TOKAT-KAZOVA KOŞULLARINDA FARKLI TOHUMLUK MİKTARLARININ MÜRDÜMÜK
(Lathyrus sativus L.) HATLARINDA VERİM VE BAZI AGRONOMİK ÖZELLİKLERİ ÜZERİNE
ETKİLERİ Fatih ALAY Y.Lisans Tezi
Tarla Bitkileri Anabilim Dalı Doç. Dr. Yaşar KARADAĞ
2008
T.C.
GAZİOSMANPAŞA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ TARLA BİTKİLERİ ANABİLİM DALI
Y.LİSANS TEZİ
TOKAT-KAZOVA KOŞULLARINDA FARKLI TOHUMLUK MİKTARLARININ MÜRDÜMÜK (Lathyrus sativus L.) HATLARINDA VERİM VE BAZI AGRONOMİK ÖZELLİKLERİ ÜZERİNE ETKİLERİ
Fatih ALAY
TOKAT 2008
Başkan : ... İmza :
Üye : ... İmza :
Üye : ... İmza :
Üye : ... İmza :
Üye : ... İmza :
Yukarıdaki sonucu onaylarım
(imza)
... Enstitü Müdürü
kurallarına uyulduğunu, başkalarının eserlerinden yararlanılması durumunda bilimsel normlara uygun olarak atıfta bulunulduğunu, tezin içerdiği yenilik ve sonuçların başka bir yerden alınmadığını, kullanılan verilerde herhangi bir tahrifat yapılmadığını, tezin herhangi bir kısmının bu üniversite veya başka bir üniversitedeki başka bir tez çalışması olarak sunulmadığını beyan ederim.
i
Yüksek Lisans Tezi
TOKAT-KAZOVA KOŞULLARINDA FARKLI TOHUMLUK
MİKTARLARININ MÜRDÜMÜK (Lathyrus sativus L.) HATLARINDA VERİM VE BAZI AGRONOMİK ÖZELLİKLERİ ÜZERİNE ETKİLERİ
Fatih ALAY
Gaziosmanpaşa Üniversitesi
Fen Bilimleri Enstitüsü Tarla Bitkileri Anabilim Dalı
Danışman: Doç. Dr. Yaşar KARADAĞ
Bu çalışma; Tokat-Kazova koşullarında 2006/2007 vejetasyon döneminde Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü deneme alanında farklı tohumluk miktarlarının mürdümük (Lathyrus sativus L.) hatlarında verim ve bazı agronomik özellikleri üzerine etkilerini belirlemek amacıyla yürütülmüştür. Deneme bölünmüş parseller deneme desenine göre üç tekrarlamalı olarak kurulmuştur. Araştırmada hatlar (38, 452, 455, Gürbüz 2001) ana parselleri, tohumluk miktarları (9, 12, 15, 18, 21 kg/da) ise alt parselleri oluşturmuştur. Araştırmada en yüksek çiçeklenme süresi, olgunlaşma süresi, biyolojik verim, tohum verimi, saman verimi, bin tane ağırlığı, ham kül oranı 452 nolu hattan, en yüksek yaş ot verimi 38 nolu hattan, en yüksek kuru ot oranı, kuru ot verimi Gürbüz 2001 çeşidinden, en yüksek hasat indeksi ise 455 nolu hattan elde edilmiştir. Tohumluk miktarı arttıkça çiçeklenme süresi, olgunlaşma süresi ve bin tane ağırlığı azalırken; yaş ot verimi, kuru ot oranı, kuru ot verimi, biyolojik verim, tohum verimi, saman verimi ve ham kül oranı artmıştır. Bu durumda, çiçeklenme süresi bakımından en yüksek değerler 12 kg/da, olgunlaşma süresi, tohum verimi bakımından 21 kg/da, yaş ot
ii Yıl 2008, 61 sayfa
Anahtar Kelimeler: Lathyrus sativus L. mürdümük, tohumluk miktarı, kuru ot verimi, tohum verimi, saman verimi, ham kül oranı.
iii
Masters Thesis
EFFECT OF DIFFERENT SEED RATIOS ON YIELD AND SOME AGRONOMICAL PROPERTIES OF GRASSPEA (Lathyrus sativus L.) LINES
UNDER TOKAT-KAZOVA CONDITIONS
Fatih ALAY
Gaziosmanpaşa University
Graduate School of Natural and Applied Science Department of Field Crops Science
Supervisor : Doç. Dr. Yaşar KARADAĞ
This research was carried out to determine the effect of different seed ratios on yield and some agronomical properties of grasspea (Lathyrus sativus L.) lines under Tokat-Kazova conditions in the experimental area of Department of Field Crops Agricultural Faculty of Gaziosmanpaşa University in 2006/07 vegetation period. This experiment was arranged was arranged in split plots with three replications. In the experiments, lines (38, 452, 455, Gürbüz 2001) were main plots, the seed ratios (9, 12, 15, 18, 21 kg/da) were sub plots. In this study, the highest day to floworing, day to seed maturation, biological yield, seed yield, straw yield, thousand seed weight, crude ash content were obtained from 452 line, the highest green herbage yield was obtained from 38 line, the highest dry matter content, dry matter yield was obtained from Gürbüz 2001 cultivar, the highest harvest index was obtained from 455 line. The increasing of seed ratios increased green forage yield, dry matter content, dry matter yield, biological yield, seed yield, straw yield and crude ash
iv
highest green forage yield, dry matter content, dry matter yield, biological yield, straw yield and crude ash content were obtained from 18 kg/da seed ratio. The highest thousand seed weight, harwest index were obtained from 9 kg/da seed yield, respectively.
Year 2008, 61 page
Key Words: Lathyrus sativus L. grasspea, seed ratio, dry matter yield, seed yield, straw yield, crude ash content.
v
Tez konumu seçen, gelişimini kendine özgü titizlikle yöneten, gerekli imkan ve bilgileri sağlayan ve en iyi şekilde yetişmem için yardımlarını esirgemeyen danışman hocam sayın Doç. Dr. Yaşar KARADAĞ’a, araştırmanın yapılması esnasında bölümümüz imkanlarından yararlanmamı sağlayan Tarla Bitkileri Bölüm Başkanı sayın Prof. Dr. Güngör YILMAZ’a, gerek kaynak gerekse bilgi konusunda emeği geçen sayın Doç. Dr. Selahattin İPTAŞ’a, laboratuar çalışmalarımla yakından ilgilenen sayın Araş. Gör. Dr. Musa YAVUZ ‘a, arazi çalışmalarımın yürütülmesinde yardımcı olan 2007 yılı Tarla Bitkileri 4. sınıf öğrencilerine, tez yazım aşaması ve diğer aşamalarda bana büyük emekleri geçen Ziraat Yüksek Mühendisi arkadaşlarım Bahar UZUN, Murat AYDEMİR, Mesut ÖZKURT, Melih YILAR ve M. Yaşar ÖZDEMİR’e teşekkürlerimi bir borç bilirim.
Fatih ALAY Ocak 2008
vi Simgeler Açıklama m2 : metrekare kg : kilogram da : dekar g : gram 0C : santigrat derece % : yüzde Kısaltmalar Açıklama Ö.D. : önemli değil T.M. : tohumluk miktarı ark. : arkadaşları
vii
Resim Sayfa
Resim 1. 38-9 (kg/da) nolu hattan bir görünüş……….56
Resim 2. 38-12 (kg/da) nolu hattan bir görünüş………56
Resim 3. 38-15 (kg/da) nolu hattan bir görünüş………56
Resim 4. 38-18 (kg/da) nolu hattan bir görünüş………....56
Resim 5. 38-21 (kg/da) nolu hattan bir görünüş………..……….56
Resim 6. 452-9 (kg/da) nolu hattan bir görünüş..……….57
Resim 7. 452-12 (kg/da) nolu hattan bir görünüş………..57
Resim 8. 452-15 (kg/da) nolu hattan bir görünüş………..…57
Resim 9. 452-18 (kg/da) nolu hattan bir görünüş………..57
Resim 10. 452-21 (kg/da) nolu hattan bir görünüş……….57
Resim 11. 455-9 (kg/da) nolu hattan bir görünüş………...…58
Resim 12. 455-12 (kg/da) nolu hattan bir görünüş………...…………..58
Resim 13. 455-15 (kg/da) nolu hattan bir görünüş………..58
Resim 14. 455-18 (kg/da) nolu hattan bir görünüş………..58
Resim 15. 455-21 (kg/da) nolu hattan bir görünüş………..58
Resim 16. Gürbüz 2001 (kg/da) nolu hattan bir görünüş……….59
Resim 17. Gürbüz 2001 (kg/da) nolu hattan bir görünüş……….59
Resim 18. Gürbüz 2001 (kg/da) nolu hattan bir görünüş……….59
Resim 19. Gürbüz 2001 (kg/da) nolu hattan bir görünüş……….59
Resim 20. Gürbüz 2001 (kg/da) nolu hattan bir görünüş……….59
Resim 21. Deneme Alanından Genel Görünüşler………60
viii
Çizelge Sayfa
Çizelg 1. Tokat-Kazova’nın İklim Verileri………...19 Çizelge 2. DenemeYeri Topraklarının Bazı Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri…………..20 Çizelge 3. Mürdümükte farklı hat ve tohumluk miktarlarının çiçeklenme sürelerine ait varyans analiz tablosu………...24 Çizelge 4. Mürdümükte farklı hat ve tohumluk miktarlarının çiçeklenme sürelerine ait ortalama değerler………24 Çizelge 5. Mürdümükte farklı hat ve tohumluk miktarlarının olgunlaşma sürelerine ait varyans analiz tablosu………26 Çizelge 6. Mürdümükte farklı hat ve tohumluk miktarlarının olgunlaşma sürelerine ait ortalama değerler………..………..26
Çizelge 7. Mürdümükte farklı hat ve tohumluk miktarlarının yaş ot verimlerine ait
varyans analiz tablosu …..……….27 Çizelge 8. Mürdümükte farklı hat ve tohumluk miktarlarının yaş ot verimlerine ait
ortalama değerler………28 Çizelge 9. Mürdümükte farklı hat ve tohumluk miktarlarının kuru ot oranlarına ait
varyans analiz tablosu………....29 Çizelge 10. Mürdümükte farklı hat ve tohumluk miktarlarının kuru ot oranlarına ait
ortalama değerle………30 Çizelge 11. Mürdümükte farklı hat ve tohumluk miktarlarının kuru ot verimlerine ait
ix
