Giresun Kenti Parklarının Peyzaj Tasarım Kritlerleri Açısından İncelenmesi

(1)

T.C.

ORDU ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ

GİRESUN KENTİ PARKLARININ PEYZAJ TASARIM KRİTERLERİ AÇISINDAN İNCELENMESİ

AFŞİN AYHAN

YÜKSEK LİSANS TEZİ

(2)

(3)

(4)

II ÖZET

GİRESUN KENTİ PARKLARININ PEYZAJ TASARIM KRİTLERLERİ AÇISINDAN İNCELENMESİ

Afşin AYHAN Ordu Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü

Peyzaj Mimarlığı Anabilim Dalı, 2019 Yüksek Lisans Tezi, 298s.

Danışman: Doç. Dr. Ömer ATABEYOĞLU

Kentleşme faaliyetlerinin giderek hız kazandığı günümüzde; parkların niteliği, niceliği, yeterliliği, uygunluğu ve ulaşılabilirliği kent insanı için giderek çok daha önemli hale gelmiştir. Parklar geçmişten günümüze, döneminin koşulları gereği politik veya toplumsal gücün bir simgesi olma, dinsel veya törensel heyecana dalış gibi sürekli farklı bir anlam ve işlev üstlenmiştir. Bu anlam ve işlevlerinin ötesinde parklar, kent içerisinde birer açık alan olarak bulundukları bölgede insan hareketliliğini artırarak, alana ekonomik ve sosyal kazançlar sağlama, kentlerin fiziksel karakterinin şekillenmesinde ve hava kirliliğinin azaltılmasında rol oynayabilmek gibi birçok işlevi de yerine getirirler. Ancak parkların bu beklentileri karşılayabilmeleri fiziksel veya toplumsal çevre özellikleri dikkate alındığında mümkün olabilir.

Bu çalışmada Giresun’da yer alan 43 adet park konu alınarak; çağına ayak uyduran, toplumun her kesiminden bireye hizmet verebilen, kente özgü parkların oluşturulması yolunda çevresel ve toplumsal özelliklerin önemine değinilmiştir. Bu amaçla 50x50 cm mekânsal çözünürlüğe sahip uydu görüntüsü coğrafi bilgi sistemleri (CBS) ortamında işlenerek analizler gerçekleştirilmiş olup, parklar arazi gözlem ve değerlendirme formları ile tasarım kriterleri açısından irdelenmiştir. Ayrıca parkların kullanıcı profili, kullanıcıların parkları kullanım özellikleri, ihtiyaçları, parklardan memnuniyet düzeyleri parklarda 400 katılımcı ile gerçekleştirilen anket çalışması ile tespit edilmiştir. Sonuç olarak; mevcut durum ortaya konularak, kent sakinlerinin ihtiyaç, talep ve beklentileri ile geleceğe yönelik yerel yönetimler veya tasarımcılara yardımcı olabilecek öneriler geliştirilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Açık-yeşil alanlar, Giresun, Kentsel tasarım ve planlama, Kullanıcı memnuniyeti, Park

(5)

III ABSTRACT

THE EXAMINATION OF GIRESUN CITY PARKS IN TERMS OF LANDSCAPE DESIGN CRITERIAS

Afşin AYHAN University of Ordu

Institute for Graduate Studies in Science and Technology Department of Landscape Architecture, 2019

MSc. Thesis, 298p.

Supervisor: Assoc. Prof. Dr. Ömer ATABEYOĞLU

The quality, quantity, sufficiency, suitability, and accessibility of parks have become increasingly more important at the present time. Parks have constantly undertaken different sense and function like a sign of political or social force, religious or ritual excitement from past to present because of the condition of its period. Beyond this sense and functions, the parks as an open space in the urban increase mobility of people in their environment. Besides, they have different many functions as providing economic and social benefits to the area, shaping the physical character of the cities and playing a role in decreasing air pollution. However, it can be possible that parks can meet these expectations if physical or social environment properties are considered.

In this study, 43 parks of Giresun city were selected as the subject. Besides, it was mentioned important of the environmental and social characteristics to create the parks special to the city, can serve individual from all walks of life and move with the times. For this purpose, the satellite image that has 50x50 cm spatial resolution was processed in Geographical Information Systems (GIS) environment and analyses were realized. Also, the user profile of park, usage characteristics, needs, satisfaction levels from parks was determined by a survey conducted with 400 participants in the parks located in the city center. In result, it has been developed proposals that can help local authority and designers in the future according to the needs, demands, and expectations of city-dwellers.

(6)

IV TEŞEKKÜR

Bu çalışmanın gerçekleştirilmesinde, bilgi ve tecrübesini öğrenim sürecim boyunca benimle paylaşan, yanına her gittiğimde yoğun çalışma temposu içerisinde kıymetli zamanından vakit ayıran, sabır ve ilgisini her zaman hissettiren çok değerli danışman hocam Doç. Dr. Ömer ATABEYOĞLU’na teşekkürü bir borç biliyor ve şükranlarımı sunuyorum.

Zorlu tez süreci boyunca yardım, bilgi ve birikimleri ile bana destek olan başta Doç. Dr. Pervin YEŞİL, Doç. Dr. Murat YEŞİL olmak üzere tüm Peyzaj Mimarlığı bölümündeki hocalarıma teşekkürlerimi sunarım.

Lisans eğitimim boyunca olduğu gibi benden ilgi ve alakasını hiçbir zaman esirgemeyen, yapıcı eleştiri ve önerileri ile yoluma ışık tutan kıymetli hocam Dr. Öğr. Üyesi Hilmi Ekin OKTAY’a teşekkürlerimi sunarım.

Bu tez Ordu Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri kapsamında B-1843 numaralı ve “Giresun Kenti Parklarının Peyzaj Tasarım Kriterleri Açısından İncelenmesi” isimli proje ile desteklemiştir.

(7)

V İÇİNDEKİLER Sayfa TEZ BİLDİRİMİ ... I ÖZET ... II ABSTRACT ... III TEŞEKKÜR ... IV İÇİNDEKİLER ... V ŞEKİLLER LİSTESİ ... VIII ÇİZELGELER LİSTESİ ... XVI EK LİSTESİ ... XIX

1. GİRİŞ ... 1

1.1. Açık ve Yeşil Alan Kavramı ... 2

1.2. Açık ve Yeşil Alanların İşlevleri ... 4

1.3. Açık ve Yeşil Alanların Sınıflandırılması ... 6

1.4. Açık ve Yeşil Alan Standartları ... 9

1.4.1. Türkiye’de Açık Yeşil Alan Standartları ... 10

1.5. Park Kavramı ve İşlevleri ... 11

1.6. Parkların Sınıflandırılması ... 13

1.7. Park Tasarım Kriterleri ... 16

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR ... 18

3. MATERYAL ve YÖNTEM ... 27

3.1. Materyal ... 27

3.1.1. Giresun Kenti Hakkında Genel Bilgiler ... 28

3.1.1.1. Coğrafi Konum ... 28

3.1.1.2. İdari Yapı ... ... 29

3.1.1.3. Doğal ve Kültürel Özellikler ... 31

3.1.1.4. İlin Tarihçesi ... 34 3.1.1.5. İklim ... ... ..37 3.1.1.6. Ulaşım ... ... 41 3.1.1.7. Nüfus ... ... 42 3.2. Yöntem ... 46 4. BULGULAR ve TARTIŞMA ... 49

(8)

VI

4.1.1. Fiskobirlik Parkı ... 49

4.1.2. Mustafa Dağ Parkı ... 53

4.1.3. (Daddara) Mehmet Yüksel Parkı ... 55

4.1.4. Sercan Erol (Atmaca) Parkı ... 59

4.1.5. Demokrasi Parkı ... 62

4.1.6. Öğretmenler Sitesi Parkı ... 65

4.1.7. Teyyaredüzü Parkı ... 70

4.1.8. Köy Site Parkı ... 74

4.1.9. Can Yücel Parkı ... 79

4.1.10. Gençlik Merkezi (2014) ... 85

4.1.11. Harikalar Diyarı Parkı ... 94

4.1.12. Sönmez Caddesi Parkı ... 99

4.1.13. Barış Manço Parkı ... 104

4.1.14. 26 Evler Üstü Çocuk Parkı ... 110

4.1.15. Kubilay Güngör Çocuk Parkı ... 113

4.1.16. Soyer Sitesi Çocuk Parkı ... 117

4.1.17. Dr. Atsushi Miyazaki Parkı ... 121

4.1.18. Süleyman-Abdullah Bozbağ Parkı ... 124

4.1.19. Sazbeyi Parkı ... 127

4.1.20. Haydar Aliyev Parkı ... 131

4.1.21. Kumyalı Cumhuriyet Parkı ... 136

4.1.22. Taşbaşı Parkı ... 145

4.1.23. Nihal Şen Çocuk Parkı ... 150

4.1.24. Seyit Vakkas Parkı ... 155

4.1.25. Millet Bahçesi Parkı ... 158

4.1.26. Zübeyde Hanım Çay Bahçesi ... 163

4.1.27. Çınarlar Parkı ... 168

4.1.28. 19 Eylül Çocuk Parkı ... 171

4.1.29. 23 Nisan Çocuk Parkı ... 176

4.1.30. Giresun Kalesi Parkı ... 179

4.1.31. 15 Temmuz Spor Kompleksi ... 190

4.1.32. Acar Sitesi Çocuk Parkı ... 197

4.1.33. Tozlu Sokak Çocuk Parkı ... 200

4.1.34. Çotanak Çocuk Parkı ... 203

(9)

