NICELIKSEL YAPISI
ÖMER DEM~REL
Türkiye'nin sosyal ve ekonomik tarihi çal~~malar~~ için önemli bir kay-nak Ser'iye Sicilleridir. Bilhassa, Osmanl~~ ~ehirlerinin canl~~ hayat~n~~ göster-mesi bak~m~ndan yeri doldurulamayan bir kaynakt~ r. Çok zengin ve çe~itli belgeler içeren sicillerde; ferman, berat, mektup suretleri, buyruldular, i'lâm ve hüccetler, nikâh, bo~anma ve adli belgeler, al~m-sat~m vesikalar~, vakflye kay~tlar~, narh defterleri, ~ehir esnaf guruplar~~ ile esnafl~k
yapanla-r~ n kefil ve taahhüdlerini gösteren belgeler, ~ehrin mahalle listeleri ve al~ nan vergiler, salyane defterleri, avânzhâne listeleri, alt~n çe~itleri, de~erleri ve tereke defterleri gibi kay~tlar mevcuttur.
Bu çal~~man~ n temel kayna~~, bir kimsenin ölümünden sonra tüm mal varl~~~n~ n (alacak ve borç dahil) cins, adet ve fiyat aç~s~ ndan yaz~l~p vârislere da~~l~m~n~~ gösteren tereke defterleridir. Kad~~ sicilleri içerisinde da~~n~ k halde bulunan ve baz~~ büyük ~ehirlerde müstakil defterler halinde tertip ve muhafaza edilmi~~ olan tereke kay~tlar~, ölen ki~inin hüviyeti hak-k~ nda vermi~~ oldu~u bilginin yan~s~ra, folklorik, ekonomik ve sosyal mahi-yette çok zengin malumât~~ ihtiva etmektedir. ' Aynca ölen ki~inin vârisleri ve bilhassa aile fertleri (e~, çocuklar, anne, baba vb.) hakk~nda son derece s~ hhatli bilgileri de içerir.
Bilindi~i üzere Osmanl~~ tarihinde demografi çal~~malar~~ son derece önemli ve vazgeçilmez bir sahad~r. Gerçekten, nüfus meselelerini tarihi in-celemeler esnas~ nda sebep ve netice olarak tetkik etmek bir zaruret olmu~-tur. Ancak nüfus meselelerini ara~t~rmak, tarih ilmini rakamlara ba~lamak de~il, sadece tarihi olaylar~~ aç~klamak için demografik verilerden yararlan-makt~ r. 2 Demografik ara~t~ rmalar~ n önemine paralel olarak, nüfus ve hâne
' Belge yay~n~~ veya tahlil niteli~inde terekelerle alakal~~ çal~~malardan ilk akla gelen; O.L. Barkan, Edirne Askeri Kassa~nz'na if it Tereke Defterleri (1545-1659) I, Belgeler, III(1966), Ankara 1968; Fekete Lajos, "XVI. Yüzy~lda Ta~ral~~ Bir Türk Efendi Evi", Cey. M.T. Gökbilgin, Belleten, XLIII (1979)'clan Ayr~~ Bas~m; Bahaeddin Yediy~ld~z, "Samsun Halk~ n~ n Kulland~~~~ E~yalar Üzerinde Bir Tahlil Denemesi", IL Milletleraras~~ Ttirk Folklor Kongresi
Bildirileri, V. Cilt, Ayr~~ Bas~ m, Ankara 1983.
Barkan, "Tarihi Demografi Ara~t~ rmalar~~ ve Osmanl~~ Tarihi", Tiirkiyat Mecmuas~,
X(1953), 5.1-26.
say~s~~ tesbitinde problem ve sorunlar beraberinde gelmektedir3. Bilhassa XVIII. yüzy~lda nüfus tesbiti sorunlar~~ oldukça fazlad~r. Çünkü kaynak olarak avânzhâneler ve cizye evrala haricinde, ne tahrir defterlerine ne de son dönemdeki gibi nüfus say~mlanna sahip de~iliz.