ortalama değerler………..….31 Çizelge 13. Mürdümükte farklı hat ve tohumluk miktarlarının biyolojik verimlerine ait varyans analiz tablosu ………..………..33 Çizelge 14. Mürdümükte farklı hat ve tohumluk miktarlarının biyolojik verimlerine ait ortalama değerler………33 Çizelge 15. Mürdümükte farklı hat ve tohumluk miktarlarının tohum verimlerine ait varyans analiz tablosu ………34 Çizelge 16. Mürdümükte farklı hat ve tohumluk miktarlarının tohum verimlerine ait ortalama değerler……….………35 Çizelge 17. Mürdümükte farklı hat ve tohumluk miktarlarının saman verimlerine ait varyans analiz tablosu……….……….36 Çizelge 18. Mürdümükte farklı hat ve tohumluk miktarlarının saman verimlerine ait ortalama değerler……….…………37 Çizelge 19. Mürdümükte farklı hat ve tohumluk miktarlarının bin tane ağırlıklarına ait varyans analiz tablosu ………....38 Çizelge 20. Mürdümükte farklı hat ve tohumluk miktarlarının bin tane ağırlıklarına ait ortalama değerler……….38 Çizelge 21. Mürdümükte farklı hat ve tohumluk miktarlarının hasat indekslerine ait varyans analiz tablosu……….40 Çizelge 22. Mürdümükte farklı hat ve tohumluk miktarlarının hasat indekslerine ait ortalama değerler……….40 Çizelge 23. Mürdümükte farklı hat ve tohumluk miktarlarının ham kül oranına ait
x
ÖZET………..i-ii ABSTRACT………iii-iv
ÖNSÖZ……….v
SİMGE VE KISALTMALAR DİZİNİ………....vi
RESİMLER DİZİNİ………vii ÇİZELGELER DİZİNİ………...viii-ix-x 1. GİRİŞ………. 1 2. LİTERATÜR ÖZETLERİ………... 3 3. MATERYAL ve YÖNTEM………. 19 3.1. Deneme Alanı……….. 19
3.2. Araştırma Yerinin İklim Özellikleri……….19
3.3. Araştırma Yerinin Toprak Özellikleri………. 20
3.4. Materyal………... 21
3.5. Yöntem……… 21
3.5.1. Araştırmada İncelenen Özellikler………. 22
3.5.2.Verilerin Değerlendirilmesi………... 23
4.BULGULAR VE TARTIŞMA………. 24
4.1. % 50 Çiçeklenme Süresi (gün)……… 24
4.2. Olgunlaşma Süresi (gün)………. 25
4.3. Yaş Ot Verimi (kg/da)………. 27
4.7. Tohum Verimi (kg/da)……… 34
4.8. Saman Verimi (kg/da)………. 36
4.9. Bin Tane Ağırlığı (g)………. 38
4.10. Hasat İndeksi (%)………. 39 4.11. Ham Kül Oranı (%)……… 41 5.SONUÇ……….. 44 6.KAYNAKLAR……….. 45 EKLER………56 ÖZGEÇMİŞ………. .61
1. GİRİŞ
Yem bitkilerinin yalnızca hayvan beslenmesinde değil, toprak verimliliğinin artırılması ve sürekliliği, erozyonun önlenmesi ve ekolojik dengenin korunması açısından çok önemli fonksiyonları vardır. Ülkemizde yıllardır yanlış işleme yöntemleri ve tek yönlü ürün yetiştiriciliğinden dolayı tuzluluk ve çevre kirliliği sorunları ortaya çıkmıştır. Bu sorunların çözülmesi için yem bitkilerinin ekim sistemi içinde oranının artırılması gereklidir. Ülkemizde büyükbaş ve küçükbaş hayvancılık büyük oranda meraya dayanmaktadır. Ancak meraların yıllardır tek yönlü ve yanlış kullanımı sonucunda bu alanlar verimliliklerini büyük ölçüde kaybetmiş ve hayvanlar yem değeri düşük kaynaklarla beslenmek zorunda kalmışlardır. Hayvansal üretimi artırmak için hayvan beslemenin kaliteli yemlerle yapılması gereklidir. Bunun için tarla tarım sistemleri içinde kaliteli yem bitkileri ekilişi ve üretimini artırmak zorundayız.
Ucuz kaliteli kaba ve kesif yem yetiştirmenin ülkemiz hayvancılığı açısından önemli olduğu yıllardır dile getirilmektedir. Dünyada giderek yetiştiriciliği yaygınlaşan mürdümük bitkisi hem insan hem de hayvan beslenmesinde kullanılabilmektedir. Kuraklığa dayanıklı olması ve farklı toprak yapısında bulunan alanlarda yetişebilmesi mürdümük bitkisinin en önemli özelliklerindendir. Tane verimi yüksek olmakla birlikte % 30 protein ve % 41 nişasta içermesi hem kanatlı hem de büyük ve küçükbaş hayvanların rasyonunda soya küspesi ve mısıra ikame olabilecek özelliğe sahiptir. Ayrıca otu % 18 protein içeriğiyle yoncaya yakın özelliklere sahiptir (Gençkan, 1992).
Ülkemizde 2003 yılında toplam 589 adet yem fabrikası olup ortalama kapasite kullanımı % 41,6 olmuştur (Akdeniz ve ark. 2006). Bu kapasite kullanımındaki düşüklükte kaliteli bitkisel protein kaynağındaki yetersizlik de önemli bir rol oynamaktadır. Karma yem üretim miktarı 2003 yılında 6,42 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. Bunun 2,77 milyon tonunu kanatlı yemi, 3,01 milyon tonunu büyük-küçükbaş yemi ve 0,64 milyon tonunu diğerleri oluşturmuştur (Akdeniz ve ark., 2006). Özellikle et ve yumurta tipi kanatlı rasyonlarında kullanılan bitkisel protein kaynaklarının oranı sırasıyla % 30-40 ve % 20-30 arasında değişmektedir. Bitkisel protein kaynakları içerisinde de soya ve soya küspesi kullanımı önemli bir yer tutmaktadır. Akdeniz ve ark. (2006)’nın bildirdiğine göre yemlik
soya ve soya küspesi ithalatımız sırasıyla 813,6 ile 406 bin ton ve toplamda 1,22 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. Bu rakamlar, soya ve soya küspesine alternatif olarak ülkemiz koşullarında yetişecek yem maddelerine verilmesi gereken önemi ortaya koymaktadır. Baklagiller insan hayatında önemli yeri olan ucuz enerji ve protein kaynaklarıdır. Son yıllarda toprak ve tarım ürünlerinde üretim kalitesinin arttırılması için her yıl münavebeli tarım sisteminin gerekliliği iyice anlaşılmıştır. İklim ve toprak farklılıklarından dolayı tarımsal üretimde kullanılmak üzere farklı bitki çeşitlerinin adaptasyonu önem arz etmektedir. Ülkemizde fazla yaygın olmayan bu bitki genellikle hayvan beslenmesinde kullanılmaktadır. Bu bitkinin kuraklığa dayanıklı olması, farklı toprak yapısında bulunan alanlarda yetişebilmesi ve yüksek protein içermesi önemli özellikleri arasında sayılmaktadır. Geçit iklim kuşağında yer alan Tokat’ta mürdümüğün kışlık olarak adaptasyonu ile ilgili yapılan pek çok çalışmada başarılı sonuçlar elde edilmiştir (Büyükburç ve ark., 1996; Büyükburç ve Karadağ, 2002; Karadağ ve Büyükburç, 2003b; Karadağ ve Büyükburç, 2004; Karadağ ve ark., 2004; Karadağ, 2004). Bu çalışmaların sonucunda ICARDA’dan temin on üç mürdümük hattı içerisinde sırasıyla yaş ot verimi, kuru ot verimi, tohum verimi, biyolojik verim, saman verimi, bin tane ağırlığı ve hasat indeksi bakımından yüksek olan üç hat (38, 452, 455) seçilerek, yüksek ve kaliteli ot ve tohum üretimi için en uygun tohumluk miktarının saptanmasına çalışılmıştır. Tohumluk miktarının yüksek tutulması halinde; bitkide yaş ot, kuru ot ve tohum verimleri ile bitki boyunun artmasında neden olurken, bin tane ağırlığının azalmasına neden olmaktadır (Blum, 1967; Jimenez ve ark., 1998).
Bu araştırma, Tokat-Kazova koşullarında kışlık olarak yetiştirilecek mürdümük hatlarında farklı tohumluk miktarlarının verim ve bazı agronomik özellikleri üzerine etkilerini belirlemek amacıyla yürütülmüştür.
2. LİTERATÜR ÖZETLERİ
Tek yıllık baklagil yembitkisi olan mürdümük Lathyrus cinsinin çok geniş bir bitki grubunu oluşturmaktadır. Mürdümük, yembitkisi yanında kıymetli bir dane baklagil bitkisi olup, kültürünün Ortadoğu, Güney Amerika, Hindistan, Doğu ve Güneybatı Avrupa, Batı Asya'dan Orta Asya'ya ve Güney Avrupa kadar geniş bir bölgede yapıldığı bilinmektedir. Hughes ve ark. (1952), yaygın mürdümükten dekara ortalama 89,2 kg tohum alınacağını bildirmektedirler.
Blum (1967), değişik oranlarda fiğ tohumluğu kullandığı çalışmada tohum veriminin, tohumluk miktarı arttıkça yükseldiğini gözlemiştir.
Duke (1981), yaygın mürdümüğün 60-90 cm boyunda, meyveleri 25-40 mm boyunda, meyvede 3-5 adet tohumun bulunduğunu, tohumların % 28,2 ham protein içerdiğini, dekara ortalama 100-150 kg tohum veriminin alındığını bildirmektedirler.
Avcıoğlu ve Soya (1982), yaygın mürdümüğün 30-100 cm’ye kadar boylanabildiğini, sapın 4-6 mm genişliğinde, meyvede 1,5 adet tohum bulunduğu, meyve uzunluk ve eninin 30-40, 15-20 mm ve meyve kalınlığı 6 mm, tohum uzunluk ve genişliğinin 7-15, 5-9 mm, tohum kalınlığının 4-6 mm, renkli tohumların bin tane ağırlığı 150,0-180,9 g, beyaz renkli tohumların ise 230-400 g olduğu vurgulanırken, mürdümüğün kıraç ve taban alanlarda 150-250 kg/da saman ve 250-450 kg/da biyolojik verime sahip olduğunu bildirmektedirler.
Jackson ve Yunus (1984), İngiltere'de 49 Lathyrus sativus hattı üzerinde 1982 yılında yazlık olarak yürütülen bir denemede, ortalama bakla uzunluğunu 39,14 mm, bakla genişliğini 13,73 mm, çiçeklenme gün sayısını ise 49,98 gün olarak tespit etmişlerdir.
Yamamoto ve Fujiwora (1984), Japonya'da Lathyrus cinsi içerisinde bazı türlerin morfolojik özellikleri üzerinde yapmış oldukları çalışmada; bitki boyu bakımından
Lathyrus cicera 37-52 cm, L. sativus'un 42 nolu hattı 72-74 cm, L. sativus'un 52 nolu hattı
70-88 cm; dal sayısı bakımından ise aynı türler sırasıyla 11-14 adet, 6-16 adet ve 6-20 adet olarak saptamışlardır.
Sağlamtimur ve ark. (1986), Çukurova koşullarında on yıl süreyle yazlık olarak yürüttükleri bir çalışmada, yaygın mürdümüğün bitki boyunu ortalama 63,7 cm, yaş ot verimini 2219 kg/da, tohum verimini 126,6 kg/da ve % 50 çiçeklenme gün sayısını 108 gün olarak tespit etmişlerdir.