VII

4.1.36. Mustafa Aydınay Parkı ... 209

4.1.37. Derya Sayın Çocuk Parkı ... 213

4.1.38. Abacıbükü Parkı ... 217

4.1.39. Hayrettin Erkmen Parkı ... 221

4.1.40. Boğacık Çocuk Parkı ... 227

4.1.41. Polis Lojmanı Parkı ... 231

4.1.42. Tezkop Çocuk Parkı ... 235

4.1.43. Yenimahalle Çocuk Parkı ... 239

4.2. Kullanıcı Anketi Sonuç ve Değerlendirmeleri ... 242

5. SONUÇ ve ÖNERİLER ... 255

6. KAYNAKLAR ... 266

EKLER ... 270

(10)

VIII

ŞEKİLLER LİSTESİ

Şekil No Sayfa

Şekil 3.1. Parkların konumları ... 27

Şekil 3.2. Giresun ilinin Türkiye ve bölgesindeki yeri (Anonim, 2018a) ... 29

Şekil 3.3. Giresun ilinin ilçeleri (Anonim, 2018a)... 30

Şekil 3.4. Mahalle ve Giresun Belediyesi sınırları (Anonim, 2018b) ... 30

Şekil 3.5. Önemli merkezlere uzaklık (Anonim, 2018a) ... 41

Şekil 3.6. Toplu taşıma araç güzergahları (Anonim, 2018b) ... 42

Şekil 3.7. Mahalle nüfusları (Anonim, 2018b) ... 44

Şekil 3.8. Yaş grupları nokta yoğunluk haritası (Anonim, 2018b) ... 46

Şekil 3.9. Yöntem akış şeması ... 48

Şekil 4.1. Parkın uydu görüntüsü ... 49

Şekil 4.2. Parktan görünümler ... 50

Şekil 4.3. Çocuk oyun alanı ve basketbol sahası ... 51

Şekil 4.4. Park kullanıcılarından bir görünüm ... 51

Şekil 4.5. Mevcut donatı elemanları ... 52

Şekil 4.8. Çocuk oyun alanları ... 54

Şekil 4.9. Parktan görünüm ... 55

Şekil 4.11. Parkın kuzey girişi ve parktan görünüm ... 56

Şekil 4.12. Parkın doğu ve güney cephe girişleri... 57

Şekil 4.13. Çocuk oyun grupları ve kondisyon aletleri ... 58

Şekil 4.15. Bitkisel materyal kullanımları ... 59

Şekil 4.17. Park içi görünümler ... 60

Şekil 4.18. Parkın güney ve doğu girişleri ... 61

Şekil 4.19. Büfe ve park içi görünüm ... 61

Şekil 4.20. Park içi görünümler ... 62

Şekil 4.22. Parkın güney girişi ve kuzeyden görünüm ... 63

Şekil 4.23. Park kuzey girişi ... 64

(11)

IX

Şekil 4.25. Park döşemelerinden bir görünüm ... 65

Şekil 4.27. Park çevresi ve içerisinden görünüm ... 66

Şekil 4.28. Parkın kuzey ve güney girişleri ... 67

Şekil 4.29. Çocuk oyun alanı ve basketbol sahasına erişim ... 68

Şekil 4.34. Parkın kuzey girişleri ve güney girişi ... 71

Şekil 4.35. Çocuk oyun alanı ... 72

Şekil 4.37. Patika yol ve çardak ... 73

Şekil 4.40. Parkın batıdan görünümü ve güneyden girişi ... 76

Şekil 4.42. Kondisyon alanı ve sınırlandırma ... 77

Şekil 4.43. Çardaktan görünüm ... 78

Şekil 4.45. Park içi görünüm ... 80

Şekil 4.46. Parkın 4 farklı cepheden giriş noktaları ... 81

Şekil 4.47. Basketbol sahası ve çevresi ... 81

Şekil 4.49. Oturma birimleri ... 83

Şekil 4.50. Heykel ... 84

Şekil 4.51. Bitkisel perdeleme ... 84

Şekil 4.54. Parkın 4 farklı giriş noktası ... 87

Şekil 4.55. Merdiven uygulamaları ... 88

Şekil 4.56. Masa tenisi ve sokak kütüphanesi ... 88

Şekil 4.57. Çocuk oyun alanlarından görünümler ... 89

Şekil 4.58. Kondisyon alanı ... 89

(12)

X

Şekil 4.60. Büyük futbol sahası tribünü ... 90

Şekil 4.61. Engelli park yeri ve otoparktan görünüm ... 91

Şekil 4.62. Oturma birimlerinden görünüm ... 92

Şekil 4.63. Bisiklet parkından görünüm ... 92

Şekil 4.64. Çeşme uygulaması ... 93

Şekil 4.65. Fonksiyonel bitki kullanımları ... 94

Şekil 4.68. Parkın kuzey ve güney girişleri ... 96

Şekil 4.70. Kapalı oturma birimlerinden görünüm ... 97

Şekil 4.71. Park çevresinden görünüm ... 97

Şekil 4.72. Fonksiyonel bitki kullanımı ... 98

Şekil 4.75. Parkın giriş noktaları ve hasar verilen ferforje ... 101

Şekil 4.81. Parkın 4 farklı giriş noktası ... 106

Şekil 4.83. Basketbol sahası ve amfi ... 107

Şekil 4.86. Bitkisel bakımsızlık ... 109

Şekil 4.89. Park içerisinden görünüm ... 111

Şekil 4.90. Parkın giriş noktaları ... 111

Şekil 4.92. Oturma birimi ve patika yoldan görünüm ... 112

(13)

XI

Şekil 4.95. Parkın giriş noktası ... 115

Şekil 4.101. Çocuk oyun ve kondisyon alanı ... 119

Şekil 4.102. Çardak kullanımı ... 120

Şekil 4.109. Çocuk oyun alanı ve tek basketbol sahası ... 125

Şekil 4.118. Park giriş noktaları... 134

Şekil 4.120. Çeşme uygulaması ... 135

Şekil 4.124. Parkın giriş noktalarından görünüm ... 138

Şekil 4.125. Çocuk oyun alanı ve serenti ... 139

Şekil 4.126. Basketbol sahası ve tenis kortu ... 139

Şekil 4.127. Yeme içme tesislerinden görünüm ... 140

Şekil 4.128. Otopark, bisiklet parkı ve kondisyon alanı ... 141

(14)

XII

Şekil 4.130. Heykel ve yığılan çöpler ... 142

Şekil 4.131. Pergola ve oturma birimleri ... 143

Şekil 4.138. Yeme içme tesisi ve WC ... 148

Şekil 4.139. Süs havuzu ve banklar ... 149

Şekil 4.140. Bitkisel bakım ve bakımsızlık ... 149

Şekil 4.143. Çocuk oyun alanı ve tek pota basketbol sahası ile doğalgaz hat vanası ... 153

Şekil 4.144. Çardak ve çim alanlardan görünüm ... 153

Şekil 4.145. Bitkisel materyal kullanımı ... 154

Şekil 4.148. Çocuk oyun alanı ve merdivenli giriş ... 156

Şekil 4.149. Banklardan bir görünüm ... 157

Şekil 4.151. Park içerisinden bir görünüm ... 159

Şekil 4.152. Park giriş kapısı ... 160

Şekil 4.153. İşletmeden görünümler ... 161

Şekil 4.154. WC'den görünüm ... 161

Şekil 4.155. Döşeme, oturma ve aydınlatma elemanları ile çöp kutuları ... 162

Şekil 4.156. Bitkisel materyal kullanımı ... 163

Şekil 4.159. Parka giriş noktaları ... 165

Şekil 4.160. Yeme içme tesisi ve çocuk oyun alanı ... 166

Şekil 4.161. Kuşatma elemanı ... 167

Şekil 4.162. Bitkisel tasarım ve bakımsız çimler ... 167

(15)

XIII

Şekil 4.165. Çocuk oyun alanı ve tek pota basketbol sahası ... 170

Şekil 4.166. Merdiven uygulamaları ve boş alan ... 171

Şekil 4.171. İstenmeyen görüntüler ... 175

Şekil 4.174. Çocuk oyun alanı ve basketbol sahası ... 178

Şekil 4.175. Çim alandan görünüm ... 179

Şekil 4.179. Surlar ve mağaradan görünüm ... 182

Şekil 4.180. Osman Ağa mezarı ile Giresun Şehitliği ... 183

Şekil 4.181. Yeme içme tesisleri ve metruk bina ... 184

Şekil 4.182. Çocuk oyun alanları ... 185

Şekil 4.183. Park yerleri ve WC ... 186

Şekil 4.184. Oturma birimleri ve çevreye atılan çöpler ... 187

Şekil 4.185. Döşemeler ve seyir terası ... 188

Şekil 4.186. Bilgilendirme ve uyarı levhaları, tören alanı ile yol ... 189

Şekil 4.187. Çeşme ve yapay dere ... 189

Şekil 4.188. Parkın bitkisel dokusu ... 190

Şekil 4.192. Otopark ve tribünler ... 193

Şekil 4.193. Spor alanları ... 194

Şekil 4.194. Restoran, cafe, yürüyüş yolu ile kulübeden görünümler ... 195

Şekil 4.195. Park donatı elemanları ... 196

Şekil 4.196. Park bitkisel tasarımı ... 196

(16)