Yine nüfusla alakal~~ olarak, Osmanl~~ toplumunun çekirde~i duru-munda olan aile ve aileyi meydana getiren (kan-koca, çocuklar ve büyükanne, büyükbaba vb.) fertler hakk~nda demografik ara~t~rmalar problemleri çi5zecek say~da de~ildir. Bu çal~~mada, hâne veya aile nüfusu içerisinde öncelikle aile fertlerinin say~s~~ aç~s~ndan, baz~~ sorular~~ tereke def-terlerine dayanarak cevaplamaya çal~~aca~~z. Ilki, aile fertlerinden olan te-reke sahibinin (kad~n, erkek ve çocuk) ve bilhassa Osmanl~~ ailesinde aile reisi durumundaki erke~in vas~fiann~n ne oldu~udur? Bu vas~fiardan, sos-yal zümre, statü, mesleki ve dini özellikler ile mal varl~~~n~n, e~~ ve evlad say~s~n~n azl~k veya çoklu~unda etkili olup olmad~~~~ ve Osmanl~~ ailesinin
kaç ki~iden meydana geldi~i sorunlar~na cevap aranacakt~r.
Bu çal~~mada, 1700-1730 tarihlerinde Ankara'da tanzim edilen 27 ~er'Iye sicilinde mevcut 1096 tereke defteri ele al~nm~~t~r'. Tereke sahiple-rinden 1063 ki~i ~ehir merkezinde, muhtelif mahallelerde meskun ve 33 ki~i de Ankara'n~n de~i~ik köylerine mensubtur. Yani, bunlar~n % 97'si ~ehir merkezinde ve % 3'ü köylerde oturanlardand~ r. Otuz y~lda kaydedi-len tereke miktar~n~n, ~ehirdeki ölüm say~s~n~n tümünü yans~tmad~~~~ ~übhesizdir. Bu rakam~ n, gerçekte daha fazla oldu~u kuvvetle muhtemel-dir. Terekelerin kaçta kaç~n~n sicillere kaydedildi~i hususunda ise, herhan-gi bir k~stas~m~z yoktur. Ayn~~ ~ekilde, gayr-~~ müslim halktan, terekelerinin miras payla~~m~n~~ seri mahkemelerden isteyenlerin de kay~tlar~~ sicile geç-mi~tir'. Ankara sicillerinde tesbit etti~imiz t o96 terekeden 906's~~ müslümanlara âid olup % 82.6 oran~ndad~r. Geriye kalan ~ 90 gayr-~~ 3 Hane kelimesi Tapu-Tahrir defterlerinde rastlanan evli, vergiye tabi erkekleri ifade etmekte ve genel nüfusu hesaplamak üzere kullan~lmaktad~r. Barkan hâne kar~~l~~~n~~ 5 ka-bul etmi~~ ve bunun ilmI usullerle ka-bulunmad~~~n~~ itiraf etmi~tir. Uz. Barkan, "Demografi Ara~t~ rmalar~"; N. Göyünç ise, hâne kar~~l~~~~ olarak ara~t~rmac~lar~n farkl~~ katsay~lar~~ kabul etti~ini ve kendisinin yapt~~~~ tesbitte ise 4 rakam~n~~ belirtmektedir. Bkz. N. Göyünç," Hâne Deyimi Hakk~nda", ~t~EF Tarih Dergisi, I.H. Uzunçar~~l~~ Hat~ra Say~s~, S. 32 (1979), S. 330-348.
Ankara ~e~ Ty~~ Sicilleri, 80-116 (1700-173o), Liste için bak~n~z Ek I.
Kad~~ ve di~er görevliler için terekelerin tesbit ve taksimi önemli bir geçim kayna~~-d~r. ölen ~ah~slann terekelerini sicile kaydetmekte büyük bir hamaratl~k gösterecekleri mu-hakkakt~r. Nitekim zorla tereke yaz~mlan oldu~u bilinmektedir.
müslim terekesi ise, °k 17.4 oran~na tekabül etmektedir'. Tereke sahipleri-nin kad~n ve erkek da~~l~m~~ ise % 8o erkek ve °~o 2 O kad~nd~r.