Suriye'de kıraç koşullarda ICARDA'nın yapmış olduğu bir araştırmada, çeşitli yaygın mürdümük varyetelerinin dekara kuru ot verimlerinin 334 kg ve 953 kg arasında değiştiği ve mürdümük hatlarının ot ve tohum verimlerinin yıldan yıla ve yöreden yöreye büyük farklılıklar gösterdiği bildirilmiştir. Aynı koşullarda yürütülen bir diğer denemede ise, yaygın mürdümük hatlarının dekara yaş ot verimlerinin 1930-3104 kg, kuru ot verimlerinin ise 100-477 kg arasında değiştiği belirtilmiştir (Anonim, 1987).
Chakraborti ve ark. (1987), Bangladeş’in batısında yetiştirilen toplam 35 adet baklagil bitkisini, farklı gelişme dönemlerinde toplayarak protein ve çeşitli besin madde içeriğine bakmış oldukları bir araştırmada, adi mürdümük bitkisinde kuru maddede % 14,20 ham kül içerdiğini bildirmektedirler.
Soya (1987), İzmir koşullarında yerel adi fiğ çeşitlerinde tohumluk miktarının (150, 175, 200 adet/m2) verim ve verim karakterlerine etkisi üzerine yürütmüş olduğu bir çalışmada, en düşük ve yüksek bitki boyu, yaş ot ve kuru ot verimini sırasıyla 49,4-51,2 cm, 1316-1454 kg/da ve 271,4-311,4 kg/da ile metrekareye 150 ve 200 adet atılan tohumlardan, en düşük ve en yüksek kuru ot oranını ise % 20,92-21,43 ile 200 ve 150 adet/m2 tohumluk miktarlarından alındığını bildirmiştir. Söz konusu çalışmada tohumluk miktarı arttıkça yeşil ot ve kuru madde verimlerinin yükseldiğini, buna karşılık bitki boyu ve kuru madde oranında önemli bir değişme olmadığını belirtmiştir.
Soya ve ark. (1988), izmir koşullarda farklı fiğ türlerinde tohumluk miktarının (175, 200, 225 adet/m2) ot verimi ve verim karakterlerine etkisi üzerine yürütmüş oldukları bir diğer çalışmada, en düşük ve en yüksek bitki boyu ve kuru ot oranını sırasıyla 55,8-58,5 cm ve % 23,5-24,9 ile metrekareye 225 ve 175 adet atılan tohumlardan, en düşük ve en yüksek yaş ot ve kuru ot verimini ise 1373-1629 kg/da ve 337-380 kg/da ile 175 ve 225 adet/m2 tohumluk miktarlarından alındığını bildirmişlerdir. Söz konusu çalışmada birim alana verilen tohumluk miktarı arttıkça yeşil ot ve kuru madde verimlerinin arttığını, bitki boyu ve kuru madde oranının ise önemli ölçüde azaldığını ortaya koymuşlardır.
Tükel ve Hatipoğlu (1987) tarafından Adana'da yapılan bir çalışmada, yaygın mürdümüğün tek yıllık buğdaygillerle birlikte yetiştirildiğinde yüksek verim sağladığı ve farklı zamanlarda hasat edilen mürdümük - yulaf karışımlarının yeşil ot verim değerlerinin biçim zamanına göre sırasıyla 15 Mart'ta 3081,8 kg/da, 1 Nisan'da 4140,0 kg/da, 15 Nisan'da 4006,0 kg/da ortalama olarak 3734,1 kg/da; kuru ot verimlerinin ise sırasıyla 499,5 kg/da, 901,8 kg/da, 814,5 kg/da ve ortalama 738,6 kg/da olarak saptandığı bildirilmektedir.
Asghar ve ark. (1989), Pakistan'ın Baluchistan ilinin yüksek yaylalarında (1000 m) yaygın mürdümükte 2 farklı ekim zamanı ve 3 farklı lokasyonda 2 yıl süreyle yürütmüş oldukları denemede, dekara tohum verimleri olarak Quetta bölgesinde 1986/87 de 72,1 kg, 1987/88’de 15,6 kg, Khuzdar bölgesinde birinci yıl 28,2 kg, ikinci yıl 12,0 kg, Kan Mehtarzai’de birinci yıl 23,6 kg, ikinci yıl 40,7 kg olarak tespit ederlerken, dekara toplam kuru madde verimlerini ise Quetta bölgesinde birinci ve ikinci yıl sırasıyla 179,2 ve 43,4 kg, Khuzdar’da birinci yıl 183,3 kg, ikinci yıl 78,3 kg, Kan Mehtarzai’de ise birinci ve ikinci yıl sırasıyla 58,3 ve 95,0 kg olarak elde etmişlerdir.
Gülcan (1989), Lathyrus sativus'un baklalarında 4-5 adet tohum bulunduğunu ve ortalama 120 kg/da tohum veriminin alındığını bildirmiştir.
Jimenez ve ark. (1989), adi fiğde tohumluk miktarının yüksek tutulması halinde; bitkide yaş ot, kuru ot ve tohum verimleri ile bitki boyunun artmasına neden olurken, bin tane ağırlığının azalmasına neden olduğu bildirilmektedir
Lazauyi ve ark. (1989), Macaristan’da yapılan bir çalışmada, mürdümük çeşitlerinin iki kez biçildiği ve dekardan 700-800 kg yaş ot verimi alındığını bildirmişlerdir.
Sağlamtimur ve ark. (1989), yaygın mürdümüğün, bin tane ağırlığının 150-250 g arasında değiştiğini, normal yetiştirme koşullarında 150-200 kg/da tane, 1000-2000 kg/da yeşil ot ve 400-500 kg/da kuru ot verimi alındığını, 80-100 cm boylandığı ve baklada 2-4 adet tohum bulunduğunu bildirmişlerdir.
Abd El-Moneim ve ark. (1990a), Suriye'de ortalama 342 mm yağış alan ve büyüme peryodunun 5-6 ay olduğu Tel Hadya'da iki yıl süreyle kışlık olarak 7 baklagil yembitkisi türüyle yaptıkları bir çalışmada; Lathyrus sativus'un % 100 çiçeklenmeye 118 gün, % 50 bakla bağlamaya 132 gün, % 100 bakla bağlamaya ise 145 günde ulaştığını saptamışlardır. Kuru madde verimini; % 100 çiçeklenme ve % 100 bakla bağlama döneminde sırasıyla birinci yıl 264-481 kg/da, ikinci yıl 407-712 kg/da; tohum verimlerini ilk yıl 140 kg/da; ikinci yıl 133 kg/da; hasat indekslerini ise sırasıyla birinci yıl % 24; ikinci yıl ise % 19 olarak tespit etmişlerdir.
Suriye Tel Hadya'da iki yıl süreyle kışlık olarak yapılan bir araştırmada; yaygın mürdümükte % 100 çiçeklenme ve % 100 bakla bağlama dönemlerinde sırasıyla kuru madde verimi birinci yıl 165-264 kg/da, ikinci yıl 278-431 kg/da; ham protein oranını birinci yıl % 9,8-22,5, ikinci yıl % 13,26-20,65 olarak saptanmıştır. Ayrıca yapılan bu çalışmada genotiplerin tamamı, % 50-100 meyve bağladıktan sonra maksimum kuru madde verimi saptanmıştır (Abd El-Moneim ve ark., 1990b).
Klysha (1990), Rusya'da 1982-88 yıllarında yedi yıl süresince Okruglaya 436 yaygın mürdümük çeşidi ile yürütülen bir çalışmada, bitkinin 88-120 cm’ye kadar boylandığını, dekara 2260 kg yaş ot, 269 kg tohum verimi alınırken, 1000 tane ağırlığının 174-214 g, bitkide 5-8 adet dal, baklada 3-4 adet tohum bulunduğunu, ham protein oranı olarak da kuru otta % 20,7, tohumda ise % 28,6-29,5 arasında değiştiğini bildirmiştir.
Lü ve ark. (1990), Çin'de Lathyrus sativus, L. cicera, L. tinitanus ve L. odoratus mürdümük türleri ile yapmış oldukları araştırmada, yaygın mürdümükten dekara 3750 kg yaş ot verimi ve kuru otta % 20,1 oranında ham protein elde etmişlerdir. Ayrıca, kuru
madde içerisinde % 0,2'den daha düşük BOAA içerdiğini ve vejetasyon süresinin 88-155 gün arasında değiştiğini vurgulamışlardır.
Maier ve ark. (1990), yaygın mürdümüğün 120 cm’ye kadar boylanabildiğini, meyvede 2-5 adet tohum bulunduğunu, tohumların 7-10 mm uzunluğunda, 2-5-8 mm eninde olduğunu belirtmişlerdir.
Thomson ve ark. (1990), Suriye’de yaygın mürdümüğün fiğ, yem bezelyesi ve arpa gibi bitkilerden daha düşük verim sağladığını ve kuru madde veriminin dekara 360 kg olduğunu bildirmişlerdir.
Açıkgöz (1991), yaygın mürdümüğün, 30-90 cm ye kadar boylanabilen tek yıllık bir baklagil yembitkisi olduğunu ve taç yapraklarının mavi-menekşe renkte, baklada tohum sayısının 6-12 adet olduğunu, kıraç koşullarda 150-200 kg/da kuru ot ve 50-150 kg/da da tane verimi alınabileceğini vurgulamaktadır.
Falco ve ark. (1991), İtalya'da 1987-1988 yıllarında iki yıl süreyle kışlık olarak 6 Lathyrus
sativus L. ekotipinin morfolojik ve verim özelliklerini incelemek amacıyla yapmış
oldukları bir çalışmada, ekimden itibaren çiçeklenme gün sayısını yerel ekotiplerde 200,8-210,7 gün, ıslah edilmiş hatlarda 206,3-208,7 gün, ekimden itibaren olgunlaşma süresini yerel ekotiplerde 275,0-279,3 gün, ıslah edilmiş hatlarda 278,4-280,0 gün; bitki boyunu yerel ekotiplerde 65,4-69,8 g, ıslah edilmiş hatlarda 64,2-76,9 g; meyve boyunu yerel ekotiplerde 27,3-35,0 cm, ıslah edilen hatlarda 24,2-29,0 cm; bitki başına tohum ağırlığını yerel ekotiplerde 8,7-10,2 g, ıslah edilen hatlarda 8,7-10,5 g; bitki başına meyve sayısını yerel ekotiplerde 12,5-14,8 adet, ıslah edilen hatlarda 8,9-12,3 adet; meyvedeki tohum sayısını yerel ekotiplerde 3,2-3,6 adet, ıslah edilen hatlarda 2,9-3,0 adet; 1000 tane ağırlığını yerel ekotiplerde 164-259 g, ıslah edilen hatlarda 267-293 g ve hasat indeksini ise yerel ekotiplerde % 25,00-34,07, ıslah edilen hatlarda % 22,43-26,97 olarak saptamışlardır.