XIV

Şekil 4.200. Park bitkisel tasarımı ... 199

Şekil 4.202. Park giriş noktalarından görünüm ... 201

Şekil 4.203. Çocuk oyun alanı ile tek pota basketbol sahası ... 201

Şekil 4.204. Konut bahçesinden görünüm ... 202

Şekil 4.208. Banklar ile inşaat çalışmaları ... 205

Şekil 4.209. Bitkisel materyal ... 205

Şekil 4.212. Çocuk oyun alanı ve teras ... 208

Şekil 4.216. Banklar ve pergola altı oturma birimleri ... 212

Şekil 4.217. Bitkisel kullanım ... 212

Şekil 4.219. Park giriş noktası ... 214

Şekil 4.220. Çocuk oyun alanı ile kondisyon alanı ... 215

Şekil 4.224. Çocuk oyun alanı ile kondisyon alanı ... 219

Şekil 4.225. Ferforje kuşatma ile banklar ... 220

Şekil 4.230. Çocuk oyun alanı, basketbol sahası ile çay bahçesi alanı ... 224

Şekil 4.231. Oturma birimlerinden görünüm ... 225

Şekil 4.232. Gözlenen cepler ile tabela ... 226

(17)

XV

Şekil 4.237. Banklar ile park duvarları ... 230

Şekil 4.240. Çocuk oyun alanı, kondisyon alanı ile merdiven ... 233

Şekil 4.241. Banklar ile kapalı oturma birimleri... 234

Şekil 4.244. Park girişi ve ada manzarası ... 237

Şekil 4.246. Banklar ve kırık ferforje demirleri ... 238

Şekil 4.248. Park giriş noktası ... 240

Şekil 4.250. Banklar ve çardak ... 241

Şekil 5.1. Yürüyüş mesafesi analizi ... 263

(18)

XVI

ÇİZELGELER LİSTESİ

Çizelge No Sayfa

Çizelge 1.1. Açık ve yeşil alanların sınıflandırılması (Olgun, 2018) ... 7

Çizelge 1.2. Türkiye’nin mevcut yeşil alan tipolojisi (Olgun, 2018) ... 8

Çizelge 1.2. Türkiye’nin mevcut yeşil alan tipolojisi (Olgun, 2018) (devamı) ... 9

Çizelge 1.3. Türkiye’deki açık yeşil alan standartlarının değişimi ... 11

Çizelge 3.1. Mahalle alanları ... 31

Çizelge 3.2. Giresun İli 2007-2017 yılları arası iklim verileri (Anonim, 2018e) ... 39

Çizelge 3.3. Giresun İli 1960-2017 yılları arası iklim verileri (Anonim, 2018f) ... 39

Çizelge 3.4. Giresun İli ilçe nüfusları (Anonim, 2016) ... 43

Çizelge 3.5. Nüfusun cinsiyete göre dağılımı (Anonim, 2016) ... 44

Çizelge 3.6. Nüfusun yaş gruplarına göre dağılımı (Anonim, 2016) ... 45

Çizelge 4.1. Fiskobirlik Parkı puan tablosu ... 52

Çizelge 4.2. Mustafa Dağ Parkı puan tablosu ... 55

Çizelge 4.3. (Daddara) Mehmet Yüksel Parkı puan tablosu ... 59

Çizelge 4.4. Sercan Erol (Atmaca) Parkı puan tablosu ... 62

Çizelge 4.5. Demokrasi Parkı puan tablosu ... 65

Çizelge 4.6. Öğretmenler Sitesi Parkı puan tablosu ... 69

Çizelge 4.7. Teyyaredüzü Parkı puan tablosu ... 74

Çizelge 4.8. Köy Site Parkı puan tablosu ... 79

Çizelge 4.9. Can Yücel Parkı puan tablosu ... 85

Çizelge 4.10. Gençlik Merkezi (2014) Parkı puan tablosu ... 94

Çizelge 4.11. Harikalar Diyarı Parkı puan tablosu ... 98

Çizelge 4.12. Sönmez Caddesi Parkı puan tablosu ... 104

Çizelge 4.13. Barış Manço Parkı puan tablosu ... 110

Çizelge 4.14. 26 Evler Üstü Çocuk Parkı puan tablosu ... 113

Çizelge 4.15. Kubilay Güngör Çocuk Parkı puan tablosu ... 117

Çizelge 4.16. Soyer Sitesi Çocuk Parkı puan tablosu ... 121

Çizelge 4.17. Dr. Atsushi Miyazaki Parkı puan tablosu ... 124

Çizelge 4.18. Süleyman-Abdullah Bozbağ Parkı puan tablosu ... 127

Çizelge 4.19. Sazbeyi Parkı puan tablosu ... 131

Çizelge 4.20. Haydar Aliyev Parkı puan tablosu ... 136

Çizelge 4.21. Kumyalı Cumhuriyet Parkı puan tablosu ... 145

Çizelge 4.22. Taşbaşı Parkı puan tablosu ... 150

(19)

XVII

Çizelge 4.24. Seyit Vakkas Parkı puan tablosu ... 158

Çizelge 4.25. Millet Bahçesi Parkı puan tablosu ... 163

Çizelge 4.26. Zübeyde Hanım Çay Bahçesi puan tablosu ... 168

Çizelge 4.27. Çınarlar Parkı puan tablosu ... 171

Çizelge 4.28. 19 Eylül Çocuk Parkı puan tablosu ... 176

Çizelge 4.29. 23 Nisan Çocuk Parkı puan tablosu ... 179

Çizelge 4.30. Giresun Kalesi Parkı puan tablosu ... 190

Çizelge 4.31. 15 Temmuz Spor Kompleksi puan tablosu ... 197

Çizelge 4.32. Acar Sitesi Çocuk Parkı Parkı puan tablosu ... 200

Çizelge 4.33.Tozlu Sokak Çocuk Parkı puan tablosu ... 203

Çizelge 4.34. Çotanak Çocuk Parkı puan tablosu ... 206

Çizelge 4.35. Sagae Parkı puan tablosu ... 209

Çizelge 4.36. Mustafa Aydınay Parkı puan tablosu ... 213

Çizelge 4.37. Derya Sayın Çocuk Parkı puan tablosu ... 216

Çizelge 4.38. Abacıbükü Parkı puan tablosu ... 221

Çizelge 4.39. Hayrettin Erkmen Parkı puan tablosu ... 227

Çizelge 4.40. Boğacık Çocuk Parkı puan tablosu ... 231

Çizelge 4.41. Polis Lojmanı Parkı puan tablosu ... 235

Çizelge 4.42. Tezkop Çocuk Parkı puan tablosu ... 238

Çizelge 4.43. Yenimahalle Çocuk Parkı puan tablosu ... 242

Çizelge 4.44. Park ziyaretçilerinin cinsiyete göre dağılımı ... 243

Çizelge 4.45. Kullanıcıların yaş grupları ... 243

Çizelge 4.46. Kullanıcıların medeni durumları ... 243

Çizelge 4.47. Çocuk sahibi olma durumları ... 244

Çizelge 4.48. Kullanıcıların eğitim düzeylerine göre dağımlımları... 244

Çizelge 4.49. Kullanıcıların meslek gruplarına göre dağılımı ... 244

Çizelge 4.50. Ziyaretçilerin gelir düzeyleri ... 245

Çizelge 4.51. Ziyaretçilerin yaşadıkları mahallelere göre dağılımları ... 245

Çizelge 4.52. Parkların kimler ile ziyaret edildiği ... 246

Çizelge 4.53. Parklara ulaşım ... 246

Çizelge 4.54. Özel araç sahibi olma durumları ... 246

Çizelge 4.55. Parklara ulaşım kolaylığı ... 247

Çizelge 4.56. Yürüme mesafesinde parklara erişim ... 247

Çizelge 4.57. Parkların hangi mevsimde kullanıldıkları ... 247

(20)

XVIII

Çizelge 4.59. Hafta içi veya sonları park kullanımı ... 248

Çizelge 4.60. Gün içerisinde park kullanımı (n>400) ... 249

Çizelge 4.61. Park kullanım süresi ... 249

Çizelge 4.62. En çok tercih edilen park (n>400) ... 249

Çizelge 4.63. Çocuklar açısından güvenlik kaygısı ... 250

Çizelge 4.64. Bireysel güvenlik kaygısı taşıma durumları ... 250

Çizelge 4.65. Güvenlik görevlisi ihtiyacı ... 250

Çizelge 4.66. En çok tercih edilen spor olanakları (n>400) ... 251

Çizelge 4.67. En çok tercih edilen olanaklar (n>400) ... 251

Çizelge 4.68. Kriterler açısından parklardan memnuniyet durumları ... 252

Çizelge 4.69. Bulunulan parktan memnuniyet ... 253

Çizelge 4.70. Parklardan memnuniyet ... 253

Çizelge 4.71. Kullanıcı görüşleri ... 254

Çizelge 5.1. Park puan tablosu ... 258

Çizelge 5.1. Park puan tablosu (devamı) ... 259

Çizelge 5.2. Sayısal yeterlilik tablosu ... 260

(21)

XIX EK LİSTESİ

EK No Sayfa

EK 1. Arazi gözlem ve değerlendirme formu ... 270 EK 2. Anket formu ... 273

(22)

1 1. GİRİŞ

Kentler günümüzün en önemli toplumsal olgularından biridir. Avcılık toplayıcılıktan tarımsal üretim biçimlerine geçişle birlikte başlayan yerleşik hayatın önemli bir oluşumu olan kentler, günümüzde tarihsel bağlarından bağımsızlaşarak sanayi devrimi ile birlikte yeni bir anlam ve önem kazanmıştır. Bu anlamda kent ile ilgili en önemli kavramlardan birisi de kentleşmedir.

