Heath W.Lowry, Osmanl~lar~n Ayak ~zlerinde. Kuzey Yunanistan'da
Mu-kaddes Mekanlar ve Mimari Eserleri Aray~~~ Yolculuklar~,
(Türkçesi:Hakan-~ebnem Girginer), ~stanbul, 2009, Bahçe~ehir Üniversitesi Yay~nlar~,
(ISBN 978-975-6437-85-8).
Eser, her biri farkl~~ alt ba~hklardan olu~an üç kitab~n derlenerek bir araya getirilmesiyle olu~-mu~tur. "Günümüzde Kuzey Yunanistan'daki Müslüman ~badetgâhlarm~n Ak~beti" ba~l~kh I. kitap alt~~ bölümü kapsamaktad~r. 2004 y~l~nda filizlenmeye ba~lam~~~ olan bu eserin önsözünde yazar, 15. yüzy~l Balkanlar~na dair altm~~~ civar~nda tahrir defterini tetkik ederek i~e ba~lad~~~n~, ortaya ç~kan 12.500 t~marhn~n ne kadar~n~n kalelerde ikamet etmi~~ olabilece~inden hareketle, Balkan kaleleri ve hisarlan üzerine bir çal~~may~~ amaçlad~~~n~~ ifade eder. Bu amaçla neredeyse tüm Kuzey Yunanistan'~~ dola~t~~~n~~ belirterek, amac~na tam ula~amasa da elimizdeki kitab~~ ~ekillendiren verilen tespit edebil-di~ini
I. kitab~n "Tahrip ve Tahkir Edilmi~~ Dini Eserler" ba~l~kl~~ birinci bölümünde Selanik'in 1780'de yap~lm~~~ bir gravüründen hareketle kaybolan minareleri ve dolay~s~yla camileri sorgulan-makta, 1385 y~l~nda in~a edildi~i belirtilen Serez Hayrettin Pa~a Camisi eski foto~raflar~ndan hare-ketle anlat~larak bedestenler, çar~~lar gibi kullan~labilir yap~lar~n korunmu~~ oldu~u, e~er 1920-30 arasmda kiliseye dönü~türülmemi~~ ise camilerin yok edilmi~~ oldu~u sonucuna var~lm~~t~r. Yine bu bölümde Yenice-i Vardar'daki Gazi Evrenos ve ~emseddin Ahmet Bey camilerinin yok edilmesi veya harabeye dönü~mesine sessiz kal~nmas~~ ele~tirilmi~, Drama'daki Mehmet Halil A~a Camisi harabele-ri, Simavna köyünde tamamen ortadan kald~r~lm~~~ olan ~eyh Bedrettin Tekkesi'nin haziresinde olabilece~i belirtilen ve ta~k~n sonucu nehre kar~~m~~~ baz~~ mezar ta~lar~~ hakk~nda bilgi verilmi~tir. Yazar~n köyün ya~l~~ sakinlerinden derledi~ine göre, 1960'h y~llarda köydeki Türk izlerini silmek amac~yla bir subay buldozerlerle bu mezar ta~lar~n~~ bulunduklar~~ yerden söküp nehir kenar~na getirmi~, muhtemelen ta~lar~n ço~u nehre dökülmü~~ ve tekke de bu dönemde yok edilmi~tir.
~ kinci bölüm "Hristiyanlar Tarafindan Ziyaret Edilmekte Olan Müslüman Kutsal Mekanlar~" ba~l~~~n~~ ta~~maktad~r. Kuzeydo~u Yunanistan'da Ru~enler Köyünde bulunan ve 1401 y~l~nda ku-rulmu~~ oldu~u belirtilen K~z~l Deli Sultan Tekkesinin günümüzde hem yerli hem de çevre yerle~im-ler ve hatta Istanbul'dan gelen Bekta~iyerle~im-ler ve Ortodoks H~ristiyanlarca ziyaret edildi~i kaydedilmek-tedir. Sonraki sayfalarda Ru~enler Köyü ile Küçük Derbent Köyü aras~nda K~z~l Deli Sultan'm ger-çek mezar~~ olabilecek bir kal~nt~y~~ not eden yazar, Küçük Derbent köyündeki Bekta~i tekkesinde bulunan türbenin mumlar yak~larak H~ristiyanlarca da ziyaret edildi~ini ve tekkenin baz~~ mü~temi-lann~n asl~na sad~k kahnmayarak günümüz çinileriyle yenilenmeye çah~~ld~~ma dikkat çeker. H~risti-yanlann bu mekânlan ziyaret sebeplerinin ~slâmiyete duyduklar~~ yak~nhktan de~il, mekanlar~n çevresindeki ta~~ veya a~aç gibi kimi unsurlara yükledikleri kutsiyetten kaynakland~~~~ ileri sürülür.
