21 EYLÜL 1994 ÇARŞAMBA CUMHURİYET
KULTUR
Cemal Reşid Rey 90 yaşında
EVİN ÎLYASOĞLU25 eylül, çağdaş T ürk müziği nin öncüsü Cemal Reşid Rey’in 90. yaş günü. Belki bir başka ül kede yaşasaydık bu yılı Cemal Reşid yılı ilan edip onun tüm yapıtlarını seslendirme yolunu araştıracak, adına kompozis yon yarışmaları düzenleyecek,
kaydedilmiş yapıtlarından
‘compact disc’ler üretecektik. Ancak öyle bir ortam da beste cinin “Çelebi” operası da orta
ya çıkartılıp oynanabilirdi!
Bırakın bütün bunlan, Cemal Reşid’i anmak üzere hiçbir yer de bildiğimiz kadanyla henüz bir tören düzenlenmiş değil. 24 eylül gecesi Cemal Reşid Rey’in adının verildiği salonun açılış konserinde neyse ki Ayşegül Sarıca, Azerbaycan Devlet Or kestrası eşliğinde Cemal Bey’in “Katibim” türküsü çeşitlemele rini çalacak. Bundan başka sen fonilerimizin programlannda bütün bir yıl hiç Cemal Reşid eseri var mı, bilinmez.
‘N e v - i ş a h s ı n a m ü n h a s ı r ’
Cemal Reşid Rey, OsmanlI' dan cumhuriyete geçişin, Batı ile Doğu kültürünü birleştirme nin simgesidir. Uzun soluklu senfonilerinde, gizemli İslam ilahilerinin soyutlanmış ağır başlılığı, aksak ritimlerin kıv raklığı ve Batı sisteminin çok seslilik anlayışı birleşir. Belki de onu en kolay ammsama yolu “Çıktık Açık Alınla, On Yılda Her Savaştan” diye başlayan Onuncu Yıl Marşı ve nineleri mizden çocuklarımıza kadar herkesin ezgilerini mırıldandığı Lüküs Hayat Opereti’dir. Gele neklerine tutkusu, dinine bağlı lığı, atalarına hayranlığı ile “nev-i şahsına münhasır” bir sa natçıydı. Batı’nın yöntemleriyle
K
ü l tü r• S
a n a tBatı ile Doğu kültürünü birleştirmenin simgesi olan Cemal Reşid Rey, 1930 Nisanında konservatuvarda öğrencileriyle birlikte. (C E M A L REŞİD REY A R Ş İV İN D E N ) halk ezgisinin üslubunu; Os
manlI’dan esinlenme sanat mü ziğinin inceliklerini katıştırmış, yeni bir senteze varmıştı. Beş yaşından yirmi üç yaşına kadar, yurtdışında büyümesine karşın beş vakit namazından ayrılma yan, İslamm kurallarını çok iyi bilen bir bilge kişiydi. En son evi olan Beşiktaş Serencebey Yokuşu’ndaki apartmanında, 1980 yılında yaptığımız bir söy leşide bir an sözü kesmiş ve o sı rada okunmakta olan ezana
25 eylül, çağdaş T ürk müziğinin öncüsü Cemal Reşid Rey’in
90.yaş günü. Belki bir başka ülkede yaşasaydık bu yılı,Cemal
Reşid yılı ilan edip onun tüm yapıtlarını seslendirme yolunu
araştıracak, adına kompozisyon yarışmaları düzenleyecek,
kaydedilmiş yapıtlarından ‘compact disc’ler üretecektik.
kulak kabartmıştı. “Yine yanlışmakamda okuyor. Her ezan ayrı makamda okunmalıdır, bilir mi siniz? Artık hiçbir müezzin dik kat etmiyor” demiş, sonra da
sosyolojik ve dinsel nedenlerini uzun uzun anlatmıştı.
1904’te Kudüs’te dünyaya geldiği zaman babası Ahmet Reşid Bey, orada Osmanlı hü
kümetinin mutasarrıfı olarak görevli bulunmaktadır. H. Na zım takma adıyla Servet-i Fü- nun dergisinde de yazılan çıkan bir ‘Edebiyat-ı Cedide’cidir.
W - V - V - V . W .