Sağlıklı kentleşmenin sağlıklı çevreler yaratacağı akılda tutulmalıdır. Ancak bunun içinde kavramı iyi tanımlamak bilim felsefesi açısından önem arz etmektedir. Kentleşme, dar anlamda “kent sayısının ve kent nüfusunun artması” olarak tanımlanabilir. Geniş bir tanımı ise; “sanayileşme ve ekonomik gelişmeye bağlı olarak kent sayısının artması ve bugünkü kentlerin büyümesi sonucunu doğuran, toplum yapısında, artan oranda örgütlenme, iş bölümü ve uzmanlaşma yaratan, insan davranış ve ilişkilerinde kentlere özgü değişikliklere yol açan bir nüfus birikim sürecidir (Yorulmaz, 2006)” biçiminde tanımlanmaktadır.

Kent tarihsel bir olgu olsa da günümüz modern toplumunda ilk kuruldukları antik yunandaki polis kavramından oldukça farklılaşmıştır. Modernlik, geleneksel ekonomik ilişkilerden farklı olarak yeni teknoloji ile birlikte oluşan üretim araçları ve ekonomik ilişkiler bağlamında tanımlanmaktadır. Modernlik kavramı beraberinde gelişmişlik kavramını getirmiştir. Çağımızda ülkelerin gelişmişlik düzeyleri incelenirken gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler şeklinde sınıflandırılırlar. Gelişmiş veya gelişmekte olan ülkelerin belirlenmesinde dikkat edilen ölçütlerden biri de yerleşim alanlarının durumudur (Açma ve İşbir, 2005). Çünkü yerleşim alanları insanların büyük çoğunluğunun yaşamını geçirdiği çevrelerdir ve sağlıklı çevreler de bireyin sağlığının korumasına yardımcı olmaktadır.

Kentlerde nüfus artışına ve teknolojik gelişmeye bağlı olarak gürültü, hava kirliliği, ekolojik dengenin bozulması gibi etmenlerin ilk başta doğadan farklı bir varlık olarak kabul edilen insanı etkilemeyeceği düşünülmüş, fakat farklı şekillerde ortaya çıkan bu çevre sorunları insanların fiziksel ve psikolojik olarak olumsuz etkilenmesine yol açmıştır ve imkanı olan kentli nüfus hiç olmadığı kadar doğaya dönmeye ve doğayla iç içe olmaya ihtiyaç duymuştur (Mamuti, 2010). Bu da beraberinde ikinci konutlar konusunu gündeme getirmiş ve kent çeperinde ve çevresindeki doğal alanlar üzerinde

(23)

2

baskının oluşmasına neden olmuştur. İmkanı olmayan veya kısıtlı olan kentli nüfus ise ancak boş zamanlarını doğa ile iç içe geçirmeye çalışarak değerlendirebilmektedir. Bu da kent yakınındaki parklar gibi rekreasyon alanları üzerinde yoğun bir baskının oluşması ve ekolojik ve fiziksel taşıma kapasitesinin çoğu zaman aşılmasıyla sonuçlanmıştır. Bu açıdan bu sorunların önüne geçilmesi ve kısıtlı olan kaynakların verimli kullanılması için kent içindeki doğal veya insan eliyle oluşturulmuş yeşil alanların öneminin kavranması gerekmektedir. Bu alanların insan ihtiyaçları doğrultusunda yeniden düzenlenmesi kente katkı sağlayacağı gibi ekonomik katkılar da sağlayabileceği ön görülmektedir. Bu açıdan, kentsel mekanda bir bütün halinde veya ayrı ayrı olmak üzere biyolojik, sosyal, estetik ve fiziksel olarak birçok fonksiyonun yerine getirilmesinde görev alan açık ve yeşil alanlar ile insan sayısı ve bina sayısı arasında belirli bir oranın korunması gerekmektedir (Akbulut, 2007). Bu çalışmada Giresun Belediyesi mücavir alan sınırları içerisinde yer alan parkların peyzaj tasarım kriterleri açısından incelenmesi ile birlikte, mevcut durumun ortaya konulması, kullanıcı değerlendirmelerinin elde edilebilmesi için birebir anketlerin gerçekleştirilmesi ve bunların sonuçlarından elde edilen bilgilerle de önerilerin ortaya konulması hedeflenmektedir. Ayrıca yeni gelişmekte olan Giresun Kenti’nde özellikle hızla artan nüfus ve yapılaşmanın neden olduğu etkileri azaltma yolunda açık ve yeşil alanların öneminin vurgulanması hedeflenmektedir.

1.1. Açık ve Yeşil Alan Kavramı

Kentlerin fiziksel kalıpları içerisinde sürekli var olan ve önemli işlevleri üstlenen açık ve yeşil alan kavramları farklı şekillerde tanımlanmaktadır. Bu tanımlardan bazılarına aşağıda yer verilmiştir.

Öztan, (1968); Akdoğan, (1987); Özbilen’e (1991) göre açık alan kavramı, kent karakterinin oluşmasında temel elemanlardan birisi olup, mimari yapılar ve ulaşım alanları dışındaki açıklık veya boş alan şeklinde tanımlanmaktadır. Başka bir deyişle, dış mekanda herhangi bir yapılaşmanın olmadığı ve rekreasyonel kullanım potansiyeli bulunan alanlardır. Örneğin üzerinde bitkisel eleman bulunmayan veya sınırlı sayıda bulunan meydanlar, su yüzeyleri ile ulaşım alanları açık alan olarak tanımlanmaktadır (Çelik, 2013a).

(24)

3

Akdoğan’a (1987) göre, yeşil alan “mevcut açık alanların bitkisel elemanlar (odunsu ve otsu bitkiler) ile kaplı veya kombine edilmiş yüzey alanlarıdır.” Bu tanıma göre her yeşil alan açık alan niteliğindedir. Ancak her açık alan yeşil alan olmayabilmektedir (Şahin, 2011).

Kaymaklı’ya (1990) göre, ingiliz bir peyzaj mimarı Slyvia Crowe, açık ve yeşil alan kavramını “mimari elemanların dominant olduğu kent dokusu içinde yer alan küçük park, çocuk bahçesi, meydanlar gibi oturma ve seyretmeye yönelik pasif rekreasyona hizmet eden ve kentin kalabalığından uzak aktif rekreasyon olanağı sağlayan alanlar” şeklinde tanımlamaktadır. Açık alanların bitki materyali ile bilinçli ve planlı bir şekilde düzenlenmesi sonucu yeşil alanlar oluşmaktadır (Coşaner, 2009).

1985 tarihli 18916 sayılı “Planlı Alanlar Tip İmar Yönetmeliği”nin 14. maddesinin 2. bendinde yer alan yeşil alan kavramı “Toplumun yararlanması için ayrılan oyun bahçesi, çocuk bahçesi, dinlenme, gezinti, piknik, eğlence, rekreasyon ve kıyı alanları toplamıdır. Metropol ölçekteki fuar, botanik ve hayvanat bahçeleri ile bölgesel parklar bu alanlar kapsamındadır” denilmektedir (Anonim, 1985a). “Plan Yapımına Ait Esaslara Dair Yönetmelik”te ise aktif yeşil alan kavramı “park, çocuk bahçesi ve oyun alanları olarak ayrılan sahalardır” şeklinde tanımlamaktadır (Anonim, 1985b).