Tereke Sahiplerinin Ozellikkri
Tereke defterleri; sahiplerinin dini, mesleki, sosyal statü ve zümreleri-ni gösteren ünvan ve elkablarla mücehhezdir. Baz~~ isimlerin ba~~na veya sonuna titizlikle yaz~lan ünvanlar, el-hac, es-seyyid, ~eyh, halife, çelebi, molla, a~a, müezzin, bey, efendi, be~e, müderris, kad~, dervi~~ ve esnaf tai-fesinden muhtelif meslek isimleridir 7. Kan~~k düzenle s~ralad~~~m~z ünvan-lar~~ tahlil ve tasnife tabi tuttu~umuzda, Ankara halk~n~n sosyal tabakala~-mas~~ hakk~nda bilgi edinme imkân~~ hâs~l olmaktad~ r'.
Öncelikle isimlerin önüne gelen "El-Hac" ibaresi sahiplerinin hacca gitti~ini göstermektedir. Bu ibareye 149 müslim erkek terekesinde, müslim kad~n terekesinde ve 1 gayr-~~ müslim (hac~~ ~eklinde) terekesinde rastlanmaktad~r. ~slam dininin temel ibadetlerinden olan hac, belli bir mal varl~~~~ olan kimselerin yerine getirmesi gereken bir vazifedir. Toplam müslim erkek terekesi içeresinde % 2 O gibi bir oran oldukça yüksek
görünmektedir'. Zira, ula~~m zorluklar~~ ve maddi imkâns~zl~klar hacca git-mek gibi uzun bir yolculu~un yap~lmas~n~~ büyük oranda engeller 1°. Hac~~ olan kimselerin, ~slami ~artlar~ndan birisini yerine getirmelerinin yan~s~ra, Osmanl~~ toplumunda belli bir sayg~nl~k kazand~~~~ söylenebilir. Zira dine dayal~~ bir devlet olmas~, dini ünvanlar~~ önemli k~lar. Toplam el-hac ibareli isimden, ~ o5 tanesi sadece isimlerle birlikte kullan~ld~~~~ halde, 44'ü de~i~ik elkab ve ünvanlarla beraber yaz~lm~~t~r. Böylelikle toplumun her kesimin-den hac ibadetini yapan ~ah~slar bulunmaktad~r. Fakat kad~nlar aras~nda hacca gidenlerin azl~~~~ dikkate de~er bir husus olarak kar~~m~za ç~kmakta-d~r.
Müslim erkek isimlerinin önünde görülen ba~ka bir vas~f "Es-Seyyid" ibaresidir. Bu ibare bilindi~i üzere Peygamber sülalesinden olanlar için
Bkz. Tablo I. Bkz. Tablo II.
Osmanl~~ Toplumunda sosyal zümre ve tabakala~ma hususunda, Bkz. Mustafa Ak-da~, T~irkiye 'nin iktisadi ve ~ctimai Tarihi, Il (1453-1559), ~kinci Bas~ m, 1979. s. 1 ~~ 3-13o; Bahaeddin Yediy~ ld~z, "Türk Vak~ f Kurucular~n~ n Sosyal Tabakala~madaki Yeri (17oo-I8o0)", Osmanl~~ Ara~t~rmalar:, III (~stanbul 1982), S. 143-164.