2 9 3 8 9 7 8 (3
hat)
“1994 YILI YABANCI FİLM DALINDA AMERİKAN OSKAR ÖDÜLÜ"
GÜZELLİK ÇAĞI
“ B E L L E E P O Q U E ” 5Bir F E R N A N D O T R U E B A Filmi
Beyoğlu B E Y O Ğ L U (2 5 1 32 40) 12 15 -14 30-16.45-19 00-21 15
Kadıköy MODA (337 01 28) 11.30-14.00-16.30-19.00-21,30
BEYOĞLU EÜRIMAGES SİNEMASI
Beyoğlu 251 32 40
FRANSIZ FİLMLERİ HAFTASI
23 Eylül-1 Ekim
AYAZDA BİR YÜREK
24 Eylül-3 EkimDÜNYANIN TÜM SABAHLARI
25 Eylül
GERMİNAL
26 Eylül
KÖPRÜ Ü S TÜ AŞIKLARI
27 EylülMADAM BOVARY
28 Eylül
ÖLESİYE
29 EylülMİSAFİRLER
30 EylülBİR KADIN
2 Ekim
KAHRAMAN BABAM
4 EkimCYRANO de BERGERAC
5 EkimINDOCHINE
6 Ekim
ŞARKÜTERİ
‘Eunmages A rrupe K onstyı S nen* n Audrnsuet Es&lenne O rttk Y ıpm v t A rrv p ı ûeçrtm fonunun X * t ıfe .-T y i4 '
HALKO YUNLAR I, HALK M ÜZİĞİ
VE HALK TİYATROSU
OKULLARIM IZDA
YETİŞMEK İSTEYEN GENÇLER
FOLKLOR KURUMU
SİZİ ÇAĞIRIYOR!
• Türkiye'nin en eski ve köklü derneği • T ü rk iy e 'd ek i ilk ve tek (te o rik -p ra tik )okul dönemi ha zır lı k eğ itim i • Y örelerin de uzmanlaşmış en güçlü
ha lk oyunla rı öğreticileri
• Türk Halkoyunla rı ve H alkmüz lğinln sa ğ lık lı ve özüne bağlı kalarak öğretim i • H alk oyun la rı ve H alkmüziği Okulları 1 . 1 e r I ne
ücretsiz yurtdışı seya hati imkanı
KAYITLARIMIZ DEVAM EDİYOR TELEFON NUMARALARIMIZ:
(O 2 1 2 ) 531 9 9 9 0 - (O 2 1 2 ) 531 6 8 2 4
A D R E S İM İZ : S o f u lu C ad . V o n lo rfa S o k . N o : 1 R f a tih / İıta n b u l
B U L U N M A Z T İY A T R O - İS T A N B U L * ■
*
Y a z a n ;NAZIM HİKMET
W
İNEK
$
^ Y ö n : H . H ilm i B u lu n m a z C u m a r t e s i: 2 1 . 0 0 Bilet Satış: Çarşı Capitol: 3 9 1 18 34 (3 hal) Maslak: 285 05 20 (8 hal) Bakırköy: 572 84 06-07M U A M M E R K A R A C A TİYATROSU TEL ( 0 2 1 2 ) 5 1 3 7 4 31 - 5 2 2 6 5 8 5 2 5 1 6 0 9 0 - 6 3 8 1 4 8 4
Devsan Kasetçilik San. ve Dış Tic. Lt. Şti.
İMÇ 6. Blok N o: 6 6 0 9 U nkapanı - İstanbul Tel: (0 21 2 ) 51 3 7 6 55 Fax: (0 21 2 ) 5 2 2 1 8 67
Yurdışı Şube: Devran Video Müzik
M a ilin CK. Rodslr. 13 9-1 4 7 -4 4 1 4 7 D ortm und! 1 - Deutschland Tel: 0231 - 8 1 7 2 4 5 Fax: 0231 - 72 8 1 1 4 3 4
BULUNM AZ TİY A TR O
İ S T A N B U L
H. H ilm i B ulunm az
Y ö n e tim in d e
Her yaştan insana
TİYATRO KURSU
İstiklal Cad. No: 186/2 Beyoğlu Tel 1513 74 31 -5 2 2 65 8 5 -
251 60 90 ■ 638 14 84
::THEFLINTSTONE$::
»TAŞ D EVR İ:
Taş devri ailesi Ç akm aktaşlar, şim di , uzun metrajlı bir kom edi J m acerasıyla karşınızda.