Keatinge ve Chapanian (1991), Suriye'de kıraç koşullarda 1985-86 vejetasyon döneminde iki farklı bölgede kışlık olarak yürüttükleri bir denemede yaygın mürdümükten % 10 bakla
bağlama döneminde sırasıyla Tel Hadya'da 225,1-275,9 kg/da, Breda'da ise 192,9-225,1 kg/da kuru madde verimi elde etmişlerdir.
Shukla ve Lal (1991), 1986-87 yıllarında kışlık olarak Hindistan Jhansi'de üç baklagil türü ile yürüttükleri bir denemede, yaygın mürdümükte yaş ot verimini 2466 kg/da, kuru madde verimini 563 kg/da ve ham protein verimini ise 93 kg/da olarak tespit etmişlerdir. Abd El-Moneim (1992), Suriye'de kışlık olarak yaygın mürdümük ile ilgili yürüttüğü bir denemede, ortalama biyolojik verimi 427 kg/da, tohum verimini 147 kg/da ve hasat indeksini % 34 olarak tespit etmiştir.
Diyarbakır koşullarında 1991-1992 yıllarında kışlık olarak yürütülen bir denemede, yaygın mürdümük hatlarından ortalama dekara 193-256 kg tohum ve 540-825 kg arasında biyolojik verim alındığı bildirilmektedir (Anonim, 1992).
Gençkan (1992), yaygın mürdümüğün 30-100 cm boylandığını, çiçek renginin çoğunlukla beyaz olduğunu, ancak pembe veya mavimsi renkte olanların da olabileceğini, baklaların 30-40 mm uzunluğunda, 10-20 mm genişliğinde ve 6 mm kalınlığında olduğunu, baklada tohum sayısının 2-4 adet, tohumların 6-8 mm çapında, 1000 tane ağırlığının renkli tohumlarda 150-180 g, iri tohumlu beyaz danelilerde ise 230-400 g arasında bulunduğunu, yaş ot veriminin 1000-3500 kg/da, dane veriminin 100-200 kg/da ve tohumların ise yaklaşık % 28 ham protein içerdiğini belirtmiştir.
Kiehn ve Reimer (1992), Kanada'da yapılan bir çalışmada yaygın mürdümüğün 30-130 cm boylandığını, tohumların 3-12 mm çapında, tohumların % 26-28 ham protein içerdiğini, 100-115 gün de olgunlaştığını ve bin tohum ağırlığının 180- 210 g arasında değiştiğini kaydetmişlerdir.
Abd El-Moneim ve Cocks (1993) tarafından Suriye'de on Lathyrus sativus L. türüyle yapılan bir çalışmada yaygın mürdümüğün dekara yaş ot verimi ortalama 237.7-280,6 kg, tohum verimi 37,3-76,5 kg ve % 100 çiçeklenme süresi 102-145 gün olarak saptanmıştır. Ayrıca bu hatlar içerisinde Lathyrus sativus türünün 452, 439, 455, 463 ve 38 no'lu hatlarının da sırasıyla yaş ot verimlerinin, 247,1 , 261,6 , 268,7 , 237,7 , 243,3 kg/da; kuru
ot verimlerinin 45,5 , 55,8 , 37,3 , 48,2 , 59,6 kg/da; % 100 çiçeklenme sürelerini 136, 130, 140, 145 ve 110 gün olduğu saptanmıştır.
Diyarbakır ekolojik koşullarında altı yaygın mürdümük hattıyla kışlık olarak yapılan bir çalışmada ortalama 2146-2631 kg/da yaş ot, 384-512 kg/da kuru ot, 394-849 kg/da biyolojik verim ve 137-166 kg/da dane verimi verdiği bildirilmektedir (Anonim, 1993a). Anonim (1993b), 1990-1991 yetiştirme sezonunda on üç yaygın mürdümük hattıyla değişik bölgelerde kışlık ve yazlık olarak yürütülen denemede, kışlık olarak ekimin yapıldığı Cezayir Saida Sidi'de sırasıyla çiçeklenme tarihinin 146-172 gün, olgunlaşma zamanının 219 gün, biyolojik verimin 560,1- 912,9 kg/da; yazlık olarak ekimin yapıldığı Türkiye Ankara koşullarında biyolojik verimin 493,5-637,1 kg/da; tohum veriminin ise dekara 190,7-253,8 kg olarak saptandığı bildirilmektedir.
Biederbeck ve ark. (1993), Kanada'da 1984-1987 yıllarında kuru bölgelerde dört yıl süre yazlık olarak yürütülen bir çalışmada yaygın mürdümüğün kanopi yüksekliğini ortalama 29,8 cm olarak saptarlarken, aynı koşullarda 1984-89 altı yıl süreyle yaptıkları diğer bir çalışmada ise toplam kuru madde verimini ortalama 223,0 kg/da olarak saptamışlardır. Büyükburç ve ark. (1994), Tokat koşullarında iki yıl süreyle yazlık olarak yapmış oldukları bir araştırmada yaygın mürdümükte % 50 çiçeklenme süresini 71-77 gün, tohum olgunlaştırma süresini 133-139 gün olarak belirlemişlerdir. Aynı araştırmada sırasıyla dekara yaş ot verimini 455 no'lu hatta 4168,7 kg, 452 no'lu hatta 3724,5 kg; kuru ot verimini 455 no'lu hatta 870,2 kg, 452 no'lu hatta 800,7 kg; dane verimini 452 no'lu hatta 357,9 kg/da, 455 no'lu hatta ise 238,4 kg/da olarak tespit etmişlerdir.
Biederbeck ve Bouman (1994), Kanada'da kumlu-killi toprak koşullarında 1984-1990 yılları arasında altı yıl süreyle yazlık olarak yaptıkları bir çalışmada yaygın mürdümükte ortalama kuru madde verimini 281,0 kg/da olarak elde etmişlerdir.
Campbell ve ark. (1994), Nepal Rampur'da on yabani Lathyrus sativus hattı ile yaptıkları bir çalışmada; ortalama çiçeklenme gün sayısını 85 gün, olgunlaşma gün sayısını 135 gün ve bin tohum ağırlığını ise 42 g olarak tespit etmişlerdir.
Anonim (1995), 1991-1992 yetiştirme sezonunda on üç yaygın mürdümük hattıyla değişik bölgelerde kışlık ve yazlık olarak yapılan çalışmalarda, kışlık ekimde çiçeklenme süresi Suriye Tel Hadya'da 117-127 gün, Breda bölgesinde 133-145 gün; yazlık olarak Türkiye Van koşullarında 64-69 gün; olgunlaşma süresi kışlık ekimde Suriye Breda'da 165- 173 gün, Tel Hadya'da 162-175 gün; yazlık olarak Türkiye Van koşullarında 98-106 gün; tohum verimleri kışlık ekimin yapıldığı Suriye Breda'da 96,1-157,4 kg/da, Tel Hadya'da 73,3-138,9 kg/da; yazlık olarak Türkiye Van'da 219,7-634,8 kg/da; biyolojik verim açısından ise kışlık ekimde Suriye Breda'da 254,1-365,7 kg/da, Tel Hadya'da 222,0-367,4 kg/da olarak saptanmıştır.
Robertson ve Abd El-Moneim (1995), Suriye'de yapılan bir çalışmada, yaygın mürdümüğün olgunlaşma gün sayısının 145- 189 gün ve bin tane ağırlığının ise 225 g'a kadar çıkabildiğinin saptandığını bildirmektedirler.
Serin ve ark. (1995), Erzurum sulu şartlarında adi fiğde değişik tohum miktarının (4, 8, 12 ve 16 kg/da) tohum verimi ile bazı özelliklerine etkilerini inceledikleri bir araştırmada, en düşük ve en yüksek bitki boyu, tohum verimi ve sap verimini sırasıyla 47,4-51,6 cm, 118,3-139,1 kg/da ve 253,0-310,3 kg/da ile 4 ve16 kg/da tohumluk miktarlarından, bin tane ağırlığını ise 67,2-67,9 g ile 12 ve 4 kg/da tohumluk miktarlarından alındığını bildirmişleridir.
Andiç ve ark. (1996), Van kıraç şartlarında 1992-1994 yıllarında on iki yaygın mürdümük hattı ile yazlık olarak yürüttükleri araştırmada, birinci yıl bitki boyunu 37,0-50,8 cm, yaş ot verimini 597,1-1452,5 kg/da, kuru ot verimini 132,4-288,2 kg/da; ikinci yıl bitki boyunu 30,6-36,2 cm, yaş ot verimini 330,6-771,8 kg/da, kuru ot verimini 175,2-188,4 kg/da; üçüncü yıl ise bitki boyunu 25,0-35,3 cm, yaş ot ve kuru ot verimlerini ise sırasıyla dekara 488,9-868,1 kg ve 117,2- 190,3 kg olarak saptamışlardır.
Çukurova koşullarında 1994 ve 1995 yıllarında yaygın mürdümük ile kışlık olarak yapılan bir çalışmada; bitki boyu, birinci yıl ortalama 85,6 cm, ikinci yıl 78,6 cm; yeşil ot verimi birinci yıl ortalama 3739 kg/da, ikinci yıl 3632 kg/da; kuru ot verimi ise birinci yıl 472 kg/da, ikinci yıl 432 kg/da olarak bulunmuştur (Anlarsal ve ark., 1996).
Diğer yandan Arslan ve Anlarsal (1996a), Şanlıurfa koşullarında farklı tohumluk miktarlarının (100, 150, 200, 250 ve 300 adet/m2) bazı adi fiğ çeşitlerinde tohum verimi ve bazı özelliklere etkisini inceledikleri bir çalışmada, en düşük ve en yüksek tohum verimi ve bitkide bakla sayısını sırasıyla 99,86-129,61 kg/da ve 11,08-14,09 adet ile 300 ve 100 adet/m2 tohumluk miktarlarından, en düşük ve en yüksek bin tane ağırlığını ise 48,28-49,54 g ile 250 ve 100 adet/m2 tohumlukmiktarlarından elde etmişlerdir.
Aynı koşullarda söz konusu çeşitlerin sırasıyla 150, 200, 250, 300 ve 350 adet/m2 tohumluk miktarlarının ot verimi ve bazı özelliklere etkisinin incelendiği bir çalışmada ise, en düşük ve en yüksek yaş ot veriminin 1678,12-2259,36 kg/da ile 150 ve 300 adet/m2, kuru ot veriminin ise 291,18-402,99 kg/da ile 150 ve 350 adet/m2 tohumluk miktarlarından tespit edilmiştir (Arslan ve Anlarsal, 1996b).
Büyükburç ve ark. (1996), Tokat ekolojik koşullarında iki yıl süreyle yazlık olarak on üç yaygın mürdümük hattıyla yapmış oldukları araştırmada, ortalama olarak bitki boyunu 56,0-86,2 cm, tohum verimini 56,1-245,1 kg/da, saman verimini 167,9-399,1 kg/da, biyolojik verimi 224,0-644,2 kg/da, bin tane ağırlığını 104,2-174,3 g ve hasat indeksini ise % 25-37 olarak tespit etmişlerdir.
