın büyük bir bölümü gerçekliğin çeşitli yönlerinin az veya çok doğrudan betimlenişiyle ilgilenmiştir ve zaten kitle iletişim araçlarında da kullanılan sözcükler ve imgeler, gerçek dünyanın bir parçasıdır. Rengin, biçimin, boyutların ve diğer resim öğelerinin etkili bir biçimde kullanılması, alıcıya belli mesajlar iletmek zorunda olan reklamcıyı büyük ölçüde ilgilendirir. Bu etkili kullanım için popülerin bilinmesi gerekir, popülerlikler doğrultusunda reklamlar, yani grafik ürünler oluşturulur.
Ayrıca dikkat edilmesi gereken bir yer daha vardır, reklama dikkat çekebilmek için popüler olan imgeler kullanılmaktadır. Çünkü reklamın yayınlandığı zamanda popüler olan o imgeler daha fazla insanın dikkatini çekecektir. Pop sanatında kullandığı imgeler kullanıldığı zamanda popüler olan imgelerdir.
Reklamın bir grafik ürün olduğu ve grafik içerisinde önemli bir yeri olduğu düşünülürse grafik ve grafik eğitiminin de pop sanatla ilişkili olduğu gerçeği ortaya çıkacaktır. Tasarımcı genelin dikkatini çekebilmek için popüler olanı kullanır ve sonuçta çıkardığı üründe pop sanatın özellikleri belirir ki ticari bir kaygı taşımıyor olsa zaten pop sanat bir eser oluşmuş olacaktır. Andy Warhol’un “Üç Coca Cola Şişesi” isimli eseri buna bir örnek olarak gösterilebilir. (Ek 1, Resim 14)
Basılı bir grafik ürün oluşturulduktan sonra baskı teknikleri ile çoğaltılır ve kitlelere ulaşması sağlanır. Pop sanat ürünlerinde de baskı teknikleri kullanılmıştır. Bunu en çok kullanan pop sanat sanatçısı da bu sanatın babası denilen Andy Warhol’dur. Ayrıca basılı grafik ürünleri bir sanat eseri gibi tamamen yaratıcısının duyguları neticesinde oluşmaz, araya oluşuma ortaklık eden işverenin, iş yeri sahibinin ve hatta hedef kitlenin duyguları da girmektedir. Pop sanatın büyük isimleri ürünlerini başkalarına yaptırdıkları da bilinmektedir. Burada bir grafik ürün ile pop sanat eseri arasındaki ortak bir yön daha ortaya çıkmaktadır.
1.5. Grafik Eğitimi 1.5.1. Grafik Tasarım
Tasarım, bir problemin çözümü demektir ve grafik tasarım problemleri genellikle iki boyutlu yüzeyler üzerinde çözülür. Bir tasarım ne kadar çekici olursa olsun, verilmesi istenen mesajı iletemiyorsa hiçbir değer taşımaz.
Tasarım Süreci;
-Bilgi Toplama
-Yaratıcılık ve Buluş Süreci -Çözüm Bulma
-Uygulama şeklinde gelişir.
Tasarım sürecine başlamak için bazı önkoşul bilgilere sahip olmak gereklidir. Örneğin grafik tasarım yüzeyinde insanın görme duygusunun izlediği yol çok önemlidir. İnsan gözü, oldukça dar bir alan içine odaklanabilir. Batı kültüründeki yazılı iletişim, eski Yunanlılardan bu yana sol üstten sağ alt köşeye doğru yönelen, yatay ve çizgisel bir sıra izler. Bu hareket yönü, grafik tasarım yüzeylerinin düzenlenişindeki temel kriterlerden biridir.