9 Ba~ka bir ara~t~rmada °k 26's~~ El-hac ünvanl~d~r. Bkz. Yediy~ld~z, "Samsun Halk~-n~n Kulland~~~~ E~yalar".
kullan~lan bir ünvand~r. Mevcut tereke sahipleri içerisinde toplam 6g sey-yid yer almaktad~r. 29 seysey-yid ünvan~~ sadece isimler önüne keydedilmi~, 40 tanesi ise de~i~ik meslek ve ünvan önünde yer alm~~t~r. Baz~~ tereke sahip-lerinin babalar~n~n da seyyid oldu~u, ço~unlu~unun ise yaln~zca tereke sa-hiplerinin seyyid kaydedildi~i mü~ahede edilmektedir. Seyyid ünvan~, Os-manl~~ sosyal zümrelerinden olan (~eyh, molla, halife ve efendi) ehl-i ilme mensub ~ah~slar~n isimleri önünde kullan~lm~~t~r. Yine ehl-i örf zümresi mensublar~ ndan a~a ve be~e ünvanlar~~ öncesinde de geçmektedir. Fakat en fazla birlikte yaz~ld~~~~ "Çelebi" (16 defa) ve "Efendi" (ii defa) ünvanla-nd~r. Ayr~ca çe~itli esnaf gruplar~ndan, debba~, kasap, kuyumcu, ahi gibi meslek sahiplerinin isimleriyle de seyyid ibaresi kay~tl~d~r. Yine zâde ile biten büyük aile lakaplanndan önce de seyyid ünvan~~ görülmektedir. Sey-yid ünvan~n~n her türlü meslek, ünvan ve elkaplarla kullan~lmas~~ ve say~la-r~n~n çoklu~u bizi bunlar~n tamam~n~n seyyid sülalesinden oldu~u husu-sunda ~üphelendirrnektedir. Nitekim, Anadolu'da, oldukça fazla sahte sey-yid bulundu~u ve devlet taraf~ndan bunlar~n kontrolü ve iptali hususunda çal~~malar yap~ld~~~~ kaynaklarda zikredilmektedir". Ankara ~ehrinde tahlil etti~imiz tereke sahiplerinden °A, ~ o'a yak~n~n~n seyyid ünvan~~ ta~~mas~, sahte seyyid mevzuunu kuvvetlendirmektedir.
Tereke sahiplerinin isimleri sonras~nda yaz~lan ünvanlardan birisi "Çelebi"dir. Çelebi ünvan~n~n Osmanl~~ toplumunda kulan~m~~ önemli de-~i~meler göstermi~tir. ~öyle ki, önceleri ilim mensublan, padi~ah çocuklar~~ için kullan~ld~~~~ halde, sonralar~, soyluluk, zenginlik, bilgelik ve sayg~nl~k ifadesi için kullan~lan sosyal bir statü ibaresi haline gelmi~tir". Bizim tes-bitlerimizde ise, ba~ta ehl-i ilm mensublar~~ olmak üzere, çok say~da esnaf ismiyle birlikte kaydedilmi~tir. Toplam tereke içerisinde 56 tereke sahibi çelebi ünvanl~~ olup, bir k~sm~~ seyyid ünvan~yla birlikte yaz~lm~~t~r. Farkl~~ zümre ve meslekler için ünvan olarak kullan~lmaya ba~layan çelebi ünva-n~ , sosyal bir statü göstermektedir. Bu nedenle ehl-i ilm zümresine dahil edemedik. Çelebi ünvanl~~ tereke sahiplerinin mali durumlar~~ gözlendi~in-de, yakla~~k (>/0 go'n~n o-~~ 000 kuru~~ aras~nda bir varl~~a sahip bulundukla-r~~ görülmektedir. Tahlil etti~imiz toplam tereke miktarlabulundukla-r~~ içerisinde ise,
" Yücel Özkaya, XVII/. Teizy~lda Osmanl~~ Kurumlar~~ ve Osmanl~~ Toplum Ta~antu~,
An-kara 1985, s. 228-229.
12 Çelebi hakk~nda Bkz. Isliim Ansiklopedisi, "Çelebi" Maddesi, Ettore Rossi. "Çelebi Kelimesi Hakk~nda Ebu's-s-Suild'a Atfedilen Bir Fetva", Turk D~l~~ Ara~t~rmalar~~ r~ch~.,
ten (1954), S. 11-14; Özer Ergenç, "Osmanl~~ Klasik Dönemindeki 'E~raf ve 'A'yan' Üzerine
ay~ nc~~ bir zenginlik fark~~ olmad~~~~ söylenebilir. Zira, toplam tereke miktar-lar~n~n ')/0 83'ü o-~~ 000 kuru~, aras~ndad~ r. Kalan k~sm~n~n da~~l~m~~ ise % 14.5"~u 1000-5000 kuru~, % 2'si 5000-10000 kuru~~ aras~ nda ve % 0.5' w000 kuru~tan fazlad~r".