Açık ve yeşil alanlar kent dokusu içerisinde farklı kullanımlar arasında birer denge unsurudur. Günümüzde kentlerin yerleşim planları incelendiğinde açık ve yeşil alanların kimilerinde bir düzen içerisinde bulunduğu, kimilerinde ise belirli bir düzene sahip olmadıkları gözlenebilmektedir. Her iki durumda da kentin topoğrafyası, iklimi, jeomorfolojisi, kentin mimari ve politik yapısı ve en önemlisi de kent halkının sosyal, ekonomik ve kültürel yapısı açık yeşil alanların şekillenmesinde önemli bir rol oynamaktadır. Yıldızcı’ya (1987) göre, yeşil doku iki şekilde incelenebilir;

Dağınık Yeşil Alanlar: Kent içerisinde birbirinden izole halde ayrı ayrı büyük ya da küçük birimler halinde bulunurlar. Bu sistem çoğunlukla herhangi bir arazi kullanım politikasının uygulanmadığı ve plansız gelişmekte olan kentlerde görülmektedir. Yeşil Bandlar Sistemi: Kent içerisinde belirli bölgeleri birleştiren bandlar şeklinde bütünlük arz eden organik yeşil bir dokudur. Yeşil band kentin jeomorfolojik, klimatik, morfolojik, kent karakteri gibi birçok etkene bağlı olarak zincirleme eksen, yıldız veya kama şeklinde olabilmektedir (Gül ve Küçük, 2001).

(25)

4 1.2. Açık ve Yeşil Alanların İşlevleri

Açık ve yeşil alanlar kent dokusu içerisinde toplum ve fiziksel çevrenin iyileştirilmesi açısından oldukça önemli fonksiyonları yerine getirmektedir. Bu fonksiyonlar ekonomik, ekolojik, sosyal fonksiyonlar ve arazi planlaması açısından üstlendikleri işlevler olmak üzere 4 farklı grupta toplanabilir (Onat, 1998; Gül ve Küçük, 2001; Önder ve Polat, 2012; Çulha, 2013).

Ekonomik işlevleri

Ekonomik gelişme sağlar; peyzaj amaçlı bitkisel üretim ve pazarlama sektörlerinin gelişmesini sağlamasının yanında tarımsal alanlar ile pek çok sektör için hammadde kaynağı olan orman ürünleri ve içme suyu kaynağı olan su havzaları ile ekonomiye direkt katkıda bulunur.

Yapıların yaz mevsiminde aşırı ısınmasını, kış mevsiminde ise aşırı soğumasını önleyerek ısınma ve serinleme amaçları için harcanan enerji tüketimini azaltmaktadırlar.

Ağaçlar bulundukları bölgelerde ev, arsa ve arazilerin fiyatları üzerinde belirli bir artışa sebep olmakta ve kolay satılmalarını sağlamaktadırlar.

Açık yeşil alanlar turizm potansiyeli sunmalarının yanı sıra bu alanlarda düzenlenen sanat ve yiyecek festivalleri, sportif yarışmalar, tiyatro gösterileri ve konserler ile de turistler başta olmak üzere insanların ilgisini çekerek yakın çevrede yer alan esnaflara ekonomik katkılar sağlayabilir ve gençlere iş imkanları oluşturabilir.

Toprağın üst tabakasını kapatarak toprak ve suyun korunmasını sağlar ve toprak verimliliğini artırır.

Ekolojik işlevleri

Bulundukları bölgede mikroklima üzerine birçok olumlu etkiye sahiptir. Örneğin oksijen seviyesini artırır, toz ve havadaki kirli materyalleri tutar, hava akımını ve nemini düzenler, ısı yükselmesini önler, rüzgar hızını azaltır ve istenilen istikamete yönlendirir.

Uygun şartlarda yetişen bir ağaç yılllık olarak 10 insana yetecek kadar oksijen üretebilmektedir.

(26)

5

Kayın ağacı (Fagus sp.) bir gün içerisinde buhar halinde 500 lt. suyu terleme yoluyla dışarı atmaktadır. Aynı şekilde huş ağacı (Betula sp.) 300 lt. suyu terleme sırasında dışarı vererek ortamın serinlemesine yardımcı olmaktadır. 500 lt. su 100000 m² büyüklüğünde bir alanın yaklaşık olarak %30-40 oranında nemini karşılamaya yetmektedir.

Ağaçlar yaprakları ile havadaki kirlilik oluşturan partikülleri tutarak temiz hava teminininde önemli görevler üstlenirler.

Kentlerde ısıyı absorbe eden yatay ve dikey yöndeki kütleler ile kentsel alanlarda görülen hava sıcaklığı çevresinde yer alan kırsal bölgelere göre daha yüksektir. Açık yeşil alanlar kışın daha sıcak bir etki oluştururken yaz mevsiminde serinletici bir etkiye sahiptir.

Ağaçlar sera etkisinin azaltılmasında etkili birer araç olarak düşünülebilir. Sera gazı olarak bilinen CO2’deki karbonu odun dokularında selüloz olarak depolayarak oksijeni

tekrar atmosfere bırakmaktadırlar.

Binalar, yollar, kaldırımlar ve otopark gibi geçirimsiz yüzeylerin ağırlıkta olduğu kentlerde görülen fazla su problemlerinde yüzey suyu akışının fazlasını yönetmekte ve denetlemektedirler.

Yeşil alanlar barındırdıkları toprak, su kaynakları ve benzeri doğal elemanları ile çevresinde yaşayan hayvanlara yaşam alanları oluşturarak biyolojik çeşitliliğin korunmasını sağlamaktadırlar.

Uygulama ilkelerine dikkat edilerek oluşturulan bitkisel gürültü perdeleri ile gürültünün insan sağlığı üzerine olan olumsuz etkileri azaltılabilir.

Tüm bu özellikleri ile kent-doğa ilişkisinin kurulmasında etkin bir rol oynayarak kentin sürdürülebilirliğini sağlamaktadır.

Sosyal işlevleri

Farklı karakteristik özelliklere sahip insanların kaynaşmasını, sosyalleşmesini sağlar ve doğa ve çevre bilincinin yerleşmesinde önemli bir rol oynar.

İnsanların aktif ve pasif rekreasyonel (dinlenme, tv izleme, gezinti, tenis oynama vb.) ihtiyaçlarının karşılanmasına olanak sağlar.

(27)

6

Kentsel mekanda yorucu yaşam şartlarının tetiklediği stresi azaltarak insan psikolojisine olumlu yönde katkı sağlar. Yapılan bir araştırmada hastanede ağaç manzaralı odaya sahip hastaların, kahverengi tuğla duvar manzaralı odaya sahip hastalara göre daha önce taburcu oldukları belirlenmiştir.

Parklar çocukların kendi yeteneklerini keşfedebilecekleri, geliştirebilecekleri, sağlıklı bir şekilde fiziksel gelişimlerini tamamlayabilecekleri oyun alanlarını içermekte ve aynı zamanda genç nüfusu kötü alışkanlıklardan korumaktadır. Parklar bu yönüyle dünya çapında ses getirebilecek önemli sporcuların da yetiştirilmesinde ilk basamak olarak düşünülebilir.

Rekreasyonel faaliyetlere erişim suç oranının azaltılmasında etkilidir. Planlama açısından fiziksel işlevleri

Kentiçi sirkülasyonun düzenlenmesinde önemli bir rol oynar. Yaya ve araç trafiğini düzenler, gizlilik ve mahremiyet sağlar, göz kamaştıran fazla ışığı elimine eder. Kentin fiziksel yapısı içerisinde yer alan iş, ticaret, konaklama ve eğitim alanları gibi farklı kullanımları birbirinden ayırarak bir nevi tampon görevini üstlenirler ve kentin kontrolsüz gelişiminin önüne geçmektedirler.

Açık ve yeşil alanlarda kullanılan bitkisel ve yapısal materyaller form, renk, çizgi, ölçü, doku gibi özellikleri ile kent mekanına fiziksel ve estetik değer sağlarlar.

Kentsel mekanda yapısal unsurların oluşturduğu keskin hatları yumuşatarak çevresi ile uyumlu bir hale getirmektedir.

Kent içerisinde belirli bir bölgede yığılan yapı ve insan yoğunluğunun hafifletilmesini sağlamaktadırlar.

Kent içerisinde yer alan bazı alanları muhafaza ederek gelecekte istenilen kullanım amacına uygun olarak kullanılmasını sağlar.

1.3. Açık ve Yeşil Alanların Sınıflandırılması

Araştırmacılar, açık ve yeşil alanları kullanım durumları, nüfus, büyüklük, mülkiyet durumları, konumları, kent merkezine uzaklıkları, kullanım amaç ve fonksiyonlar gibi birçok kriteri göz önünde bulundurarak farklı şekillerde sınıflandırmıştır. Olgun’a (2018) göre, kullanım hiyerşisi yönünden, kullanım amacı yönünden, mekânsal

(28)

7

dağılım yönünden, fonksiyon biçimi yönünden olmak üzere açık ve yeşil alanlar şu şekilde sınıflandırılmaktadır.