Tasarım sürecinde başlangıç rolü oynayan diğer öğeler ise çizgi, ton, renk, doku, biçim, ölçü gibi temel bilgilerdir. Grafik tasarım da tüm tasarım alanlarında olduğu gibi denge, orantı ve görsel hiyerarşi, görsel devamlılık, bütünlük, vurgulama ilkelerine sahiptir (Balcı, 2003)
Grafik tasarım görsel bir iletişim sanatıdır ve bir mesajı iletmek veya bir ürünü / hizmeti tanıtmak amacıyla yapılır. Grafik tasarımı ilginç, dinamik ve çağdaş kılan şey iletişime yönelik olmasıdır. (Becer, 1993)
1.5.2. Grafik Sanatın ve Grafik Eğitimin Tanımı
Kısaca biçimlere anlam yükleme sanatı olarak tanımlanan grafik sanatı; resim, heykel, mimari ve dekoratif sanatlar gibi plastik sanatların önemli bir koludur. Grafik sanatı; verilmesi istenen mesaj, içerik ve biçim açısından baskı grafiği ve reklam grafiği olarak ikiye ayrılır. Yani hem baskı teknikleri oluşturulmuş sanat eserlerini, hem de bilgi iletimini sağlayan amblem-logo, afiş, broşür, ambalaj, dergi, basın ilanları gibi reklama yönelik tasarlanan grafiksel ürünleri kapsar. Grafik sanatçısı baskı grafiğinde konu ve ifade bakımından son derece özgürken, reklam grafiğinde içerik, verilecek mesaj, nesnelerin seçimi gibi durumlarda reklam verenin isteklerini göz önünde bulundurma zorunluluğundadır.
Grafik sanat yapıtları; diğer görsel sanat dallarında olduğu gibi, belli bir içten geliş, doğaçlama yoluyla ya da ani bir yaratma isteği sonunda birden bire ortaya çıkmaz. Bir grafik sanatçısı yapıtını oluştururken, konu seçimi yaparken veya amacını belirlerken reklam vereninin önerisini dikkate alır. Tüm tasarım aşamalarında oldukça titiz davranır ve mesajı iletirken estetik kuralları dahilinde bir çözümlemeye gider.
Grafik eğitimi, bu çözümleme sırasında nasıl bir yol izlenebileceğini, bunu yaparken hangi unsurların nasıl kullanılması ve bu konuda nelere dikkat edilmesi gerektiğinin verildiği bir içeriğe sahiptir. Grafik eğitimi sırasında öğrenci baskı çeşitlerini, bilgisayarlı tasarım programlarını ve tasarım gücü kavramını öğrenir.
1.5.3. Grafik Eğitimi ve Pop Sanat
Daha önce de belirtildiği gibi grafik eğitimi sırasında öğrenci bir taraftan ağaç baskı, gravür, serigrafi gibi baskı çeşitlerini; Photoshop, Freehand gibi bilgisayar programlarını öğrenirken diğer taraftan grafik eğitiminin çok daha önemli ve diğerlerine göre soyut bir yönü olan ‘tasarım gücü’ kavramını da öğrenir. Bu aşamada nokta-çizgi ile başlayıp, yüzey oluşturma ve bu yüzeyi oluştururken daha estetik bir görünümü sağlamak için gerekli olan ritim, yön, aralık, hareket, biçim, kompozisyon, doku, renk, denge gibi unsurların daha etkili nasıl kullanılabileceği üzerinde durulmalıdır. Bu unsurların öğrenimi uygulamalı bir eğitimle, yaparak ve yaşayarak oluşturulur. Çünkü uygulama, bu temel aşamaların özümsenmesinde oldukça önemli ve gereklidir. Uygulama sırasında çeşitli grafik ürünler oluşturulur, oluşturulan bu ürünler arasında özellikle basılı reklamlar geniş yer kaplar.
Öğrenci bir reklamı hazırlarken hedef kitlenin dikkatini çekmeyi başarmak zorundadır. Vermek istediği mesaja dikkat çekmek için reklamı kullanmaktadır ancak reklama dikkat çekmek içinde farklı yöntemler kullanmak, estetik bir görüntü oluşturmak zorunda kalır. Bu aşamada fotoğraf, resim, ünlü yüzler, seks imajı gibi dikkat çekicilik açısından çok daha kolay yöntemlerde kullanılabilir. İşte burada
öğrenci popüler kültürden, popüler imgelerden, popüler sanattan yani pop sanattan etkilenebilir ki zaten o kültürün içinde yaşadığı için bu yönde bir öğrenmenin gerçekleşebilirliği normaldir. Yani pop sanatın grafik eğitimine etkisi olduğu gibi popüler kültüründe yaşama ve yaşamla kazanılan öğrenmeye etkisi olabilir.