Ehl-i ilm olarak vas~fland~rd~~~m~z zümre ise, toplam 120 ki~i ve % 17
oran~ ndad~ r. Bu zümre içinde efendi, molla, halife, ~eyh, müderris, mek-tep hocas~, dede, baba, dervi~~ ve kad~~ yer almaktad~ r". Ehl-i ilm zümresi içerisinde de baba-o~ul ayn~~ ünvan~~ ta~~d~ klar~~ gibi, ço~unlukla sadece te-reke sahibi ehl-i ilm zümresindendir.
Ankara ~ehir halk~~ içerisinde ikinci önemli sosyal gurup, ehl-i örf de-di~imiz devlet yönetimini gerçekle~tiren zümredir ki, tereke sahipleri içeri-sinde 102 ki~i ile % 14.'lük bir orana sahiptirler. Çokluk s~ ras~na göre, be-~e, bey, a~a, çavu~, bölükba~~, mutasarr~ f ve timar eri bulunmaktad~ r". Asl~ nda ehl-i örf ve ehl-i ilm zümreleri Osmanl~~ toplumunda vergi verme-yen, askeri gurup olarak tan~mlanmaktad~ r 16.
Esnaf guruplar~~ da ~ehir toplumu içerisinde belli bir yekün tutan sos-yal zümrelerdendir. Terekeler içinde 51 ki~i ile % 7 oran~ nda olup, bak-kal, bostanc~, kasap, tüccar, nalband, debba~~ say~~ olarak fazla bulunanlar-dand~r 17.
~ehrin sosyal zümreleri içerisinde ayan ve e~raf içinden oldu~unu tah-min etti~imiz ileri gelen aile isimleri de geçmektedir. Bunlar Zindanc~zâ-de, AhizâZindanc~zâ-de, Hac~oruçzâZindanc~zâ-de, Ku~akç~zâZindanc~zâ-de, PirizâZindanc~zâ-de, Hocabeyzâcle, Pa~azâ-de, GürzâPa~azâ-de, Kocabeyzâde gibi aile mensublar~ndand~ r.
isimleri yan~nda belli bir vas~flard~ r~c~~ ibare bulunmayan tereke sahip-lerinin say~lar~~ 255 olup, °A., 35.5 oran~ ndad~r. Daha önce belirtildi~i üzere kad~ n tereke sahiplerinde sadece ~~ adet hac~~ ünvanl~~ vard~ r.
Gayr-~~ müslim tereke sahiplerinde ise, ~~ adet hac~~ ve daha çok esnaf guruplar~ndan kazzaz, ~emhaneci, basmac~, kürkçü, kaftanc~, tüccar, bez-
Bk, Tablo III. Bkz. Tablo Il. Bkz. Tablo Il.
Akda~, a.e; Yediy~ld~z, "Sosyal Tabakala~ma".
~' Esnaf say~lan hususunda tesbitlerimiz, 1830 nüfus say~m~nda ~ehirde faaliyet göste-ren esnaflann say~lan ile parelellik arzetmektedir. Bkz. Musa Çad~rc~, "1830 Genel Say~m~-na Göre Ankara ~ehir Merkezi Nüfusu Üzerinde Bir Ara~t~rma", Osmanl~~ Ara~t ~rmalar~, 1 (1980), s. 109-132.
zaz ve tarakç~~ gibi meslekler bulunmaktad~r. Gayr-~~ müslimlerde ve müslim kad~nlarda ünvan vb. müslim erkeklere oranla çok daha az oldu-~u gözlenmektedir. Buna kar~~ l~ k müslim erkek tereke kay~tlar~n~ n tümü esas al~ nd~~~nda, yandan fazlas~n~n isimleri yan~nda dini, mesleki bilgelik, soyluluk ifade eden ünvan, titr ve lakablarla s~fatland~klar~~ görülmektedir. Ayr~ca, tereke sahipleri ile babalar~n~n ünvan ve mesleklerinde farkl~l~~~n fazla oldu~unu mü~ahede ettik. Bu durum bize Osmanl~~ toplumunda ba-badan o~ula ünvan ve mesleklerin tamamen geçmedi~ini, çocuklar~n farkl~~ meslek ya da ünvan alabildiklerini göstermektedir.