"Ortakla~a Kullan~lmakta Olan Kutsal Mekanlar" ba~l~kl~~ üçüncü bölümde, Gümülcine'deki 1370 tarihli Gazi Evrenos Zaviye-~mareti, Kara Kapl~ca'daki Nefes Baba Kapl~cas~, Nefes Baba Tek-kesi, Kereviz Köyü'nde 14. yüzy~l sonu 15. yüzy~l ba~~na tarihlenen Kütüklü Baba Tekkesi/Türbesi gibi yap~lar mevcut halinden foto~raflarla tan~mlanarak, Osmanl~~ dönemi kaynaklar~~ ve özellikle Evliya Çelebi'nin eserler hakk~ndaki notlanyla zenginle~tirilerek anlatilmaktad~r.
Dördüncü bölüm "Yeniden
kat Edilmi~~ ve/veya Tekrar Kullan~ma Aç~lm~~~ Kutsal Mekanlar"
ba~l~~~n~~ ta~~maktad~r. Karaferya Musalla Namazgâtu'n~n yerine yap~lan Aziz Pavlus vaaz kürsüsü ele al~narak, namazgâh Evliya Çelebi'nin anlat~mlan ve eski foto~raflar~ndan ve de Karaferya'daki Emin-Zade Hac~~ Ahmed A~a Camisi kubbesine i~lenen duvar resmindeki namazgâh betimlemesin-den hareketle tammlanarak, mevcut vaaz kürsüsünün Eski Ahit'e dayand~r~larak icat edilmeye çal~~~lm~~~ bir kutsal mekan(!) olabilece~i sonucuna var~lm~~t~r. Benzer vaaz kürsülerinin zorlamayla Yeni Bazar Köyü'nde Sokollu Mehmet Pa~a Camisi ve Hamam~~ aras~nda, Kavala ~brahim Pa~a Camisi'nin yan~ba~~nda yap~ld~klar~na dikkat çekilmektedir. Teselya'daki Ayval~~ köyünün d~~~nda yer274
KITAP TANITMA
alan Durbah Baba/ Baba Sultan Bekta~i Tekkesfnin de günümüz Ortodoks H~ristiyanlar' taraf~ndan her y~l 1 May~s'ta ziyaret edildi~i belirtilmektedir.
"~ehir ~çinde De~i~im Geçirmi~~ Kutsal Mekanlar" ba~l~kl~~ be~inci bölümde Drama'da Agios Nikolaos kilisesine dönü~türülen 1395-1402 tarihli Sultan Bayezid Camisi, Kavala'da Agios Nikalaos kilisesine dönü~türülen 1535 tarihli Ibrahim Pa~a Camisi, Selanik'te Agios Konstantin kilisesine dönü~türülen K~~la Camisi, Midilli adas~nda Agia Triada kilisesine dönü~türülen ve 18. yüzy~la tarihlenen Karada~h Kaptan Süleyman Pa~a Camisi, Feredk'te Agios Nikolaos kilisesine dönü~türü-len 1410 civar~na tarihdönü~türü-lenen Musa Çelebi Camisi, Yenice-i Vardar'da Agia Paraskevi kilisesine dö-nü~türülen Evrenoso~ullanna ait bir 15. yüzy~l türbesi mevcut durumlar~, eski foto~raflar~, Osmanl~~ ar~iv belgeleri ve elbette Evliya Çelebi'nin kaptlanyla ele al~n~p anlat~lmaktad~r. Dikkatimizi çeken nokta, yazar~n kullan~m~~ de~i~en/de~i~tirilen bu mekanlar~n ço~unun içine girememi~~ oldu~udur.