M .Ö . 2000 yıllarında otom o bille rin ayakla sürüldüğ ü, m ağara evlerin m utfaklarında d o m u z g ü cü yle çalışan ç ö p öğ ütm e cihazlarının X
bu lu n d u ğ u , fillerin V hortum larının duş
apareyi olarak kullanıldığı m utlu
kasa ba ya geri dönüş...Yıllardır çizgi
film olarak zevkle iz le d iğ im iz Taş D evri’nin 4
öz g ü n karakterlerini ve r dünyanın hiç blrye rind e
olm ayan yaşam tarzlarını yaratm ak hiç
kola y olm am ış. • Tasarımından, kostüm üne m üthiş
gö rün tü ve ses efektlerine kadar ç o k
em ek harcanm ış. M utlaka görm eniz ge reken düşsel bir
harika.
i ANKARA SANAT THATROSU KADIKÖY HALK EĞİTİM M ERKEZTnde
T e l : 4 1 8 6 1 8 6
Reji: Rutkay Aziz
HALK DÜŞMANI ROLÜNDE Rutkay Aziz Türkçesi: Yılm az Onay
Çevre: Yücel Tanyeri Giysi: Sadık Kızılağaç
2 6 -2 7 E y lü l
S a a t 1 9 .0 0 v e 2 1 .1 5
B ile tle r: S u a d iy e V akkoram a 3 5 0 8 7 42 v e K A D IK Ö Y H A L K E Ğ İT İM M E R K E Z İ
BİR
HALK
DÜŞMANI
rvn!
BİR
HALK
DÜŞMANI
Reji: Rutkay Aziz
HALK DÜŞMANI ROLÜNDE Rutkay Aziz Tiirkçesi: Yılm az Onay
Çevre: Yücel Tanyeri Giysi: Sadık Kızılağaç
3 0 E y lü l / 1 -2 E k im
Bilet Satış: Taksim Vakkorama 251 28 88, Rumeli Vakkorama 234 42 81
ahmet kava
seida bağca
"Koçero' yu hiç kimse senin k a da r güzel ok uy a ma z d ı A h m e t ”
S eid a Saÿea*t Çocukluğumda manşetlerden inmezdi K O Ç ER O ...Yıliar geçti bir şiir kitabında rastladım K O Ç ER O 'ya. Tüylerim diken diken okudum K O Ç ER O 'yu, tüylerim diken diken besteledi m. Ha pis yattım, hayatımda hiç
yüzünü görmediğim K O Ç ER O i ç i n - ^ ^ j ^ ^
Onca engellemelerden s o n r c ^ d
h e m e n
KOCERO'yu sizin de
C
I AA İM
d i n l e y e b i l m e n i ^ ^ f f ^ Y p ^ ^
y * **1U I . •
'^-<®İİIDA B
A
Ğ
C
A
N
Majör Müzik Voptm , Tel: (0.212) 527 61 28
BİR SEVİNÇ DEPREMİ
Tuğrul Asi B alkar’ın şiirleri Prom ete
Yayınları arasında çıktı.
ÇIRILÇIPLAK YÜREĞİMLE
Behzat A y’ın günlükleri, anıları G erçek
Sanat Yayınları arasında çıktı.
34 SNM 17 plakalı aracın ruhsatı Çalınmıştır.
Hükümsüzdür.
Annesi, güzel piyano çalıp şiir yazdığı için çok küçük yaşta müzik yeteneği ortaya çıkan Cemal Reşid’i kendi yetiştirme ye koyulur. “Notaları nasıl mı öğrendim? Nota dediğiniz şey sonradan öğrenilmez ki, onunla birlikte doğulur. Ben notalarla birlikte doğmuşum.” Sonradan Kamil Paşa kabinesinde dahili ye nazırlığına getirtilen Ahmet Reşid Bey, Bab-ı Ali baskının dan sonra kabinenin düşmesiy le yurtdışına gider, ön ce Mısır’ da yaşar. Sonra dört çocuğunu da aldırtarak Paris’e yerleşir. Fransa Cumhurbaşkanı baba sının yakın dostu olduğu için Cemal Reşid’i de konservatu- var müdürü, büyük bir özenle en ünlü pedagoglara teslim eder.