E~~ Say~ lan
Ankara ~ehrine ait tahliline çal~~t~~~ m~z 906 müslim terekesinde 812 evli, 59 dul ve 35 bekar, ~~ 90 gayr-~~ müslim terekesinde ise, 154 evli, 31 dul ve 5 bekar tesbit ettik. Buradaki evli, dul ve bekar ay~ r~ m~ nda esas; zevcesi ve zevci olan evli, çocu~u olan dul, çocuk, zevc veya zevci olmayan ise bekar kabul ettik 18.
Osmanl~~ toplumunda birden fazla e~le evlenme, dini bir gelenek ol-makta ve dörde kadar evlili~e dinen izin verilmektedir. Osmanl~~ aile yap~s~~ için teoride verilen bu iznin, Osmanl~~ toplumunda uygulamas~n~n ne oranda yap~ld~~~~ sorusunun cevaplanmas~~ gerekmektedir? Ayr~ca terekeler-de tasnif etti~imiz sosyal zümre, dini ve mesleki gr~~plarda, birterekeler-den fazla e~le evlenmenin da~~l~m~~ ne orandad~r? Yine birden fazla kad~nla evlen-menin aç~ k bir sebebinin bulunup bulunmad~~~na cevap aranmal~d~r?
Terekelerdeki 812 evli müslümandan, 715'i bir evli, 84'ü iki evli, ~~ üç evli ve sadece 2 tanesi dört kad~nla evlidir ". Birden fazla kad~nla
evlili-~in toplam oran~~ % 12'yi bulmaktad~ r'. Fazla kad~ nla evlilievlili-~in görünür sebeplerinden birisi, belki de en önemlisi e~lerin çocu~unun olmamas~d~r. Tereke sahiplerinden baz~lar~n~n iki veya üç kad~nla evlendikleri halde ço-
18
Bkz. Tablo IV; Bekar, evli ve dul aynm~nda ayn~~ usul için bkz. Barkan, Askeri Kassam defteri, s. 11.
Bkz. Tablo IV.
20 Barkan'~n çal~~mas~nda ve Bursa için Klaus Liebe Harkort'un yapt~~~~ ara~t~rmada
birden fazla kad~nla evlilik görülmekte ise de, yüzde olarak daha dü~üktür. XVI. Yüzy~l için ~lber Ortayl~'da poligaminin Osmanl~'da pek ra~bet görmedi~ini belirtmektedir. Bu hu-sus için Bkz. Barkan, Askeri Kassam Defteri, s. 14; Klaus Liebe Harkort, Butrage Zur Sozialen und Wirtschafticnen Lage Bursas am Anfangdes 16. jahrhunduts, Hamburg ~ g7o, s. 303; ilber Ortayl~, "Anadolu'da XVI. Yüzy~lda Evlilik ili~kileri Üzerine Baz~~ Gözlemler", Osmanl~~ Ara~t~rmalar:, 1 (1980), S. 33-40.
cuk sahibi olmad~klar~~ görülmektedir21. Kanaatimize göre, Osmanl~~ toplu-munda genel kan~, evlilikde çocuklar~n olmamas~n~n sebeplerini kad~ndan kaynakland~~~~ dü~üncesidir. Erke~in lus~rl~k nedeni olmas~~ gündeme gel-memektedir. Bu nedenle aile reislerinin ilk evlililderinden çocuk sahibi ol-mad~klar~~ zaman ikinci ve üçüncü e~~ ile evlenme hadisesi vuku' bulmakta-d~r. Buna kar~~l~k baz~~ terekelerde iki veya üç evlenenlerin bir veya iki ço-cuk sahibi bulunmalar~~ (özellikle sa~ir çoço-cuk), kad~nlar~n baz~lar~n~n k~s~r olmalar~~ ihtimalini gündeme getirmekte ve erkeklerin fazla evlilik yapma-lannda çocuk edinme ve nesil devam ettirme iste~inin etkili oldu~u anla-~~lmaktad~ r.