Çizelge 1.1. Açık ve yeşil alanların sınıflandırılması (Olgun, 2018)

Açık ve Yeşil Alan Sınıfları

Kullanım Hiyerarşisi

Yönünden Kullanım Amacı Yönünden Mekansal Dağılım Yönünden Fonksiyon Biçimi Yönünden 1. Konut Düzeyinde Yeşil Alanlar - Konut Bahçeleri - Çatı Bahçeleri 1. Kamusal Açık ve Yeşil Alanlar - Kent ve Mahalle Parkları - Kent ormanları - Mezarlıklar - Botanik bahçeleri - Hayvanat bahçeleri - Yol-bulvar refüjler - Spor alanları

1. Yerleşim İçi Yeşil Alan - Konut bahçeleri - Mahalle parkları - Semt parkları - Kent parkları - Mezarlıklar

1. Aktif Yeşil Alanlar - Park alanları - Çocuk oyun alanları - Spor alanları 2. Komşuluk Düzeyinde Yeşil Alanlar - Toplu Konut Bahçeleri - Çocuk Bahçeleri

2. Yarı Özel Açık ve Yeşil Alanlar - Bahçeler (konut, okul, hastane vs.) - Askeri alanlar - Fabrika bahçeleri 2. Yerleşim Dışı Yeşil Alan - Ormanlar - Bölgesel parklar - Hayvanat Bahçeleri - Mesire alanları - Piknik alanları

2. Pasif Yeşil Alanlar - Tarım alanları - Koru ve fidanlıklar - Devlet ormanları - Mezarlıklar - Refüjler - Askeri alanlar - Yeşil kuşak - Kıyı düzenlemeleri 3. Mahalle Düzeyinde Yeşil Alanlar - Mahalle Parkları - Spor Alanları

3. Özel Açık ve Yeşil Alanlar

- Özel mülkiyetli konut ve toplu konut bahçeleri 4. Kent Düzeyinde Yeşil Alanlar - Kent Parkları - Botanik Bahçeleri 5. Bölge Düzeyinde Yeşil Alanlar - Bölge Parkları - Milli Parklar

Türkiye'de mevcut açık ve yeşil alanların tipolojisinin oluşturulmasına yönelik farklı araştırmalar gerçekleştirilmiştir. Çizelge 1.2, Türkiye’nin açık ve yeşil alanlarının kullanım hiyerarşisi yönünden tipolojisini ortaya koymaktadır (Olgun, 2018).

(29)

8

Çizelge 1.2. Türkiye’nin mevcut yeşil alan tipolojisi (Olgun, 2018) Düzeyler Yeşil Alan Tipi Alan

Büyüklüğü (da) Alan Gereksinimi (m²) Hizmet Alanı Yarçapı (m) Yürüme Uzaklığı Ort. - Max. (m) Yürüme Süresi Ort. -Max (dk.) Konut Düzeyinde Yeşil Alanlar

Konut Bahçesi Kullanıcı gereksinimlerine göre değişebilir. Toplu Konut Bahçesi Kullanıcı gereksinimlerine göre değişebilir. Komşuluk (İlköğretim) Düzeyinde Yeşil Alanlar Ço cu k Oyu n Alanl arı Çocuk Oyun Yeri (1-3yaş) 0,05 da - 0,2 da 300-500 m² 7-10 m²/çocuk sayısı 1,5 m²/kişi 100 m ( Max.) 30 m - Çocuk Bahçesi (4-7yaş) 2 da - 6 da 10-15 m²/çocuk sayısı 200 m - 600 m 400 m - 600 m 10 dk - 15 dk Oyun Alanları (8-15yaş) 8 da - 16 da 7 m²/çocuk sayısı 400 m - 600 m 400 m - 600 m 10 dk - 15 dk Okul Bahçeleri Bulunduğu konum ve nüfus yoğunluğuna göre değişebilir.

Mahalle Ünitesi Düzeyinde Yeşil Alanlar Küçük Parklar 5 da - 20 da - - - - Mahalle Parkları 20 da - 40 da 2 m²/kişi 800 m - 1600 m 800 m - 1200 m 20 dk - 30 dk Semt Parkları 80 da - 400 da 2 m²/kişi 1500 m- 2500 m 800 m - 1200 m 20 dk - 30 dk Spor Alanları 40 da - 60 da 3 m²/kişi 800 m - 1600 m 800 m - 1200 m 20 dk - 30 dk Meydanlar - - - - - Kent Ünitesi Düzeyinde Yeşil Alanlar Kent Parkları 400 da - 1000 da 3,5 m²/kişi en az 40 ha 1 km-10 km 1200 m - 1600 m 30 dk - 40 dk Spor Alanları 40 da - 60 da 3 m²/kişi 800 m - 1600 m 800 m - 1200 m 20 dk - 30 dk Kent içi yollar,

refüjler, yaya yolları

30 m ve üzeri cadde ve bulvarlar kentin mikroklimasına etki edecek şekilde planlanır. Tema Pa rkları Hayvanat Bahçeleri Min. 400 da

En az10 ha. Tüm Kent - - Botanik Bahçeleri Min. 200 da 0.10-0.15 m²/kişi 1 adet/ 100000 kişi Tüm Kent - - Fuar ve Festival Alanı Tüm Kent - - Kent Ormanı Min 40 ha. Tüm Kent - - Kıyı Düzenlemeleri Tüm Kent - - Mezarlıklar 4 m²/kişi en

az10 ha.

(30)

9

Çizelge 1.3. Türkiye’nin mevcut yeşil alan tipolojisi (Olgun, 2018) (devamı) Bölge

Düzeyinde Yeşil Alanlar

Orman içi Rekreasyon Alanları

Değişebilir Tüm Kent - - Bölge Parkları 200 ha'dan

daha fazla bir alan

5 km -25 km - 60 dk sürüş uzaklığı Korunan Alanlar Statüsüne göre

değişebilmektedir. Bölgesel-Ulusal ve Uluslararası - - 1.4. Açık ve Yeşil Alan Standartları

Standartlar genel olarak kişi başına düşen metrekare (alan) olarak, yani kent içerisindeki yeşil dokunun kent nüfusuna oranı şeklinde ifade edilmektedir. Ancak bu yaklaşım oldukça niceliksel bir yaklaşım olmakla birlikte bu alanların kent içerisinde homojen dağıldığı varsayımına dayanmaktadır. Bu alanların niceliksel özelliklerinin yanı sıra sahip olduğu donanım, estetik ve işlevsel özellikleri de önem taşımaktadır (Türkan, 2009).

Kentsel mekanda yeşil alan standartlarını belirleyecek olan kriterler, a) gereksinimler (ihtiyaçlar), b) nüfus, c) kentlerin karakteri ve d) kullanım yoğunluğu olarak sıralanabilir (Akbulut, 2007). Bir kentin büyüklüğü, kurulduğu arazi yapısı, kentin kullanım özelliği (sanayi, turizm, ticaret, eğitim), coğrafi konumu, iklimi gibi özellikleri kent karakterini oluşturan özellikler arasında sayılabilir. Bu özelliklerin ülkeden ülkeye hatta aynı ülke içerisinde kentler arasında da değişiklik göstermesinden dolayı yeşil alan standartları değişmektedir.

Dünyada farklı kurum ve kuruluşların kentlerde kişi başına düşen yeşil alan miktarına yönelik standartları da bulunmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri Sağlık Örgütü 18 m², Avrupa Birliği 26 m², Birleşmiş Milletler 30 m² ve Dünya Sağlık Örgütü 9 m² olarak belirlemiştir (Olgun, 2018). Stockholm kentinde 48.1 m²/kişi kent yakını yeşil zon ile 39.4 m²/kişi kentsel yeşil alan önerilmektedir. Kentsel yeşil alan 5.6 m² mahalle ve semt parkları, 10 m² spor alanları, 23.8 m² kent parkından oluşmaktadır. Roma kentinde 27.8 m²/kişi kentsel yeşil alan önerilmektedir. Önerilen değer 3.2 m² çocuk oyun alanı, 5.5 m² mahalle ve semt parkı, 7.5 m² spor alanı, 11.6 m² kent parkından meydana gelmektedir. Hannover kentinde kişi başına düşen önerilen yeşil alan miktarı 5 m²’dir. Bu değer 1 m² çocuk oyun alanı, 1 m² spor alanı, 3 m² çok maksatlı açık alanlardan oluşmaktadır (Aksoy, 2001).

(31)

10 1.4.1. Türkiye’de Açık Yeşil Alan Standartları

Ülkemizde kişi başına düşen açık yeşil alan standartlarından ilk olarak 1933-1956 yılları arasında geçerli olan 2290 sayılı “Belediye ve Yapı Yolları Kanunu”nda bahsedilmiştir. Kanunda yeşil alanlar, çayır, koru, göl ve oyun alanları olarak tanımlanmış ve kent genelinde % 6.1 oranında yeşil alan oluşturulması hedeflenerek kişi başına düşen açık yeşil alan miktarı 4 m² olarak belirtilmiştir.