Fırıncıoğlu ve ark. (1996), Ankara koşullarında, 1993-1995 yıllarında üç yıl süreyle bazı fiğ ve mürdümük türlerinin tarımsal özellikleri üzerindeki yapmış oldukları bir araştırmada, ortalama biyolojik verimi sırasıyla adi fiğde 191-232 kg/da, burçak da 167-202 kg/da, koca fiğde 189-235 kg/da, yaygın mürdümükte 277-300 kg/da, nohut mürdümüğünde 235-261 kg/da; ortalama tohum verimini adi fiğde 67-95 kg/da, burçak da 71-86 kg/da, koca fiğde 71-90 kg/da, yaygın mürdümükte 105-128 kg/da, nohut mürdümüğünde 98-120 kg/da; kes verimini ise adi fiğde 117-140 kg/da, burçak da 90-131 kg/da, koca fiğde 118-148 kg/da, yaygın mürdümükte 149-172 kg/da ve nohut mürdümüğünde ise 130-151 kg/da olarak belirlemişlerdir.
Özpınar ve ark. (1996), 1991 ve 1993 yıllarında iki yıl süre ile İzmir koşullarında ekim yöntemi ve tohumluk miktarının (6, 9, 12, 15, 18, 21 kg/da) Kubilay-82 fiğ çeşidinin yeşil ot ve kuru madde verimine olan etkisi üzerinde yürütmüş olduğu bir çalışmada, sırasıyla ortalama yeşil ot verimlerini en düşük 3051 kg/da ile 6 kg/da, en yüksek ise 4996 kg/da ile
21 kg/da tohumluk miktarından, kuru ot verimlerini ise en düşük 315 kg/da ile 6 kg/da, en yüksek 522 kg/da ile 21 kg/da tohumluk miktarından elde ettiklerini bildirmişlerdir. Sabancı ve ark. (1996), Menemen koşullarında koca fiğ ve yaygın mürdümük adaptasyonu üzerinde yapmış oldukları bir denemede, koca fiğ ve yaygın mürdümükte sırasıyla ortalama % 50 çiçeklenme gün sayısını 117-132 gün ve 142-161 gün, bin tane ağırlığını 124-219 g ve 58,2-68,7 g, tohum verimini 316-582 kg/da ve 110-189 kg/da, biyolojik verimini ise 958-1760 kg/da ve 781-1146 kg/da arasında değiştiklerini belirlemişlerdir. Erzurum sulu şartlarında farklı tohum miktarının (4, 8, 12 ve 16 kg/da) adi fiğin ot verimi ve kalitesi üzerine yürütülen bir başka denemede ise, en düşük ve en yüksek kuru ot veriminin sırasıyla 173,9-293,2 kg/da ile 4 ve 16 kg/da tohumluk miktarlarından, ham protein oranının % 15,73-17,23 ile 16 ve 4 kg/da ve ham kül oranının ise % 10,63-11,14 ile 4 ve 8 kg/da tohumluk miktarlarından elde ettiklerini bildirmişlerdir (Serin ve ark., 1996).
Acar ve ark. (1997), 1996-1997 yılları arasında iki yıl süreyle Samsun koşullarında yüzlek-eğimli arazilerde yetiştirilen mürdümük hat ve populasyonlarının ot verimi ve bazı özelliklerinin belirlenmesi üzerine yürütmüş oldukları bir araştırmada, ortalama kuru ot veriminin 108,0-233,3 kg/da, ham kül oranının % 5,92-15,07 arasında değiştiğini bildirmişlerdir.
Klysha (1997), Rusya'da 1976-1981 yıllarında altı yıl boyunca Okruglaya 436 yaygın mürdümük çeşidi ile yapılan bir denemede bitki boyunun 80-106 cm, 1000 tohum ağırlığının 148- 202 g, vejetasyon süresinin ise 100 gün olarak saptandığını bildirmektedir. Öte yandan Ortalama tohum verimini 196 kg/da, yaş ot verimini 2301 kg/da ve kuru ottaki ham protein içeriğini ise % 20,6 olarak belirlemiştir.
Akdeniz ve ark. (1999), 1992-1994 yılları arasında üç yıl süreyle Van koşullarında bazı adi mürdümük ve nohut mürdümüğü hatlarının tohum verimleri üzerinde yürütmüş oldukları bir denemede, ortalama tohum verimlerini sırasıyla adi mürdümükte 165,8-260,7 kg/da, nohut mürdümüğünde 55,0-172,3 kg/da arasında değiştiğini tespit etmişlerdir.
Güney Avustralya koşullarında farklı tohumluk miktarlarının (2, 4, 6, 8, 10, 12 kg/da) adi mürdümük ve nohut mürdümüğünün tohum verimlerine etkisinin incelendiği bir araştırmada, en düşük ve en yüksek tohum veriminin; sırasıyla adi mürdümükte 65-105 kg/da, nohut mürdümüğünde ise 74-100 kg/da ile 2-10 kg/da tohumluk miktarlarından alındığı bildirilmiştir (Anonim, 1999a).
Anonim (1999b), üç farklı adi fiğ çeşidinin (Barloo, Blanchefleur ve Languedoc) dört farklı lokasyonda ve dört farklı tohumluk miktarlarının (2, 6, 10 ve 14 kg/da) tohum verimi üzerine etkilerini inceledikleri bir çalışmada, sırasıyla Merredin lokasyonunda en düşük ve en yüksek tohum verimini 53,9-115,9 kg/da ile 14 ve 2 kg/da tohumluk miktarından, Muresk lokasyonunda 55,4-195,4 kg/da ile 2 ve 14 kg/da tohumluk miktarından, Salmon Gums lokasyonunda 35-78,5 kg/da ile 2 ve 6 kg/da tohumluk miktarından, Scadden lokasyonunda ise 42,2-100 kg/da ile 14 ve 6 kg/da tohumluk miktarından elde edildiğini bildirmişlerdir.
Başbağ ve ark. (1999), Diyarbakır sulu koşullarında adi fiğin farklı tohumluk miktarlarının (6, 8, 10 ve 12 kg/da) tohum verimi ve bazı verim kriterlerine etkisini incelemiş oldukları bir araştırmada, en düşük ve en yüksek bitki boyu ve tohum verimini sırasıyla 35,63-39,17 cm ve 84,46-129,32 kg/da ile 6 ve 12 kg/da tohumluk miktarlarından, baklada tane sayısı ve bin tane ağırlığını 3,963-4,331 adet ve 44,77-46,52 g ile 12 ve 6 kg/da tohumluk miktarlarından elde etmişlerdir.
Çakmakçı ve Çeçen (1999), 1995-96 yılları arasında iki yıl süreyle Antalya ilinde bazı tek yıllık baklagil yem bitkilerinin ekim nöbetine girebilme olanakları üzerine yürütülen bir araştırmada, mürdümükte ortalama % 50 çiçeklenme süresini 175 gün, kuru madde verimini ise 404,3 kg/da olarak saptamışlardır.
Kendir (1999), Ankara koşullarında 1997-1998 yılları arasında iki yıl süreyle adi mürdümük hatlarının tohum verimi ve verim komponentleri üzerine yürütülen bir araştırmada, sırasıyla ortalama biyolojik veriminin 529,42-891,52 kg/da, tohum veriminin 153,87-277,77 kg/da, bin tane ağırlığının 105,42-174,32 g, hasat indeksinin % 23,27-32,93 , olgunlaşma gün sayısının 94,0-98,5 arasında değiştiğini bildirmiştir.
Pacucci ve Troccoli (1999), İtalya’da adi fiğde tohum verimi ve agroteknik faktörler üzerine yapmış oldukları bir araştırmada, dört tohumluk miktarının (40, 80, 120 ve 160 adet/m2) tohum verimi üzerine etkilerini incelediklerinde, en uygun tohumluk miktarının 80 ve 120 adet/m2 arasında değiştiğini tespit etmişlerdir. Tohumluk miktarı 40 adet/m2 den 80 adet/m2 ye çıktığında tohum veriminin 32,5 kg/da’dan 35,1 kg/da çıktığını, 120 adet/m2 ’den 160 adet/m2 ’ye çıktığında ise tohum veriminin 34,0 kg/da’dan 32,2 kg/da’ a düştüğünü bildirmektedirler. Diğer yandan, tohumluk miktarı arttıkça 1000 tohum ağırlığının lineer olarak azaldığını, nitekim 40 adet/m2 tohumluk miktarında 72,5 g iken 160 adet/m2 tohumluk miktarında 66,6 g’ a kadar düştüğünü belirlemişlerdir.
Yılmaz ve ark. (1999), 1996-1997 yılları arasında iki yıl süreyle Amik Ovası koşullarında yetiştirilen adi mürdümük hatlarının verim ve adaptasyonu üzerinde yürütülen bir denemede, ortalama % 50 çiçeklenme süresinin 129,0-146,0 gün, bin tane ağırlığının 75,5-193,1 g, tane veriminin 76,1-115,0 kg/da, biyolojik verimin 380,7-688,0 kg/da arasında değiştiğini saptamışlardır.
Karadağ ve Büyükburç (2000), Bazı mürdümük hatlarının sitolojik özelliklerinin saptanması amacıyla yürütmüş oldukları bir araştırmada, yaygın mürdümük türünün incelenen beş hattında (452, 439, 455, 463 ve 38 nolu) yapılan sitolojik araştırmalar sonucunda 2n= 14 somatik kromozoma sahip olduğunu, bunlardan sırasıyla 439 ve 455 nolu hatların II ve V, 452 nolu hattın II ve VI, 463 nolu hattın ise II ve IV numaralı kromozomlarının kısa kolları üzerinde ve kısa koldan daha uzun birer satellitin bulunduğunu, 38 nolu hattın ise hiçbir kromozomunda satellitli yapıya rastlanmadığını bildirmişlerdir.
Kendir (2000), Ankara koşullarında 1997-1998 yılları arasında iki yıl süreyle nohut mürdümüğü hatlarının tohum verimi ve bazı bitkisel özelliklerin belirlenmesi üzerine yürütülen bir çalışmada, sırasıyla ortalama biyolojik veriminin 251,25-491,46 kg/da, tohum veriminin 81,52-198,95 kg/da, bin tane ağırlığının 34,17-67,64 g, hasat indeksinin ise % 32,70-44,90 arasında değiştiğini bildirmiştir.
Başbağ ve ark. (2001), 1996-97 yılları arasında iki yıl süreyle Diyarbakır koşullarında bazı tek yıllık baklagil yem bitkilerinin adaptasyonu üzerine yürütmüş oldukları bir araştırmada,
mürdümükte ortalama yaş ot verimini 740,89 kg/da, kuru ot verimini 194,86 kg/da ve tohum verimini 80,93 kg/da olarak belirlemişlerdir.
Kumari (2001), 1993-95 yıllarında Hindistan’ın Kuzeybatısında 24 mürdümük hattı ile yürütmüş oldukları bir çalışmada, ortalama çiçeklenme süresini 103,0-128,4 gün ve meyve bağlama süresini ise 141,4-154,8 gün olarak belirlemiştir.