Kitab~n son bölümü "K~rsal Kesimlerdeki De~i~im Geçirmi~~ ya da Terk Edilmi~~ Kutsal Me-kanlar" ba~hkhd~r. Makedonya'daki K~rl~kova Köyü'nde bulunan Bekta~i Tekkesfnin Ayo Yorgi'ye ithaf edilen bir ~apele dönti~türülse de çevrede tekke zamazundan kalma kimi unsurlar~n (mutfak gibi) hala var oldu~u belirtilerek, Kavala'daki Seliani Köyü'ndeki benzer bir tekkenin H~ristiyan Leftere Köyü d~~~ndaki Hac~~ Baba Bekta~i Türbesinin Ortodoks kilisesi haline getirilmi~~ oldu~u kaydedilir. Kavala civar~ndaki Koçani Köyü'nde yer alan cami, kiliseye dönü~türfilse de mihrap bezemesindeki ay-y~ld~zlar~~ görmenin mümkün oldu~una de~inilerek, Bat~~ Trakya'daki F~arh Köyti'nün 1901-1902 tarihli camisi hakk~nda bilgi verilmekte ve neredeyse tüm ahalisi Müs-lüman olan bu köyün son 10-15 y~l içinde neden terk e~:lildi~inin hala anla~~lamad~~ma dikkat çekil-mektedir.
Kitap, "Kuzey Yunanistan'da Osmanl~~ Egemenli~inin Miras~~ Olarak Mukaddes A~aç ve Çal~lar~n Kutsal Addedilmesi" ba~hld~ehr. Lowry, Hasluck'un yakla~~k bir as~r önce yazd~~~~ eserinde
(Christianity and Islam Under the Sultans) asdatdan a~aç kültüyle ilgili geleneklerin hala devam etti~ini
belirtti~i önsözde bu kitab~n pek çok bölümünde Evliya Çelebi Seyahatnamesini kaynak olarak kulland~~~n~~ belirtmekte ve Türkiye'de yak~n zamanda yap~lm~~~ bir çal~~madan hareketle günümüze ula~m~~~ binden fazla a~aç kültü oldu~unu ileri sürmektedir. Kitab~n birinci bölümü "Kutsal Karadut A~açlar~" ba~l~~~n' ta~~malcta olup, Ru~enler Köyündeki K~z~l Deli Sultan Tekkesinin bahçesindeki 600 y~ll~k karadut a~ac~n~n yöre sakinlerince kutsal bilindi~ini ve meyvesinin her türlü hastal~~~~ iyile~tirdi~i yönünde bir rivayetin mevcut oldu~unu kaydetmektedir. Hatta yazar bu a~ac~n ~ilid~~ oldu~u söylenen kabu~undan nasiplendi~ini belirterek, te~his konulan g~rtlak kanseri rahats~zh~m~n üç y~ld~r nüksetmedi~ini samimiyetle itiraf etmektedir. "Osmanl~~ Mesire Yerlerindeki Ç~nar A~açla-r~" ba~hkh ikinci bölümde, Serez'de ~ehrin fethi esnas~nda on sekiz gazinin adar~n~~ ba~lad~klan on sekiz kaz~~m ç~nar a~aana dönü~tü~ü efsanesi hem foto~raflar hem de Evliya Çelebi'nin anlat~m~yla desteklenerek anlaulmaktad~r. Yine Serez'deki Mesiregah Cami-i Ahmet Pa~a, Karaferya'da Hasan Baba Türbesi yan~ndaki mesire yerinde bulunan tarihi ç~nar a~ac~, Vodina'da Osmanl~~ Teferrücgah-Mesiregahlar~ndaki tarihi ç~nar a~açlar~~ ve Praviste'deld örnekler özellikle Evliya'~nn notlanyla görsellenerek betimlenmi~tir. "Cami ve Türbelerin Yanlar~na Dikili Ç~nar A~ac~~ Kf~ltü" kitab~n üçüncü bölümünün ba~l~~~d~r. Bu tür a~açlar~n türbede yatan merhum ki~ilerin hat~rasma dikilmi~~ oldu~unu ileri süren Hasluck'un görü~lerine kat~lan Lowry, Seyyid Ali Sultan'~n as~l türbesi yan~n-daki a~ac~, K~rhkova