Birden fazla evlilik yapanlar~n kimliklerine bak~ld~~~nda, yandan fazla-sm~n, mesleki, dini, ilmi, elkab ve ünvanlan vard~r. Bunlardan 20'Si el-hac
ve es-seyyid, 6's~~ esnaf, 6's~~ çelebi, 25'i ehl-i örf, 2'si ehl-i ilm ve 28'i her-hangi bir ünvan~~ olmayanlard~r22. Dörder kad~nla evlenen iki tereke sahibi el-hac ünvanl~d~r. Bu iki ki~inin tereke miktarlar~~ ise, birbirine z~d bir du-rum arzeder. Birisi 131 kuru~~ gibi oldukça dü~ük bir miktar, di~eri ise 1729 kuru~~ ile vasat~n üzerindedir. Bir kad~nla evli olanlar ile çok kad~nla evlilik yapanlar~n tereke miktarlar~~ kar~~la~t~r~ld~~~nda mikdar aç~s~ndan ay-n~~ oranlara sahip bulunduklar~~ gözlenmektedir. Toplam tereke miktarla-nnda oldu~u gibi, çok kad~nla evlenenlerin tereke miktarlann~n °A) 8o'ni ~~ 000 kuru~un alt~ndad~r.
Netice itibariyle her kesimden (ehli ilm, ehl-i örf, esnaf, dini ve sosyal statüsü olan ve ünvans~zlar) ki~iler birden fazla kad~nla evlilik yapm~~lar-d~r. Ayn~~ meslekten olanlar dahi, farkl~~ tereke miktarlanna sahip olup, birden fazla evlenmi~lerdir. Ekonomik durumlar~n~n iyi veya kötü olmas~~ evlilik say~s~n~~ etkilemedi~i anla~~lmaktad~r. Tabloda görüldü~ü üzere, farkl~~ mali ve mesleki özellik arzeden tereke sahiplerinin birden fazla ka-d~nla evlenmeleri bu neticeyi aç~kca teyit etmektedir23. Birden fazla kad~n-la evlili~in, tesbit etti~imiz yegane sebebi çocuk edinme ve Osmanl~~ toplu-mundaki nesep devam ettirme iste~idir.
Evlat Say~s~~ ve Aile Niifusu
Tahlile çal~~t~~~m~z terekelerde toplam olarak ya~lann~~ tespit edemedi-~imiz 2622 evlad kaydedilmi~tir. Bunlardan 69'u henüz do~mam~~~ oldu~u 21 Birden fazla kad~nla evlilik yapanlarda 12 ki~i çocuksuz, ~ o ki~i 1 çocuklu ve 18 ki~i iki çocukludur.
22 Bkz. Tablo V. 23 Bkz. Tablo V.
halde miras ayr~ m~~ yap~ld~~~~ için, do~mu~~ kabul ettik. Belirlenen rakam~n 2113'ü müslüman ailelerin ve 5o9'u gayr-~~ müslim ailelerin evlacl~d~r". Toplam evlad~n yar~dan fazlas~, yani % 60'1 sagir ve % 4o'l kebir olarak kaydedilmi~tir'. Evlad say~s~n~n k~z veya erkek da~~l~m~~ ise, 1261'i erkek, ~~ 292'si k~zd~ r. Evlilikteki kad~ nlar~ n faziali~~~ da hesap edilirse kad~ n nüfus az da olsa erkek nüfusa göre fazla görülmektedir. Bekarlarda dahil edil-mek suretiyle toplam 187 müslim ve gayr-~~ müslim tereke sahibi çocuk-suzdur.
Osmanl~~ tarihi demografi ara~t~ rmalar~nda henüz ortak bir netice bu-lunamam~~~ husus, ailelere dü~en çocuk say~s~n~n kaç oldu~udur. Yapm~~~ oldu~umuz çal~~mada, müslimlerde 2 çocuklu ailelerin, gayr-~~ müslimlerde ise 5 çocuklu ailelerin en fazla oldu~u tespit edilmi~tir'. Yine en fazla ço- cu~a sahip olan iki müslüman aile çocukludur. Bunlardan biri 1 evli ve ünvans~z, di~eri 3 evli ehl-i örfe mensubtur. Ortalama olarak bir aileye dü~en çocuk say~s~~ müslümanlarda 2.4, gayr-~~ müslimlerde 2.7 olarak he-saplanm~~t~ r.