Polonya koşullarında mürdümük ile ilgili yürütülen bir çalışmada, ortalama olgunlaşma süresi 108 gün, tohum verimi 345 kg/da, bin tane ağırlığı 247 g, ham protein oranı % 29,00 ve ham kül oranı % 3,30 olarak saptanmıştır (Milczak ve ark., 2001).
Büyükburç ve Karadağ (2002), 1999 ve 2000 yıllarında iki yıl süreyle tek yıllık baklagil-tritikale karışımlarının ot, tohum ve yem kalitesi ile baklagiller tarafından toprağa transfer edilen NO3-N miktarı üzerinde yürütmüş oldukları bir araştırmada, yalın ekilen mürdümük hatlarının sırasıyla ortalama kuru ot veriminin 334-361 kg/da, tohum veriminin 110-119 kg/da arasında değiştiğini tespit etmişlerdir.
Karadağ ve Büyükburç (2003a), 1996-98 yılları arasında Tokat-Kazova ekolojik koşullarında üç yıl, 1997-1998 yılları arasında ise Yozgat-Sarıkaya ekolojik şartlarında iki yıl süreyle bazı mürdümük hatlarının verim ve kalite özelliklerinin belirlenmesi amacıyla yürütmüş oldukları bir araştırmada, ortalama kuru ot veriminin sırasıyla Tokat’da 370,66-415,33 kg/da, Yozgat’da 299,99-430,06 kg/da; tohum veriminin Tokat’da 196,93-238,78 kg/da, Yozgat’da 188,72-265,64 kg/da; bin tane ağırlığının Tokat’da 148,71-161,18 g, Yozgat’da 171,44-182,34 g, hasat indeksinin Tokat’da % 32,79-35,00, Yozgat’da ise % 34,41-36,53 arasında değiştiğini saptamışlardır.
Büyükburç ve Karadağ (2003), 1999 ve 2000 yıllarında iki yıl süreyle Tokat koşullarında tek yıllık baklagil-tritikale karışımlarının ot verimi, kök verimi ve botanik kompozisyonlarının belirlenmesi amacıyla yürütmüş oldukları bir araştırmada, yalın ekilen mürdümük hatlarının sırasıyla ortalama yaş ot veriminin 2183,88-2255,66 kg/da, biyolojik veriminin ise 642,31-683,98 kg/da arasında değiştiğini bildirmişlerdir.
Başbağ ve Peker (2003), Diyarbakır koşullarında farklı sıra arası mesafeleri ve tohumluk miktarlarının (6, 8, 10 ve 12 kg/da) adi fiğde tohum verimi ve bazı verim kriterlerine etkisi üzerine yaptıkları bir araştırmada, en düşük ve en yüksek bitki boyu, bitkide bakla sayısı ve tohum verimini sırasıyla 40,36-43,21 cm, 5,37-5,54 adet/bitki ve 68,83-94,98 kg/da ile 6 ve 12 kg/da tohumluk miktarlarından, baklada tane sayısını 4,51-4,71 tane/bakla ile 10 ve 6 kg/da tohumluk miktarlarından, bin tane ağırlığını ise 43,37-44,47 g ile 12 ve 6 kg/da tohumluk miktarlarından elde etmişlerdir.
Başbağ ve Saruhan (2003), Diyarbakır koşullarında farklı sıra arası mesafeleri ve tohumluk miktarlarının (1,2,3,4 ve 5 kg/da) çemende ot verimine etkisi üzerine yürüttükleri bir araştırmada, en düşük ve en yüksek sırasıyla bitki boyu, yeşil ot ve kuru ot verimini 55,67-61,83 cm, 2051,2-2602,3 , 516,2-644,2 kg/da ve 98,06-122,37 kg/da ile 1 ve 5 kg/da tohumluk miktarından elde etmişlerdir.
Tokat-Kazova koşullarında koca fiğde farklı tohumluk miktarlarının tohum verimi ve bazı verim kriterlerinin belirlenmesi üzerine yapılan bir araştırmada, en düşük ve en yüksek bitki boyunu sırasıyla 75,9-80.1 cm ile 12 ve 18 kg/da tohumluk miktarından, bitkide bakla sayısını 8,8-11,3 adet/bitki ile 20 ve 12 kg/da tohumluk miktarından, biyolojik verimi 602,2-653,8 kg/da ile 14 ve 20 kg/da tohumluk miktarından, tohum verimini 131,8-146,9 kg/da ile 14 ve 12 kg/da tohumluk miktarından, bin tane ağırlığını 313,4-319,0 g ile 20 ve 14 kg/da tohumluk miktarından, hasat indeksini ise % 19,4-22,6 ile 18 ve 12 kg/da tohumluk miktarından tespit edildiğini bildirmişlerdir (İptaş ve Karadağ, 2003).
Karadağ (2004), 2002 ve 2003 yılları arasında iki yıl süreyle Türkiye’nin yarı kurak bölgelerinde bazı baklagil arpa karışımlarının ot verimi, tohum verimi ve botanik kompozisyonlarının belirlenmesi amacıyla yürütmüş oldukları bir çalışmada, % 34 arpa - % 66 mürdümük karışımlarından sırasıyla ortalama yaş ot veriminin 3187,5-3770,8 kg/da, kuru madde veriminin 1145,0-1443,5 k/da, tohum veriminin ise 294,2-327,4 kg/da arasında değiştiğini saptamışlardır.
Karadağ ve ark. (2004), 2001/02 ve 2002/03 yılları arasında iki yıl süreyle Türkiye’nin yarı kurak bölgelerinde mürdümüğün agronomik potansiyellerinin belirlenmesi amacıyla yürütmüş oldukları bir araştırmada, ortalama yaş ot veriminin 774,3-1722,2 kg/da, kuru
madde veriminin 159,6-326,9 kg/da, biyolojik verimin 456,6-685,8 kg/da, tohum veriminin 102,9-168,1 kg/da, saman veriminin 353,7-526,2 kg/da, bin tane ağırlığının 106,6-204,5 kg/da, hasat indeksinin ise % 22,0-27,3 arasında değiştiğini bildirmişlerdir.
Karadağ ve Büyükburç (2004a), 1998/99 ve 1999/00 yılları arasında iki yıl süreyle Tokat ekolojik koşullarında bazı baklagil-tritikale karışımlarının ot verimi, tohum verimi ve yem kaliteleri üzerinde yapmış oldukları bir araştırmada, yalın ekimlerde mürdümükte sırasıyla ortalama kuru ot verimini 275-280 kg/da, tohum verimini 102-109 kg/da, ham kül oranını ise % 10,82-11,25 arasında değiştiğini tespit etmişlerdir.
Karadağ ve Büyükburç (2004b), 2001 ve 2002 yıllarında yazlık olarak iki yıl süreyle tek yıllık baklagil ve arpa karışımlarının farklı tohumluk oranlarının ot, tohum ve kalitesi üzerine etkilerini araştırma amacıyla yürütmüş oldukları bir çalışmada, yalın ekilen mürdümükte sırasıyla ortalama yaş ot verimini 836 kg/da, kuru madde verimini 179 kg/da, tohum verimini ise 93 kg/da olarak belirlemişlerdir.
Tokat-Kazova koşullarında farklı tohumluk miktarlarının (6, 8, 10 ve 12 kg/da) bazı adi fiğ çeşitlerinde ot ve tohum verimine etkisinin incelendiği yazlık olarak yürütülen bir çalışmada, en düşük ve en yüksek yaş ot, kuru ot ve tohum veriminin sırasıyla 550,3-840,3 kg/da, 168,7-279,1 kg/da ve 56,5-82,6 kg/da ile 6 ve 12 kg/da tohumluk miktarlarından, bin tane ağırlığının 60,0-66,3 g ile 12 ve 6 kg/da tohumluk miktarlarından elde edildiği bildirilmektedir (Karadağ ve Büyükburç, 2004c).
Hakyemez ve ark. (2005), 2002-2004 yılları arasında iki yıl süre ile Çanakkale koşullarında farklı ekim oranlarının (3, 6, 9, 12 kg/da) tüylü fiğde verim ve verim öğelerine etkileri üzerine yürütmüş oldukları bir araştırmada, sırasıyla birinci ve ikinci yıl en yüksek yeşil ot verimlerini 2012,5 ve 2040,6 kg/da ile 9 kg/da ekim oranından, en düşük 1832,1 ve 1763,5 kg/da ile 3 kg/da ekim oranından; en yüksek kuru ot verimlerini 549,2 kg/da ve 554,4 kg/da ile 9 kg/da ekim oranından, en düşük ise 481,3 kg/da ve 526,5 kg/da ile 3 kg/da ekim oranından saptamışlardır.
Avcı ve ark. (2005), Haymana koşullarında 2001-2003 yılları arasında üç yıl süreyle, Macar fiği tohumluk üretiminde değişik ekim sıklıklarının (45 ve 60 cm sıra aralığı; 100,
200, 300, 400 ve 500 adet/m2 tohum miktarları) etkinliğinin araştırılması amacıyla yürütmüş oldukları bir denemede, ortalama en yüksek tohum verimini 92,1 kg/da ile 200 adet/m2 tohumluk miktarından, en düşük 76,2 kg/da ile 400 adet/m2 tohumluk miktarından; en yüksek bin tane ağırlığını 40,5 g ile 200 adet/m2, en düşük 37,9 g ile 400 adet/m2 tohumluk miktarından; en yüksek biyolojik verimi 392,7 kg/da ile 100 adet/m2, en düşük 381,1 kg/da ile 500 adet/m2 tohumluk miktarından; en yüksek hasat indeksini % 34,7 ile 100 adet/m2, en düşük ise % 29,9 ile 500 adet/m2 tohumluk miktarından elde etmişlerdir. Altuntaş ve Karadağ (2006), Korunga, mürdümük ve burçak tohumlarının bazı fiziksel ve mekanik özelliklerinin belirlenmesi amacıyla yürütmüş oldukları bir denemede, mürdümüğün ortalama bin tane ağırlığını 88,5 g olarak saptamışlardır.
Karadağ ve İptaş (2007), 2003 ve 2004 yıllarında iki yıl süreyle yazlık olarak Tokat ekolojik koşullarında bazı mürdümük hat ve varyetelerinin agronomik potansiyelleri üzerine yürütmüş oldukları bir araştırmada, sırasıyla ortalama yaş ot veriminin 1000,0-1520,8 kg/da, kuru ot veriminin 257,4-319,3 kg/da, biyolojik veriminin 285,0-509,6 kg/da, tohum veriminin 104,6-154,7 kg/da, bin tohum ağırlığının 93,0-161,9 g, hasat indeksinin ise % 28,85-39,39 arasında değiştiğini saptamışlardır.