Güzel ve pahalı arabaların, güzellikleri veya cinsellikleri ön plana çıkarılmış bayanların, karizmatik erkeklerin, özenilebilecek karakterlerin, kişiliklerin, cinsellik çağrıştıran mesajların veya imgelerin, popüler oyun, spor veya kavramların kullanıldıkları bu reklamlardan başarılı sonuçlar alınabilecektir. Böyle bir kültürün hüküm sürdüğü çağımızda da kullanılması normaldir ancak ahlaki yönden doğru olup olmadığı reklama, kullanılan içeriğe, fotoğrafa göre tartışılabilir. Bir jilet reklamında spor bir arabanın veya spor bir arabanın yanında güzel bir bayanın kullanılmasının arkasından o jiletin 3 bıçaklı olmasının faydalarından başka faydalarının olabileceği düşüncesi de çıkarılabilir. Aynı reklam içerindeki bu imgelerin birbirleriyle ortak yönlerinin çok fazla olmamasına rağmen örnekleri çoktur. Telefon reklamında güzel bayanların, araba-lastik reklamlarında cinsel içerikli mesaj veya imgelerin, kredi kartı reklamlarında seksi bayanların, sigara-içki reklamlarında karizmatik, eli silahlı erkeklerin, cips reklamlarında karikatürize edilmiş cinselliğin, prezervatif reklamında popüler bir spor olan futbolun kullanılması bunlara örnek gösterilebilir. Bunların dışında karikatür şeklinde sunulan veya ünlü yüzlerin bulunduğu eğlenceli reklamlarda vardır.
Öğrencide ulaşılması istenilen kitle içerisinde olduğundan veya aynı kültürü paylaştığından bütün bu yöntemlerden etkilenecektir ve bu etkileri kendi uygulamalarında da gösterecektir. Bu uygulamalarında sadece böyle bir yöntem içerisine girip çizgi, ton, renk, doku, biçim, ölçü, denge, orantı ve görsel hiyerarşi, görsel devamlılık, bütünlük, vurgulama gibi önemli öğeleri göz ardı ederse öğrenimde tasarım gücü dediğimiz kavram eksik kalacaktır. Sadece dikkat çekici bir fotoğrafın gelişigüzel kullanılmasıyla tasarım yapılmaz; o fotoğrafın, başlığın, metnin, mesajın yeri bunların ve üzerinde bulundukları alanın renkleri de önemlidir. Bunlar görmezden gelinirse reklam sonuçları başarılı olsa bile grafik ve estetik görünüm başarısızlıkla sonuçlanabilir. (Alpaslan, 2003)
1.6. Problem Cümlesi
“Pop sanatın günümüz basılı reklamlarına ve öğrenci tasarımlarına etkisi var mıdır?”
1.7. Alt Problemler
Bu araştırma ile “Pop sanatın günümüz basılı reklamlarına ve öğrenci tasarımlarına etkisi var mıdır?”sorusuna cevap aranmaktadır. Bu amaç doğrultusunda basılı reklamlar ve grafik eğitimi alan öğrencilerin yapmış oldukları reklam tasarımları incelenmiş ve aşağıdaki problemler test edilmiştir.
Alt Problem 1: Pop sanatın günümüz basılı reklamlarına etkisi var mıdır? Bu amaç doğrultusunda örnek basılı reklamlarda aşağıdaki sorulara yanıt aranmıştır:
Renkler canlı mı?
Kompozisyon hareketli mi?
Tasarımlarında figürleri gelişigüzel yerleştirip, özenmeden mi yapmış? Aynı figür aynı kompozisyonda farklı renklerde kullanılmış mı? Gazete kesikleri, çizgi romanlar veya karikatürler kullanmış mı?
Popüler yüzleri ve popüler kavramları veya popüler imgeleri kullanmış mı? Güzel bayan veya maço, sert erkek imajı, çıplaklık ve cinsellik kavramlarından en az birisini kullanmış mı?
Alt Problem 2: Pop sanatın grafik eğitimi alan öğrencilerin tasarımları üzerine etkisi var mıdır?
Bu amaç doğrultusunda öğrenci çalışmalarında aşağıdaki sorulara yanıt aranmıştır:
Renkler canlı mı?
Kompozisyon hareketli mi?
Tasarımlarında figürleri gelişigüzel yerleştirip, özenmeden mi yapmış? Aynı figür aynı kompozisyonda farklı renklerde kullanılmış mı?