Köyü'nde bir zamanlar civar~nda bir cami oldu~una i~aret eden ç~nar a~ac~n~, benzer ~ekilde Gümülcine ve Praviste'deki ç~nar a~ac~n~, Voclina'daki 16. yüzy~l Osmanl~~ camisi yan~ndaki ç~nar a~ac~n~, Karaferya Hüdavendigar Camisi giri~inin kar~~s~ndaki anarla Gümüküne Evrenos Köyündeki ç~nar a~açlanm bu bölümün örnekleri olarak de~erlendirir. Kitab~n dördüncü bölümü "Müslüman Ziyaretçiler Taraf~ndan Fundahk ve Çahlara Tak~lan Çaput Kültü" ba~l~~~n~~ ta~~makta ve Hasluck'un ifadesiyle bu gelene~in, bünyesinde bir ruhun ya~ad~~ma inan~lan a~açtan çe~itli s~k~nt~lara çare ummak oldu~u belirtihnektedir. Kara Kaphca'daki Nefes Baba Kaphcas~~ dva-r~ndaki fundahklar, Ihca'daki Budah Hoca Tekke/Türbesi civadva-r~ndaki a~açlar bu bölümün örnekleri olarak dikkat çekerler. "Türbelerin Yanlar~na Dikili Selvi A~açlar~" ba~l~kl~~ bölüm kitab~n son bölü-müdür. Bu tip a~açlar~n kutsal addedildiklerini, kesilmediklerini ve civar~nda soygun, cinayet gibi
KITAP TANITMA 275 cürümlerin i~lenmedi~i belirtilerek K~rlikova Köyü'nde eski bir tekke arazisi üzerindeki selvilerle, ~skeçe'de Hasib Baba Bekta~i Tekkesi/Türbesi yan~ndaki selvi bu grup içinde ele al~nm~~t~r. Bu örneklerin ço~unda a~açlardan parça al~n~p dendakronolojik yöntemlerle ya~~ tespiti yap~l~nam~~sa da, ço~unun Evliya Çelebi Seyahatnamesinde bugünkü yer ve biçimlerine sad~k olarak betimlenme-leri en az~ndan 400 y~ll~k örnekler oldu~unu göstermektedir.
Eser içinde yer alan III. kitab~n ba~h~~~ "Kuzey Yunanistan'da Restore Edilen ve/veya Resto-rasyon Plânlan Yap~lan Müslüman Mimari Kal~nt~lar~~ ve Mukaddes Melcânlan" ad~n~~ ta~~maktad~r. Eserlerin bulundu~u yerle~im birimlerinden hareketle on dört bölüm halinde düzenlenen çal~~ma-n~n önsözünde Lowry, Balkanlardaki Osmanl~~ mimari miras~~ üzerine kayda de~er çal~~malar~~ bulu-nan Machiel Kiel'in "çe~itli sebeplerle Balkanlardaki Osmanl~~ mimari miras~n~n sadece % 2'sinin günümüze ula~m~~~ oldu~u" ~eklindeki görü~ünü en az~ndan Kuzey Yunanistan'daki ~5rnelderden hareketle teyit etmektedir. Restorasyonu yap~lan ve özellikle Avrupa Birli~i fonlan kullan~larak restorasyonu planlanan örneklerin tarihsel kaynaklar~~ da dikkate al~narak mimari tasvirleri yap~lm~~, geçirmi~~ oldu~u evreler hakk~nda bilgi verilmi~~ ve restorasyonlan de~erlendirilmi~tir. Ayr~ca eserle-rin mevcut durumlar~~ ve ziyaret imkanlar~~ konusunda da okuyucu bilgilendirilmi~tir. Dimetoka Çelebi Mehmet Camisi, Kara Kaphca'daki Hac~~ Evrenos Ham, Gümülcine'deki Hac~~ Evrenos Zavi-ye-~mareti, ~skeçe Saat Kulesi, Osmanh dönemi evleri, Kereviz Köyü'ndeki Kütüklü Baba Türbesi, Kavala'daki Mehmet Ali Pa~a Külliyesi, Pa~a'n~n evi, sur içindeki Halil Be~~ Camisi ve Medresesi, Damat ~brahim Pa~a'n~n su yolu (16. yy), Drama'da Arap Camii, Serez'de ~brahim Pa~a Bezzazistam, Selçuk Sultan Camisi, Mehmet Bey Camisi, Mustafa Bey Camisi, Selanik'te Yedi Kule Kalesi, Sultan II.Murad Hamam~, Hafsa Hatun Camisi, ~shakiye Camii, Bedesten, Cezeri Kas~m Pa~a Hama~n~, Beyaz Kale (Burc-~~ Esed), Halil A~a Hamam~, Hüsrev Kethüda Hamam~, Musa Baba Türbesi, Sinan Pa~a Cami Minaresi, Yeni Cami, ~dadi Mektebi, Osmanh Bankas~~ Binas~, Gümrük Binas~, Seyfi~llah Pa~a Kona~~, Yenice-i Vardar'da Gazi Evrenos Bey Türbesi, ~erif Ahmet Bey Saat Kulesi, Vodina'da Yeni Cami, Osmanl~~ dönemi evleri, Karaferya'da Çelebi Sinan Bey Camisi, Tuzcu Sinan Hamam~, Emin-Zade Hac~~ Ahmed A~a Camisi, Sinan Bey Köprüsü, Sinagog, Osmanh dönemi konaldan, Kesriye'de Ahmet Pa~a Medresesi, Sultan Mehemmed Camisi (Kur~unlu Cami), Osmanl~~ dönemi konaldan, Selanik körfezindeki Platamona Kalesi gibi dini ve sivil mimarl~k örnelderinin mevcut durumlar~~ ve restor-asyonlan haklunda bilgi verilmi~tir. Onar~lm~~~ olan eserlerin özellikle de konak-lar~n ba~ar~l~~ bir restorasyon süreci geçirmi~~ oldu~unu tespit eden yazar, özellikle camilerin kilidene-rek ziyarete kapak tutulduklar~ndan yalunmakta ve acil onar~lmas~~ gekilidene-rekip de programa dahil edilmemi~~ eserlerden hareketle onar~m önceli~inin nas~l belirlendi~ini sorgulamaktad~r. Selanik'teki geç dönem Osmanl~~ yap~larmda görülen Eli Modiano, Baruch ve Amar, Vitaliano Posel gibi mimar isimleri dikkat çekicidir. Dikkat çekici bir di~er husus ise, 1808-1821 tarihleri aras~nda in~a edilen Kavala Mehmet Ali Pa~a külliyesindeki baz~~ yap~lar~n neden M~s~r hükümetinden kiraland~~~~ ya da sat~n alind~~~chr. Karaferya'da Imathia Eyalet Ar~ivlerinde ço~u 17-18. yüzy~llar' kapsayan Karaferya kad~~ sidllerinin 126 cildinin yer ald~~~~ belirtilerek ~imdiye kadar sadece Yunanl~~ iki ara~t~rmac~~ taraf~ndan çal~~~lan bu belgelerin ara~t~rmac~lar~n ilgisini beldedi~ine dikkat çekilmektedir.
Sonuç bölümünde yazar, Yunanistan'daki Osmanl~~ eserlerinden çok ba~ar~l~~ ~ekilde restore edilenlerin ve özellikle konaklarm Türkiye'deki ara~urmaalarca incelenip örnek al~nmas~~ gerekti~i-ni, hatta kuru hamasetin ötesinde iki kom~u ülkenin ortak projelerle güzel i~ler ba~arabilece~ini belirterek, Türkiye'nin 1985'te uygulamaya koydu~u vizesiz ziyarete Yunanistan'~n kar~~l~k vermesi halinde bölgeyi çok say~da Türk'ün ziyaret edebilece~ine dikkat çekmektedir.
Yukar~da künyesini verdi~im eseri okurken daha çok tarihçi kimli~iyle tan~d~~~m yazar~n çok dogru tespit ve izlenimleriyle, adeta bir "21.yüzy~l Evliya Çelebi'si" kimli~iyle, me~akkatli yolculuk ve ara~t~rmalar neticesinde Kuzey Yunanistan'daki Osmanl~~ kültürel miras~n~~ hem mimarl~k, restoras-yon ve sanat tarihi ba~lam~nda hem de etnografya ve halkbilim ölçe~inde ortaya koydu~una ~ahit oldum.
rN