3. MATERYAL ve YÖNTEM
3.1. Deneme Alanı
Araştırma, 2006-2007 yılı vejetasyon döneminde Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Taşlıçiftlik Kampusü deneme alanında yürütülmüştür. Deneme alanının denizden yüksekliği 608 m, 40° 18' Kuzey enlemi ile 36° 34' Doğu boylamı arasında yer almaktadır. 3.2. Araştırma Yerinin İklim Özellikleri
Araştırmanın yürütüldüğü bu ovada Karadeniz ikliminin etkisi olmakla birlikte yarı-kurak iklim özellikleri görülmektedir. Araştırmanın yürütüldüğü aylar ve aynı ayların uzun yıllar iklim verileri Çizelge 1’de verilmiştir.
Çizelge 1. Tokat-Kazova’nın İklim Verileri*
AYLAR Ortalama Sıcaklık (°C) Yağış (mm) Ortalama Nisbi Nem (%)
2006/07 Uzun Yıllar (1965-2007) 2006/07 Uzun Yıllar (1965-2007) 2006/07 Uzun Yıllar (1965-2007)
Kasım 5,9 6,9 35,4 43,8 69,7 70,9 Aralık 0,3 3,1 14,2 43,4 69,9 72,6 Ocak 3,5 1,4 33,7 39,0 61,5 69,7 Şubat 2,9 2,8 20,4 33,9 64,1 64,9 Mart 7,9 7,0 39,6 40,5 58,5 60,7 Nisan 9,4 12,4 43,2 60,9 54,7 60,1 Mayıs 20,3 16,2 31,7 59,7 50,9 61,4 Haziran 21,7 19,6 33,8 37,9 53,5 58,5 Temmuz 24,1 22,1 0,2 10,2 50,7 55,7 Top/Ort 10,7 10,2 252,2 369,3 59,3 63,8 * Köy Hizmetleri Araştırma Enstitüsü Verileri, Tokat, 2007.
Çizelge 1’in incelenmesinden de anlaşılacağı gibi denemenin yürütüldüğü yıldaki ortalama sıcaklık değeri (10,7 °C), uzun yıllar ortalamasıyla (10,2 °C) farklılık göstermemektedir. En yüksek ortalama hava sıcaklığı 24,1 °C ile Temmuz ayında, en düşük ortalama hava sıcaklığı ise 0,3 °C ile Aralık ayında olduğu görülmektedir. Uzun yıllar sıcaklık değerlerine
baktığımızda en yüksek sıcaklığın Temmuz (22,1 °C), en düşük sıcaklığın ise Ocak (1,4 °C) ayında olduğu görülmektedir.
Denemenin yürütüldüğü vejetasyon dönemi içerisindeki toplam yağış miktarı (252,2 mm), uzun yıllar ortalamasından (369,3 mm) daha düşük gerçekleşmiştir. Aylık toplam yağış miktarına baktığımızda ise en fazla yağışın Nisan (43,2 mm), en düşük yağışın ise Temmuz (0,2 mm) ayında olduğu görülmektedir. Denemenin yürütüldüğü yıldaki nisbi nem ortalamalarına baktığımızda en yüksek değerin Aralık (% 69,9), en düşük değerin ise Temmuz (% 50,7) ayında olduğu tespit edilmiştir. Uzun yıllar ortalamasına baktığımızda ise en yüksek nisbi nem değeri Aralık (% 72,6), en düşük ise % 55,7 ile Temmuz ayında gerçekleşmiştir.
3.3. Araştırma Yerinin Toprak Özellikleri
Araştırma yeri, Tokat-Kazova Ovasında bulunan Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Taşlıçiftlik Yerleşkesi arazisidir. Kazova ovasındaki taban araziler Yeşilırmağın Tozanlı Çayı ve ona bağlı derelerin taşıdığı birikintilerden oluşmuş alüvyal topraklara sahiptir. Ova topoğrafyası genellikle düzdür. Eğim, taban alanlarda % 0-2,0 , etek ve yamaçlarda ise % 2,0-2,5 arasında değişmektedir (Anonim, 2003). Deneme alanının toprak örneklerinin Gaziosmanpaşa Üniversitesi Toprak Bölümü Laboratuarında yapılan analiz sonuçları Çizelge 2’de verilmiştir.
Çizelge2. Deneme Yeri Topraklarının Bazı Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri
Kum (%) Silt (%) Kil (%) Bünye pH ∑ Tuz (%) Kireç (%) P2O5 (kg/da) K2O (kg/da) O.M. 36,12 35,5 28,38 Killi-Tın 7,5 0,034 11,42 2,06 28,7 1,89
Çizelge 2’de deneme alanının killi-tın, tuzsuz, hafif alkali, bitkiler tarafından alınabilir fosfor ve organik madde bakımından fakir, potasyum yönünden ise zengin bir toprak özelliğine sahip olduğu görülmektedir (Brohi ve Aydeniz, 1999).
3.4. Materyal
Araştırmada, bitki materyali olarak ICARDA’dan sağlanan on üç mürdümük hattından Tokat koşullarında denenerek ümitvar oldukları belirlenen üç mürdümük hattı (38, 452, 455) ve Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü’nden temin edilen bir mürdümük çeşidi (Gürbüz 2001) kullanılmıştır.
3.5. Yöntem
Araştırma, Tokat-Kazova koşullarında 2006-2007 vejetasyon döneminde kışlık olarak GOÜ. Ziraat Fakültesi Taşlıçiftlik Yerleşkesi deneme tarlalarında yürütülmüştür. Deneme tesadüf bloklarında bölünmüş parseller deneme desenine göre üç tekrarlamalı olarak kurulmuştur. Denemede çeşit ve hatlar ana parselleri (38, 452 , 455, Gürbüz 2001), tohumluk miktarları (9, 12, 15, 18, 21 kg/da) ise alt parselleri oluşturulmuştur. Ekim, 2006 Ekim ayının ilk haftası içerisinde, her bir parsel 5 m uzunluğunda 30 cm aralıklı ve 8 ekim sırasından oluşacak şekilde elle yapılmıştır. Araştırmada ekimle birlikte 4 kg N/da (Amonyum sülfat, % 21’lik) ve 8 kg P2O5/da (Triple süper fosfat, % 42’lik) gübreleri kullanılmıştır. Denemede parsel alanı 5 m x 2,4 m= 12,0 m2’dir. Parsellerin yarısı ot, yarısı da tohum için hasat edilmiştir. Vejetatif özellikler hatların % 50 çiçeklenme döneminde; generatif özellikler ise hasat olgunluğu döneminde saptanmıştır (Karadağ ve Büyükburç, 2003b). Ölçüm işlemleri ve hasat her parselin her iki yanlarındaki birer sıra ve sıra başlarından 0,5’er m kenar tesiri bırakıldıktan sonra geriye kalan 4 m uzunluğundaki altışar sırada bulunan bitkilerde yapılmıştır.
Araştırmadan elde edilen sonuçlar, MSTAT C istatistik paket programı kullanılarak varyans analizine tabi tutulmuş ve elde edilen veriler arasındaki farklılıklar LSD yöntemiyle karşılaştırılmıştır (Düzgüneş ve ark., 1987).
3.5.1. Araştırmada İncelenen Özellikler
Araştırmadan elde edilecek gözlem ve ölçümler, Anlarsal (1987), Avcıoğlu ve ark. (1989) ve Karadağ ve Büyükburç (2003b)’un kullandığı yöntemlere göre yapılmıştır.
1. Çiçeklenme Süresi (gün): Her parselde, bitkilerin çıkıştan % 50’sinin çiçeklenmesine kadar geçen gün sayısı kaydedilmiştir.
2. Olgunlaşma Süresi (gün): Her parselde, çıkıştan baklaların % 90’ın tam olarak olgunlaşmasına kadar geçen gün sayısı kaydedilmiştir.
3. Yaş Ot Verimi (kg/da): % 50 çiçeklenme döneminde her parselden hasat edilerek elde edilecek verimlerden dekara yaş ot verimleri hesaplanmıştır.
4. Kuru Ot Oranı (%): Her parselden yaş ot verimi için hasat edilecek parsellerden 500’er g örnek alınarak 78 °C’de sabit ağırlığa gelene kadar etüvde kurutularak saptanmıştır.
5. Kuru Ot Verimi (kg/da): Kuru ot oranı ile yaş ot verimi çarpılarak dekara kuru ot verimi belirlenmiştir.
6. Biyolojik Verim (kg/da): Tohum olgunlaşma döneminde her parselden hasat edilerek elde edilecek verimlerden dekara biyolojik verimleri hesaplanmıştır.
7. Tohum Verimi (kg/da): Her parselden elde edilecek verimlerden dekara tohum verimleri hesaplanmıştır.
8. Saman Verimi (kg/da): Her parselden elde edilecek biyolojik verimden tohum veriminin çıkarılmasından sonra dekara saman verimleri hesaplanmıştır.
9. Bin Tane Ağırlığı (g): Her parselden 4 paralel alınan 100’er adet tohumun ağırlıkları ortalamasının 10 ile çarpılmasıyla elde edilmiştir.
10. Hasat İndeksi (%): Her parselden elde edilen tohum veriminin biyolojik verime bölünüp, yüz ile çarpılmasıyla bulunmuştur.
11. Ham Kül Oranı (%): Ham besin madde analizleri yapmak için laboratuar değirmeninde, öğütülerek hazırlanan örneklerden 3-5 g alınıp porselen kaplar içine konarak kül fırınında 550 °C’de 3,5-4,0 saat yakılmış ve yanmadan sonraki ağırlık kayıpları belirlenerek ham kül içerikleri hesaplanmıştır (Bulgurlu ve Ergül, 1978)
3.5.2.Verilerin Değerlendirilmesi
Araştırmadan elde ettiğimiz veriler, MSTAT C istatistik paket programı kullanılarak tesadüf bloklarında bölünmüş parseller deneme desenine göre analiz edilmiş ve ortalamalar arası farklılıklar LSD yöntemiyle karşılaştırılmıştır (Düzgüneş ve ark., 1987).
4.BULGULAR VE TARTIŞMA
4.1. % 50 Çiçeklenme Süresi (gün)
Mürdümükte farklı tohumluk miktarlarının çiçeklenme süresine ait varyans analiz tablosu Çizelge 3 ve bu özelliğe ait ortalama değerler Çizelge 4’te verilmiştir.
Çizelge 3. Mürdümükte farklı hat ve tohumluk miktarlarının çiçeklenme sürelerine ait varyans analiz tablosu
Varyans Kaynağı SD Kareler
Toplamı
Kareler Ortalaması F Değeri Tekerrür Hatlar (H) Hata 1 Tohumluk Miktarı (TM) H x TM Hata 2 2 3 6 4 12 32 35,23 304,32 25,43 4,27 27,60 51,33 17,617 101,439 4,239 1,067 2,300 1,604 4,16 23,93** - 0,66 1,43 - CV (%) 0,72
Çizelge 4. Mürdümükte farklı hat ve tohumluk miktarlarının çiçeklenme sürelerine ait ortalama değerler
Hatlar Tohumluk Miktarı (kg/da)
9 12 15 18 21 Ortalama 38 176,3 177,0 177,0 176,0 178,0 176,9 a** 452 178,7 177,7 178,3 175,7 178,0 177,7 a 455 175,0 176,0 175,0 175,7 174,3 175,2 a Gürbüz 2001 171,7 172,3 171,3 172,3 171,3 171,8 b Ortalama 175,4 175,8 175,4 174,9 175,4 175,4
LSD Hatlar: 2,83**, Tohumluk Miktarı: Ö.D, H x TM: Ö.D **p≤ 0.01 hata sınırları içerisinde önemlidir.