Gazete kesikleri, çizgi romanlar veya karikatürler kullanmış mı?
Popüler yüzleri ve popüler kavramları veya popüler imgeleri kullanmış mı? Güzel bayan veya maço, sert erkek imajı, çıplaklık ve cinsellik kavramlarından en az birisini kullanmış mı?
Tüketim maddeleri, gündelik eşyalar veya bayrak kullanmış mı?
1.8. Önem
Bir ürünün istenilen satışa ulaşmasının sağlanmasında ve insanların ürün ile ilgili bilgilendirilmelerinde kullanılabilecek en büyük silah reklamdır. Bu reklamların inandırıcı olması ve hedef kitleyi ürüne yönlendirebilmesi için çeşitli yöntemler kullanılır. Reklam içerisinde mesajın verilmesinde; yani ürünün sunulmasında popüler yüzlerin, seks imajının, sigara içki gibi özenilebilecek temaların kullanılması veya olayların karikatürize edilerek anlatılması ürüne yönlendirme amacıyla kullanılan yöntemlerdendir. Bu yöntemler aynı zamanda pop sanatın özellikleridir ve günümüzde sıkça kullanıldıkları da bir gerçektir. Bu araştırma ile pop sanat eserleri ile beş yıllık dönemdeki basılı reklamlar karşılaştırılarak, pop sanatın günümüz basılı reklamlarına etkisi ortaya konmuştur.
Grafik eğitimi, bir grafik ürününün çözümlenmesi sırasında nasıl bir yol izlenebileceğini, bunu yaparken hangi unsurların nasıl kullanılması ve bu konuda nelere dikkat edilmesi gerektiğinin verildiği bir içeriğe sahiptir. Öğrenci bir reklam çalışması sırasında dikkat çekmek için fotoğraf, resim, ünlü yüzler, seks imajı gibi dikkat çekicilik açısından kolay yöntemler kullanabilir. Bu durumda öğrencinin pop sanattan etkilenmiş olacağı düşünülebilir. Bu araştırma ile öğrenci tasarımları analiz edilerek pop sanatın grafik eğitimi alan öğrencilerin tasarımları üzerine etkisi ortaya konmuştur.
1.9. Varsayımlar
Bu araştırmaya katılan öğrencilerin tasarım güçlerine ve araştırmaya konu olan reklam tasarımlarına etki eden diğer etmenlerin aynı şekilde etki ettiği
varsayımından hareket edilmiştir.
1.10. Sınırlılıklar Araştırma
1. 2001-2006 yılları arasında kullanılmış basılı reklam örnekleriyle,
2. 2006 – 2007 eğitim öğretim yılında meslek lisesi grafik bölümüne devam eden 5 öğrencinin grafik tasarımlarıyla,
3. Bilgisayar destekli tasarım dersi reklam afişi konusuyla, 4. Eğitim programında konuya ayrılan süre ile,
sınırlıdır.
1.11. Tanımlar
Reklam: Bir işin, bir malın veya bir hizmetin para karşılığında, genel yayın araçlarında, tarif edilerek geniş halk kitlelerine duyurulmasıdır (Ünsal, 1972: 12).
İletişim: Gönderici ve alıcı olarak adlandırılan iki insan ya da insan grubu/kitlesi arasında, yaşamak için gerekli ihtiyaçları karşılamak, diğer insanlarla işbirliğine girmek, başkalarını da kendisi gibi olmaları için etkilemeye çalışmak vb. nedenlerle gerçekleştirilen bir duygu, düşünce, davranış ve bilgi alışverişi olarak tanımlanabilir (Becer, 1997: 11)
Popüler Kültür: Popüler kültür en geniş ve kabul gören tanımıyla, gündelik hayatın kültürüdür. (Oktay, 2001: 4).
BÖLÜM II
YÖNTEM
Bu bölümde araştırmanın yöntemi, araştırmada kullanılan desen ve değişkenler, örneklem grubu, veri toplama araçları, veri toplama süreci ve verilerin çözümlenmesi açıklanmıştır.
Araştırmada literatür oluşturulurken belgesel tarama yöntemi, pop sanatın günümüz basılı reklamlarına ve öğrencilerinin tasarım gücülerine ve reklam tasarımlarına etkilerini belirmek amacıyla örnek inceleme yöntemi kullanılmıştır.