1950’li yıllarda nüfus artışı ve buna paralel olarak artan yapılaşma ile Belediye ve Yapı Yolları Kanunu, insan ve doğa ilişkisinin sağlıklı bir şekilde sürdürülmesi yolunda yetersiz kalmış ve 1956-1985 yılları arasında yürürlülükte kalan 6875 sayılı “İmar Kanunu” çıkarılmıştır. Bu yıllar arasında gerçekleştirilen bilimsel çalışmalar sonucunda 6875 sayılı “İmar Kanunu”nda değişiklik öngören 1972 tarihli 1605 sayılı kanunun 28. maddesinde kentsel mekanda kişi başına düşen yeşil alan miktarının 7 m²’den düşük olamayacağı belirtilmiştir. Her ne kadar değer olarak bir artış görünse de bu kanunda da tıpkı ilk kanun gibi belirtilen değerin nüfus gibi farklı kriterler dikkate alınarak dağılımından bahsedilmemiş ve de kanunda uygulanması gereken standart değerlerin İmar ve İskan Bakanlığı’nca daha sonra çıkarılacak yönetmelikler ile belirtileceği hükmüne yer verilmiştir. Fakat ilerleyen dönemlerde bu yönetmeliklerin yayınlanmaması sebebiyle plancı kabullerine göre düzenleme yapılmaya çalışılmıştır. 1985 yılında yeşil alan planlamasının bir sisteme bağlanabilmesi, yerel yönetimlerin daha etkin bir şekilde çalışmalarını yürütebilmeleri ve de ekonomik, sosyal, teknolojik gelişmelere cevap verilebilmesi adına 3194 sayılı “İmar Kanunu” çıkarılmıştır. Bu kanunda da 1956 yılında 7 m² olan yeşil alan standardı korunurken, belediye ve mücavir alan sınırları dışında kalan yerlerde 14 m²/kişi yeşil alan standardı öngörülmüştür (Aksoy, 2014).

3194 sayılı İmar Kanununun, 02.09.1999 yılında çıkarılan 23804 sayılı “İmar Planı Yapılması ve Değişikliklerine Ait Esaslara Dair Yönetmelikte Değişiklik Yapılması Hakkında Yönetmelik” ile belediye olan yerlerde nüfus ne olursa olsun kişi başına aktif yeşil alan (park, çocuk bahçesi ve oyun alanları toplamı) miktarı 10 m² olarak belirlenirken belediye ve mücavir alan sınırları dışında yapılacak olan planlamalarda, aktif yeşil alan miktarı 14 m² olarak belirlenmiştir (Anonim, 1999). Ancak bu

(32)

11

yönetmelikte bu alanların planlanması, dağılımı ve uygulanması konusunda herhangi bir açıklamaya yer verilmemiştir (Gül ve Küçük, 2001).

Yeşil alan miktarlarının belirlenmesi birçok bilimsel çalışmaya konu olmuştur. Önder ve Polat’a (2012) göre, kentlerimizde kişi başına düşen aktif yeşil alan miktarları Antalya 3.1 m²/kişi, İstanbul 1.9 m²/kişi, Isparta 3 m²/kişi, Kars 1.02 m²/kişi, Kayseri 5.44 m²/kişi, Kırıkkale 2.2 m²/kişi, Kahramanmaraş 1.4 m²/kişi, Burdur 4.01 m²/kişi şeklinde belirtilmektedir. Açıklanan değerlerden de anlaşıldığı üzere kentlerimizdeki yeşil alan miktarları olması gereken 10 m² standardının oldukça altında kalmaktadır. Çizelge 1.3’de Türkiye’de yeşil alan standartlarının zaman içerisindeki değişimi görülmektedir.

Çizelge 1.4. Türkiye’deki açık yeşil alan standartlarının değişimi

Yıl Düzenleme Değer (m²/kişi)

1933 - 1956 2290 Sayılı Belediye ve Yapı Yolları Kanunu

4

1956 - 1985 6875 Sayılı İmar Kanunu 7

1985 - 1999 3194 Sayılı İmar Kanunu 7

1999’dan günümüze 3194 Sayılı İmar Kanunu 10

1.5. Park Kavramı ve İşlevleri

Olmsted ve Kimball’a (1973) göre, park sözcüğü daima ağaç ve çimle kaplı bir tür açık ve yeşil alanı anlatır. Sözcüğün türetilmesinde en kabul gören görüş kökenini bir alanın kuşatılmasında bulur. Bu tanıma göre park; etrafı çevrili yer demektir. Bunun yanı sıra park, içerisinde oyun veya ağaçları bulunduran yer olarak tanımlanmaktadır (Özkır, 2007).

Akdoğan’a (1974) göre, park “genel anlamda, sınırlı bir kullanış biçimi, esnek bir form özelliği, minimum konstrüksiyon ile maksimum doğal öğeleri kapsayan, dinlenme, eğlenme, meditasyon, serbest oyunlar gibi çeşitli pasif ve aktif rekreasyon gereksinmelerini karşılayan bir yeşil alan türüdür.” (Kızıldere, 2009).

Tanrıverdi’ye (1987) göre, park kentin çeşitli semtlerinde veya çevresinde yer alan, kullanıcılarına aktif ve pasif olmak üzere eğlence, dinlenme imkanı sunabilen, dengeli, ölçülü ve güzel bir kompozisyonla oluşturulmuş sosyal yeşilliklerdir (Akduman, 2012).

(33)

12

Yukarıdaki tanımlardan yola çıkarak parklar, genel olarak insanların boş zamanlarını değerlendirebileceği, çeşitli aktif veya pasif rekreasyon faaliyetlerine olanak veren mekanları barındırabilen, kent için ekolojik öneme sahip, güzel tasarlanmış mekanlar olarak tanımlanabilir. Park alanları insanları kent içerisinde rekreasyonel faaliyetlere yönlendirebilmektedir. Bulundukları bölgede yapısal unsurlar ile yeşil alanlar arasında denge kurulmasında, toplumun farklı kesimlerinden insanların karşılaşabilecekleri, kaynaşabilecekleri ve sosyalleşebilecekleri ortamların yaratılması açısından toplumsal rölü yüksek olan, yoğun kent yaşantısı içerisinde bunalan insanların dinlenebilecekleri ortamların sunulmasında önemli görevleri üstlenen mekanlar olarak nitelendirilebilirler.

Kentlerde yer alan parkların açık yeşil alanlar ile aynı önem ve işleve sahip oldukları söylenebilir. Bu işlevleri özetle aşağıdaki gibi sıralanabilir (Kızılaslan, 2007; Coşaner, 2009; Boyacı, 2010).

Mikroklimatik etkinin kontrolü ve düzenlenmesinde önemli görevleri üstlenir. Örneğin hava akımlarını mümkün kılar, kent içerisinde bina ve araçlardan çıkan kirli toz ve gazları temizleyerek kente ışık ve temiz hava sağlamaktadırlar.

Kent içerisinde çevreye yayılan gürültünün azaltılmasını sağlar.

Yitirilen insan, bitki ve hayvan dünyası arasındaki bağları güçlendirebilir. Yaban hayatının korunması ve geliştirilmesine, kentlerin sürdürebilir kullanımına önemli katkı sağlarlar.

Kentlerin fiziksel karakterlerini şekillendirebilirler. Kentlerin geometrik kalıpları arasında yer alarak tüm unsurları organik bir düzen içerisinde bir araya getirebilirler. Yerleşim, sanayi ve ticaret gibi farklı kullanımlar arasında tampon görevini üstlenirler. Binaların yerleşim biçimlerini etkileyebilirler. Binaların cephe özellikleri açık alanların konumlarına göre tasarlanmaktadır.

Araç trafiğini, yaya rekreasyon alanları ve yerleşim alanlarından ayırarak, yayalar için trafik açısından gereken güvenceyi sağlamış olurlar.

İnsanların ihtiyaç duyduğu fubol, basketbol, tenis, gezinti, yelken, yüzme gibi bir çok aktif ve pasif rekreasyon faaliyetlerini gerçekleştirebilmeleri için gerekli donatımları içererek daha sağlıklı bireyler oluşmasını sağlarlar.

(34)

13

Günümüzde beton bloklar arasında yaşamlarını sürdürmeye çalışan kent insanı, kendilerini ruhsal açıdan iyileştirebileceği mekan arayışını park gibi açık alanlardan karşılayabilmektedir.

Kent içerisinde monoton geometrik yapıların oluşturduğu keskin hatları yumuşatarak, canlılık kazandırırlar. Yeşil alanlarda yer alan bitkilerin renk, doku, form gibi görsel özellikleri kente estetik görünümler kazandırabilir.

Bulundukları bölgede insan populasyonunu artırarak alana ekonomik ve sosyal açıdan hareketlilik kazandırırlar.

Arsa, işyeri veya konutların fiyatlarında artışa sebep olmalarının yanı sıra peyzaj amaçlı bitkisel üretim ile ilgili sektörlerin gelişimine katkıda bulunurlar.

İnsanların yaşama sevincini körükleyerek işgücü ve verimliliğini arttırabilir. Kentin turizm ve kültürel açıdan tanıtımına katkıda bulunurlar.

Çocukların sağlıklı bir şekilde gelişimlerini tamamlayabilmeleri açısından son derece önemli görevler üstlenir, örneğin gözlem ve çevre eğitimi konularında bilinçlenmelerini sağlar.

Sanatsal faaliyetlerin gerçekleştirilebilmesine olanak verirler, örneğin konser, dans gösterileri, açık hava tiyatroları, sergi v.b.

Toplumun farklı kesimlerinden insanların bir araya gelerek kentsel yaşamı paylaşmasını, kaynaşmasını sağlayarak sosyo-kültürel gelişimin ve sürekliliğin sağlanmasını sağlayabilirler.