Çizelge 3’de izlendiği gibi, çiçeklenme süreleri bakımından hatlar arasındaki farklar istatistiksel olarak % 1 düzeyinde önemli bulunmuştur. Çizelge 4’te de izlendiği gibi
hatların çiçeklenme süreleri ortalama 171,8-177,7 gün arasında değişim göstermiştir. Gürbüz 2001 çeşidi 171,8 gün ile en erken çiçeklenme dönemine ulaşırken, 452 nolu hat 177,7 gün ile diğer hatlardan daha geç çiçeklenmiştir. Çiçeklenme süresiyle ilgili olarak bulgularımız, Robertson ve Abd El-Moneim (1995) ve Çakmakçı ve Çeçen (1999)’in elde ettikleri sonuçlarla uyum içerisinde bulunurken, bazı araştırıcıların (Jackson ve Yunus, 1984; Sağlamtimur ve ark. 1986; Abd El-Moneim ve ark. 1990; Büyükburç ve ark. 1994; Campbell ve ark. 1994; Kumari, 2001) bulgularından yüksek, Falco ve ark. (1991)’dan ise daha düşük bulunmuştur. Araştırmada elde edilen bu farklılıklar, denemelerin yürütüldüğü koşullardaki ekolojik farklılıklardan, özellikle de deneme süresince düşen toplam yağışlardan, denemelerin kışlık veya yazlık ekimlerinden, yükselti ve gün uzunluğu farklılıklarından kaynaklandığı söylenebilir. Nitekim Büyükburç ve ark. (1994), söz konusu denemeyi yazlık koşullarda yürütmüşlerdir. Diğer yandan yürütmüş olduğumuz denemenin vejetasyon dönemi içerisinde düşen toplam yağışın, Abd El-Moneim ve ark. (1990)’ın deneme yıllarına ait toplam yağışlarından fazla, Falco ve ark. (1991)’dan ise daha düşük olarak tespit edilmiştir. Bakır (1959), büyüme peryotları içerisinde ortaya çıkan kuraklığın ve yüksek sıcaklığın büyüme süresini kısaltabileceğini bildirmektedir. Araştırmada, çiçeklenme süreleri yönünden tohumluk miktarı ve hat x tohumluk miktarı interaksiyonu arasında istatistiksel olarak önemli bir fark bulunmamıştır (Çizelge 3). Çizelge 4 incelendiğinde, en erken çiçeklenme süresi 174,9 gün ile 18 kg/da, en geç ise 175,8 gün ile 12 kg/da tohumluk miktarından elde edilmiştir. Denemede tohumluk miktarı 12 kg/da’dan 18 kg/da’a doğru arttıkça çiçeklenme sürelerinde düşüşler görülmüştür. Bu durum, bitki sıklığının artmasıyla su stresinin artmasına ve bunun sonucunda bitkinin generatif döneme geçişinin hızlanması ile açıklanabilir.
4.2. Olgunlaşma Süresi (gün)
Mürdümükte farklı tohumluk miktarlarının olgunlaşma sürelerine ait varyans analiz tablosu Çizelge 5 ve bu özelliğe ait ortalama değerler Çizelge 6’da verilmiştir.
Çizelge 5. Mürdümükte farklı hat ve tohumluk miktarlarının olgunlaşma sürelerine ait varyans analiz tablosu
Varyans Kaynağı SD Kareler
Toplamı
Kareler Ortalaması F Değeri Tekerrür Hatlar (H) Hata 1 Tohumluk Miktarı (TM) H x TM Hata 2 2 3 6 4 12 32 15,3 301,40 25,50 18,77 21,77 63,07 7,717 100,467 4,250 4,692 1,184 1,971 1,82 23,64** - 2,38 0,92 - CV (%) 0,68
Çizelge 6. Mürdümükte farklı hat ve tohumluk miktarlarının olgunlaşma sürelerine ait ortalama değerler
Hatlar Tohumluk Miktarı (kg/da)
9 12 15 18 21 Ortalama 38 208,3 208,7 209,0 208,0 210,0 208,8 a** 452 210,7 209,7 210,3 207,0 210,7 209,7 a 455 207,0 208,0 207,0 206,7 207,3 207,2 a Gürbüz 2001 203,7 204,3 203,3 203,7 204,0 203,8 b Ortalama 207,4 207,7 207,4 206,3 208,0 207,4
LSD Hatlar: 3,14**, Tohumluk Miktarı: Ö.D, H x TM: Ö.D **p≤ 0.01 hata sınırları içerisinde önemlidir.
Çizelge 5’de izlendiği gibi, olgunlaşma sürelerine bakımından hatlar arasındaki fark istatistiksel olarak % 1 düzeyinde önemli bulunmuştur. Çizelge 6’da da izlendiği gibi hatların olgunlaşma süreleri ortalama 203,8-209,7 gün arasında değişim göstermiştir. Gürbüz 2001 çeşidi 203,8 gün ile en erken olgunlaşma dönemine ulaşırken, 452 nolu hat 209,7 gün ile diğer hatlardan daha geç olgunlaşmıştır. Olgunlaşma süreleri bakımından elde ettiğimiz sonuçlar, Anonim (1993b) ile benzer bulunurken, bazı araştırıcıların (Kendir, 1999; Abd El-Moneim ve ark. 1990a; Lü ve ark. 1990; Kiehn ve Reimer, 1992; Robertson ve Abd El-Moneim, 1995; Klysha, 1997; Kumari, 2001; Milczak ve ark. 2001) elde ettikleri sonuçlardan yüksek, Falco ve ark. (1991)’de ise daha düşük bulunmuştur. Bu
duruma neden olarak, denemede kullanılan hatların genotipik farklılıklarının yanında, denemenin yürütüldüğü ekolojik koşullar özellikle de bitkinin yetişme süresi boyunca düşen yağış ve sıcaklıklar gösterilebilir. Nitekim, yem bitkilerinde büyüme peryotları içerisinde ortaya çıkan kuraklık ve yüksek ısının büyüme sürelerinin kısalmasına neden olduğu bildirilmiştir (Bakır, 1959).
Araştırmada, olgunlaşma süreleri bakımından tohumluk miktarı ve hat x tohumluk miktarı interaksiyonu arasında istatistiksel olarak önemli bir fark bulunmamıştır (Çizelge 5). Çizelge 6 incelendiğinde, en erken olgunlaşma süresi 206,3 gün ile 18 kg/da, en geç ise 208,0 gün ile 21 kg/da tohumluk miktarından elde edilmiştir. Denemede tohumluk miktarı 12 kg/da’dan 18 kg/da’a doğru arttıkça çiçeklenme sürelerinde düşüşler görülmüştür. Bu durum, bitki sıklığının artmasıyla su stresinin artmasına ve bunun sonucunda bitkinin generatif döneme geçişinin hızlanması ile açıklanabilir
4.3. Yaş Ot Verimi (kg/da)
Mürdümükte farklı tohumluk miktarlarının yaş ot verimine ait varyans analiz tablosu Çizelge 7 ve bu özelliğe ait ortalama değerler Çizelge 8’de verilmiştir.
Çizelge 7. Mürdümükte farklı hat ve tohumluk miktarlarının yaş ot verimlerine ait varyans analiz tablosu
Varyans Kaynağı SD Kareler
Toplamı
Kareler Ortalaması F Değeri Tekerrür Hatlar (H) Hata 1 Tohumluk Miktarı (TM) H x TM Hata 2 2 3 6 4 12 32 11,29 9,95 11,47 1,62 26,55 30,49 5,645 3,317 1,911 0,405 2,213 0,953 2,95 1,74 - 0,42** 2,32 - CV (%) 12,05
Çizelge 8. Mürdümükte farklı hat ve tohumluk miktarlarının yaş ot verimlerine ait ortalama değerler
Hatlar Tohumluk Miktarı (kg/da)
9 12 15 18 21 Ortalama 38 777,8 916,7 1046,3 1320,4 1129,6 1038,2 452 833,3 898,1 1018,5 1175,9 1092,6 1003,7 455 916,7 925,9 925,9 1037,0 1000,0 961,1 Gürbüz 2001 944,4 944,4 1069,4 1083,3 1069,4 1022,2 Ortalama 868,1 b** 921,3 ab 1015,0 ab 1154,2 a 1072,9 ab 1006,3
LSD Hatlar: Ö.D, Tohumluk Miktarı: 271,03**, H x TM: Ö.D **p≤ 0.01 hata sınırları içerisinde önemlidir.
Çizelge 7’de izlendiği gibi, yaş ot verimi bakımından hatlar arasında istatistiksel olarak önemli bir fark bulunmamıştır. Denemede en düşük yaş ot verimi 961,1 kg/da ile 455 nolu hattan, en yüksek 1038,2 kg/da ile 38 nolu hattan elde edilmiştir (Çizelge 8). Yaş ot verimi bakımından elde ettiğimiz sonuçlar, Karadağ ve ark. (2004), Karadağ ve İptaş (2007)’ın bulgularıyla uyum içerisinde bulunurken, bazı araştırıcıların (Sağlamtimur ve ark. 1986; Anonim, 1987; Shukla ve Lal, 1991; Anonim, 1993a; Anlarsal ve ark. 1996; Klysha, 1997; Sağlamtimur ve ark. 1989; Klysha, 1990; Büyükburç ve Karadağ, 2003) elde etmiş oldukları sonuçlardan düşük, Andiç ve ark. (1996), Başbağ ve ark. (2001) ve Karadağ ve Büyükburç (2004b)’un sonuçlarından ise daha yüksek bulunmuştur. Bu durum, söz konusu denemelerin kışlık ve yazlık ekilmelerinden, denemelerde kullanılan çeşit ve hat farklılıklarından ve denemelerin yürütüldüğü ekolojik koşullardan, özellikle de vejetasyon süresince düşen toplam yağış ve sıcaklık farklılıklarından kaynaklandığı söylenebilir. Nitekim, mürdümük üzerinde yapılan araştırmalarda yaş ot verimi yönünden çeşitlerin veriminin bölge ve iklim şarlarına bağlı olduğu belirlenmiştir (Shukla ve Lal, 1991; Abd El-Moneim ve Cock, 1993; Karadağ, 1999; Karadağ ve Büyükburç 2003a). Diğer yandan, Andiç ve ark. (1996) ve Karadağ ve Büyükburç (2004b) mürdümük üzerine yürütmüş oldukları denemeleri yazlık koşullarda yürütmüşlerdir.
Araştırmada, yaş ot verimi yönünden tohumluk miktarı arasında istatistiksel olarak % 1 düzeyinde önemli bir fark bulunurken, hat x tohumluk miktarı interaksiyonu arasında istatistiksel olarak önemli bir fark bulunmamıştır (Çizelge 7). Çizelge 8 incelendiğinde, en