2.1. Evren
Bu araştırmanın evrenini basılı reklamların bulunduğu dergiler ve meslek lisesi grafik bölümü öğrencileri oluşturmaktadır.
2.2. Örneklem
Araştırmanın örneklem grubunu ise 2001 – 2006 yılları arasında kullanılmış tesadüfü yöntemle seçilen on basılı reklam ve 2006 – 2007 eğitim öğretim yılında Ankara Cebeci Anadolu Meslek Kız Meslek Lisesi grafik bölümünde eğitimini sürdüren beş öğrencinin reklam tasarımları oluşturmaktadır.
Araştırma meslek lisesi grafik bölümü 11/12. sınıf programda yer alan “bilgisayar destekli tasarım” dersine ait “reklam afişi” konusunda yapılan özgün öğrenci tasarımlarını kapsamaktadır.
Grafik bölümü 11/12. sınıf öğrencilerinin seçilmesinin nedeni, “bilgisayar destekli tasarım” dersini ilk defa bu yıl görmeleri ve reklam tasarımları konusuna ait ön bilgileri benzer seviyede olan öğrencilerin uygulamaya katılmalarını sağlamaktır.
Hem yaş hem de içinde bulundukları sosyal çevrelerin benzerlikleri göz önüne alındığında popüler kültür ve popüler imgelerden birbirine yakın seviyelerde etkilenmiş öğrencilerin araştırmaya katılımı sağlanmış ve öğrencilerin yaptıkları reklam tasarımlarına etki eden faktörler arasındaki farklar en aza indirilmeye çalışılmıştır.
Seçilen örneklem grubunun incelemeleri sonucunda erkek öğrencilerin sayıca fazla oldukları görülmüştür (Ek 6), ancak konunun içeriği nedeniyle bunun önemli bir etken olmadığı düşünülmektedir.
2.3. Veri Toplama Aracı
Araştırmada genel tarama modeli kullanılmış ve son beş yıla ait basılı reklam örnekleri ile 2006 – 2007 eğitim öğretim yılında meslek lisesi grafik bölümünde eğitimini sürdüren 5 öğrencinin yaptıkları reklam tasarımları oluşturulan gözlem formu kullanılarak analiz edilmiştir.
Basılı reklam ve öğrenci tasarımlarının analizi esnasında kullanılan gözlem formu oluşturulurken kaynaklar taranmış, örnekler incelenmiş ve pop sanata dair özellikler ortaya konulmuştur. Ortaya konulan özelliklerin geçerliliği konusunda uzman görüşleri de alınarak gözlem formu ulaşılmıştır. (Ek 3). Gözlem formunda yer alan özellikler herhangi bir pop sanat eserinde hepsinin birlikte görülebilmesiyle beraber tek bir eserde sadece herhangi bir iki tanesinin bulunabildiği de dikkate alınarak analiz sonuçlarına ulaşılmıştır.
Araştırmanın bağımlı değişkenleri son beş yıla ait seçilen on basılı reklam ve grafik bölümünde eğitimini sürdüren 5 öğrencinin yaptıkları reklam tasarımları, bağımsız değişkenlerini ise pop sanat eserleri oluşturmaktadır. Araştırma konusuyla ilgili olarak ders öğretmeni eğitilmiş ve reklam afişi modülünün program analizlerine (Ek 4) göre ders uygulatılmıştır. Uygulama sırasında aşağıdaki işlem basamakları izlenmiştir.
1. Dergi içi reklam tasarımı ve özelliklerinin anlatılması 2. Reklam konusunun seçilmesi
3. Eskizin çizilmesi
4. Bilgisayarda orijinalin hazırlanması 5. Sunulması
2.4. Verilerin Analizleri
Araştırma kapsamında pop sanata dair özellikler ortaya konulmuş, kaynaklar taranmış, örnekler incelenmiş ve uzman görüşleri alınarak basılı reklam ve öğrenci tasarımlarının analizi esnasında kullanılan gözlem formu hazırlanmıştır. (Ek 3). Öğrenci çalışmaları ve basılı reklamlar gözlem formuna göre incelenmiş ve gözlem sonuçları % değerleri ve frekansları hesaplanarak belirtilmiştir.