1.6. Parkların Sınıflandırılması

Parklar, büyüklükleri, kullanıcılarına olan uzaklıkları, bulundukları yerleşim birimlerinin nüfusu ve içlerinde bulundurdukları aktivite çeşitliliği gibi farklı faktörler dikkate alınarak 9 farklı şekilde sınıflandırılabilmektedir (Polat, 2001; Coşaner, 2009; Kızıldere, 2009; Boyacı, 2010;

Çocuk Bahçeleri

Çocuk bahçeleri çocukların dış dünya ile tanışmaları, ilişkilerinin güçlendirilmesi yolunda ilk basamak olarak önem taşımaktadır. Bu alanlarda çocuklar kendi yeteneklerinin farkına varabilir, yaratıcılıklarını geliştirebilir, sosyal ilişkiler kurabilir

(35)

14

ve de fiziksel ve ruhsal açıdan doyuma ulaşabilirler. Çocukların kolaylıkla ulaşabilecekleri araç trafiğinden uzak bir bölgede yer almaları ve de barındırdıkları donatı elemanlarının yaş gruplarına göre kademelendirilmeleri sağlanmalıdır.

Mini Parklar

Bu parklar mahallelerde yer alan boş alanların rekreasyonel faaliyetlere uygun hale getirilmesiyle oluşturulabilir. Büyüklük ve konumlandırılmaları boş alanların bulunabilmesine bağlıdır. Yetişkin bireylerin dinlenebildiği, güzel zamanlar geçirebildiği ve de çocukların oyun oynayabildiği mekanlardır. 500 ile 2500 kişilik bir nüfusa hizmet edebilmektedirler.

Özel Aktivite Alanları ve Spor Merkezleri

Golf sahaları, yürüyüş parkurları, yüzme havuzları, plajlar, sanatsal etkinliklerin gerçekleştirildiği merkezler, botanik bahçeleri gibi sıralanabilecek esas olarak özel bir faaliyete hizmet eden alanlardır.

Yol Kenarı Parkları

Özel araç sahiplerinin piknik yapabilmesine, dinlenebilmesine olanak veren mekanlardır. Herhangi bir uzaklık veya büyüklük standardı belirtilmemiştir. Bu alanların yeşil kuşak sistemi içerisinde düşünülmesi yerinde olacaktır. Yakınlarında mini hayvanat bahçesi veya çocuk oyun alanı gibi kullanımlara yer verilerek küçük kullanıcıların da hizmetine sunulmalıdır.

Mahalle Parkları

Mahalle parkları genel olarak alan olarak küçük ve yaya olarak kolaylıkla ulaşımın sağlanabildiği alanlardır. Barındırdığı aktivite çeşitliliği bakımından basit rekreasyonel faaliyetleri mümkün kılan, insanların sosyalleşmesini hedefleyen parklardır. Bulundukları mahallenin geleneksel özelliklerini yansıtmalı, çoğu kullanıcısının yaya veya bisiklet ile kolaylıkla ulaşabileceği bir mesafede konumlandırılmalıdır. Çocuk oyun alanları, küçük çaplı spor alanları, kum havuzları, oturma veya dinlenme alanları ile aktif pasif rekreasyonel faaliyetlere olanak veren mekanlardır.

(36)

15 Semt Parkları

Semt parkları kullanıcılarına uygun aktiviteleri sağlayan, birçok rekreasyonel faaliyeti gerçekleştirebilmelerini mümkün kılan parklardır. Merkeze yakın, ara yollar ile bağlantısı bulunmalıdır. Topluma, gözdesi olan takım veya bireysel olarak gerçekleştirebileceği sportif faaliyetleri sunar. Basketbol, futbol, tenis gibi saha oyunları, geniş oyun alanları, su yüzeyleri, piknik alanları, yürüyüş parkurları, genel açık alanlar, küçük çaplı konser alanları ile mevsimlik çiçek alanları ve belirgin peyzaj özellikleri bulundurmalıdır.

Kent Parkları

Gold’a (1980) göre, kentli nüfusun kolaylıkla erişebileceği, kentin gürültü ve karmaşasından kurtulup rekreasyonel faaliyetleri gerçekleştirebileceği alanlardır. Konum olarak kent merkezi veya yakını tercih edilmeli, mümkün olmadığı durumlarda ise kent sınırları yakını veya dışarısında bir yer tercih edilebilir. Ölçü bakımından her 1.000 kişi için 12 ha önerilmekle birlikte minimum 40 ha büyüklüğünde olmalı, mümkün olduğu durumlarda ise 100-400 ha büyüklüğü daha çok tercih edilmelidir. Kent parkları 50.000 ile 100.000 kişilik nüfüs için 30 dakikalık araba ile ulaşım uzaklığına hitap etmektedirler. Piknik alanları, bir doğa merkezi, yürüyüş ve atla gezinti parkurları, koruluk alanlar, bot ile gezinti alanları, günübirlik kamp alanları, informal spor olanakları, değişen topoğrafya ve su elemanları, yüzme gibi aktivite alanlarını içerebilirler (Özkır, 2007).

Bölge Parkları

Gold’a (1980) göre, bölge parkları geniş bir alanın ihtiyaçlarını karşılayabilen, bir saatlik bir süre içerisinde ulaşılabilen parklardır. Ölçüleri ve konumları değişiklik göstermesine rağmen genel olarak 1000 kişi için 50 ha ve en az 100 ha olarak önerilmektedir. Planlanması ülke ya da bölge fiziksel planlamasının bir parçası olmakla birlikte planlama yapılan yere göre kendi haline bırakılmış ya da gelişmeye açılmıştır. Kamp alanları, doğa merkezleri, gezinti yolları, su yüzeyleri, piknik alanları, botanik bahçeleri, golf sahaları, minyatür tren ve bazı durumlarda spor alanlarını içermektedirler (Sarıkaya, 2007).

(37)

16 Korunan Alan Statüsündeki Parklar

Milli park veya tabiat parkı gibi doğa ve ekosistemlerin korunmasının amaçlandığı parklardır.

1.7. Park Tasarım Kriterleri

Parklar, fonksiyon gereği en yararlı düzeyde ve ihtiyaçlara uyumlu olarak kullanılabilir şekilde tasarlanmalıdır. Kızıldere’ye (2009) göre, başarılı bir park tasarlamak için aktivite ve kullanımlar, ulaşılabilirlik, konfor-imaj, sosyallik gibi özelliklere dikkat edilmelidir. Bunlara göre;

Yaklaşık olarak 40.000 insan hizmet verebilen bir park, ideal olarak kişi başına en az 10 m² alan hesabıyla 40 hektar veya daha geniş bir alanda oluşturulmalıdır.

2-4 km’lik yürüyüş mesafesi içinde ve toplu taşım sisteminde doğrudan bağlantılı olarak düzenlenmelidir.

Maksimum yürüyüş uzaklığı veya tesir alanının yarıçapı 30-60 dakika olabilir. Parklardan faydalanacak yaş grubu, sınırlandırması yoktur.

Parkların sınırları bitki çitleri ile tamamen kapatılmamalı, insanları aktivitelere tamamen çekmek için yarı geçirgen çit malzemeleri kullanılmalıdır.

Parklar kültürü ve değerleri yansıtmalıdır.

Parklar, bulundukları bölge ve diğer açık-yeşil alan sistemi içinde bir bütünlük içinde olmalı ve yaya bağlantı düzeni ile güvenli ulaşım olanakları sağlamalıdır.

Şehrin % 30’u açık alan, park ve rekreasyon alanlarına ait olmalıdır. Bu alanları şehir nüfusunun % 85’i kullanmalıdır.

Topoğrafik özellikler ve fiziksel yapı, çevre ile ilişkili olarak tasarlanmalı, güzel görünüm ve doğa harikaları korunmalıdır.

Yöresel iklim özellikleri ve yön durumu, plan karakterini doğrudan etkileyici olması nedeniyle tasarım açık ve net olarak belirli amaçlara yönlenmiş olmalıdır. Bu amaçlar için, iklim karakterini olumlu yönde geliştirici plan yapısı düşünülmelidir.

(38)

17

Park tasarımında kullanılacak öğelerin (su yüzeyleri, bitkiler, sert zemin) doğru kullanımı sayesinde kullanıcılara rahat ve huzur veren bir dinlenme ortamı sağlanmalıdır.

Tasarım yoğun kullanımları kaldırabilmelidir. Park içinde sulama ve drenaj sistemi planlanmalıdır.

Park girişleri güzel, dikkat çekici, cezbedici ve geniş alanlarla tasarlanmalı ve buradan başlayarak ziyaretçileri parkın diğer kısımlarına götürecek alleler devam etmelidir. Park sahası kent içinde tesis ediliyorsa, saha içinde kentin kirli havasına dayanıklı türlerin seçimine önem verilmesi, özellikle yapraklarını döken türler ve dayanıklı bitkilere yer verilmesi doğru olur.

Park sahasının görünmeyen müsait kısımlarında tuvalet ve bazı sıhhi tesislere yer verilmelidir.

Yapılan proje ve uygulamalar, ileriki yıllarda da bakım ve süreklilik getirebilmelidir. Parkların uygun kısımlarında kullanıcıların rahatlıkla yararlanabileceği fonksiyonel ve yeterli otoparklar planlanmalıdır.