Ç o k s e s l i l i ğ e y e n i b o y u t
Ancak 1914’te Birinci Dünya Savaşı patlak verince bu ilk cid di müzik eğitimi de yanda kalır, çünkü ailece Cenevre’ye taşınır lar. Bir süre Cenevre Konserva- tuvan’nda eğitim görür. 1919’- da Ahmet Reşid Bey yeniden dahiliye nazın olur. Cemal Re şid de Paris’teki eğitimine geri döner. 1923’teHalitZiyaUşak- lıgü’den aldığı bir telgraf ile Dar-ül Elhan’a öğretmen ola rak çağınlır. Paris’teki hocalan karşı çıktıklan halde hemen bir trene atlayıp pek tanımadığı kendi ülkesine öğretmen olarak gelir.
işte yıllarca verdiği analiz müzikal dersleri, piyano öğret menliği, orkestra şefliği bugün kü İstanbul Devlet Senfoni Or- kestrası’nın temeli olan Şehir Orkestrası’m kurması, radyo programlan ve çoksesli müziği mize getirdiği yeni boyut ile Ce mal Reşid Rey çağdaş Türk müziğinin öncüsü olmuştur. Avrupa’daki ünlü müzikçilerle yakın dostluğu, Saint-Saens ile kapı komşusu olması, Ravel, Foumier, Rodrigo, Corto gibi büyük müzisyenlerle yakınlığı Türk-Avrupa müzik çevrelerini de bir ölçüde yakınlaştırrruştır. Nice ünlü isim, Cemal Reşid’in dostluğu sayesinde İstanbul’a gelip konserler vermeyi kabul etmiştir.
Osmanlı İmparatorluğu’nun son yıllarını, Türkiye Cumhuri- yeti'nin ilk yıllannı yakından solumuş ve 20. yüzyıl müzik dünyasını neredeyse başından sonuna kadar yaşamış bir sa natçıydı Cemal Reşid. Neden Rey soyadını aldığını sorduğu muzda, “Bey sözcüğüne benze- mesindendir, ne de olsa BeyTer- den gelen bir soyumuz vardı” yanıtını vermişti.
Ağabeyi Ekrem Reşid Rey ile birlikte 1930’lardan sonra yaz dıktan operetler, revüler, çok sesliliği geniş kitlelere tanıtmış tır. Bildik alaturka şarkılannda caz-bant arasına yerleştirilip içinde dans, tiyatro, şarkılann da yer aldığı neşeli gösterilerdir bunlar. Lüküs Hayat, Üç Saat, Deli Dolu, Saz Caz, Maskara, Hava Crva gibi.
İ s t a n b u l ’a h a y r a n l ı ğ ı
Cemal Reşid Rey, yirminci yüzyıl ile ilerleyen müzik akım- lanndan karmaşık olanlara hiç de sempati beslememiştir. Ona göre müzik, melodik olmalıdır. Yanna kalacak olan melodidir. İlk yapıdan tümüyle Fransızca şarkılardan oluşur. Yurda dön dükten sonra udi Sedat Bey’in uduyla dinlediği oyun havalan- nın etkisinde kalarak ilk armo nize edilmiş halk türkülerini besteler.
14 Anadolu türküsünün Pa ris’in Pleyel salonunda 1926’da çalınması ve kritiklerden son derece olumlu tepkilerin yük selmesi, o günlerde bir Doğu ül kesi sanatçısı için ilginçtir. 1930’dan sonra klasik Türk müziğinin gizemli makamları na merak sarar. Kendine özgü bir yapı içinde makamsallığı ve usulleri kullanır.
Cemal Reşid’in İstanbul hay ranlığı, daha doğrusu eski İs tanbul’a hayranlığı da bir baş ka konudur.
Enstantanelerde, sanki
İstanbul’un her köşesinden bir başka minyatür fotoğraf çek mektedir.
Katibim türküsü çeşitlemele ri, Fatih senfonik şiiri ve Seren cebey Yokuşu’ndan inen bir yoğurtçunun sesinden kaynak lanan piyano prelüdleri, onun İstanbul’da esin bulduğunun kanıtlandır. Neyse ki, Harbi- ye’deki Belediye Konser Salo- nu’na Cemal Reşid Rey’in adının verilmesi İstanbul’un ona olan borcunu biraz hafifle tiyor.
Her zamanki dileğimiz. Ce mal Reşid Rey gibi bir besteci mize sahip çıkılması, ölür öl mez darmadağın edilerek satılıp savrulan özel eşyasının geri top lanması, notalannın bir araya getirilip bastırılması ve de belki şu sıralarda en önemlisi, eserle rindeki telif hakkı kannaşası- nın bir an önce çözülerek onla- nn daha çok çalınmasının sağ lanması.
Taha Toros Arşivi