Çocuk say~lar~n~n tereke sahiplerinin ünvan, meslek ve mali durumla-r~yla ili~kileri incelendi~inde, e~~ say~s~nda oldu~u gibi maddi durum ve ünvan~n çocuk say~s~n~n azl~k veya çoklu~unda görünürde bir rolü bulun-mad~~~~ anla~~lmaktad~r. Hatta çok e~li olanlarla, bir e~li olanlar~n çocuk say~lar~nda dahi fazla bir farkl~l~k yoktur.
Osmanl~~ ~ehirlerinden Bursa ve Edirne için yap~lan ara~t~rmalarda ise çocuklu ailelerin fazla oldu~u görülmektedir'. Her iki ara~t~ rman~ n Osmanl~~ nüfusunun fazla art~~~ gösterdi~i XVI. yüzy~la ait olmas~, neticele-ri aç~s~ndan dikkat çekicidir28. Ayr~ca Tokat ~ehneticele-ri için daha az belge kul-
24 Bkz. Tablo VI.
Göyünç'e göre 14 ya~~ ve küçükleri sagir, büyükleri için kebir kabul edilmektedir. Bkz. Göyünç, "ffine".
26 Bkz. Tablo VI.
27 Barkan, Askeri Kassam Defteri, s. 14; K.L. Harkort, a.e. S. 304.
28 XVI. Yüzy~lda, Osmanl~~ ~ehirlerindeki nüfus art~~~n~~ gösteren Barkan'~n yan~s~ ra, F.
Braudel bu art~~~n tüm Akdeniz havzas~nda oldu~unu ile sürer. R.C. Jennings de, XVI. Yüzy~lda be~~ Anadolu ~ehri üzerinde bu durumu aç~kça göstermi~tir. Bkz. Ronald C. Jen-nings, "Urban population In Anatolia In The Sixteenth Centrury: A Study Of Kayseri, Ka-raman, Amasya, Trabzon And Erzurum", Internationl journal of Middle East Studies, Volume 7 (1976), s. 21-57. Ayr~ca bu hususta Bkz. Leila Erder and Suraiya Faroqhi," Population Rise and Fall in Anatolia 1550-1620 "Middle Eastern Studies, 1979, s. 322-345.
lan~ larak yap~lan ara~t~rmada, yine I ve 2 çocuklu ailelerin fazla oldu~u belirtilmi~tir'. Farkl~~ ~ehir ve tarihlerde yap~lan bu ara~t~ rmalardan edini-len bilgiler bize az çocuklu ailelerin tesadüfi olmad~~~n~~ gösterir.
Osmanl~~ demograf~~ ara~t~rmalar~nda henüz ortak bir sonuç al~nama-m~~~ bir ba~ka sorun, Osmanl~~ ailesinin kaç ki~iden meydana geldi~idir. XVI. yüzy~la ait belgelerde, bilhassa tahrir defterlerinde aile kar~~l~~~~ ola-rak "hâne" kullan~lmakta ise de, buradaki hâne bir vergi hânesidir. Zira vergi mükellefi olarak, ayr~~ yaz~lan bir mücerredin ayn~~ aileye mensub ol-du~u ~üphesizdir'. Bu nedenle aile reislerinin ve vergi verecek büyüklük-teki erkek nüfusun yaz~ld~~~~ görülmekte ve ailenin gerçek manada say~s~~ belirlenememektedir. XIX. yüzy~la ait belgelerde ise hâne ile gerçek aile kasdedildi~i kaynaklarda zikredilmektedir'. Yine tereke kay~tlar~n~~ esas alarak yapm~~~ oldu~umuz bu ara~t~rmada gerçek aile ve say~s~~ tesbit edil-meye çal~~~ lm~~t~r.
Kar~-koca ve çocuklardan müte~ekkil aile için ortalama say~~ Ankara ~ehrinde müslimlerde 4.4, gayr-~~ müslimler için 4.6 bulunmu~tur. Ayn~~ çat~~ alt~nda oturma ihtimali kuvvetli olan ebeveynden anne ve baba (yani büyükanne büyükbaba) birlikte veya ayr~~ olarak tereke kay~tlar~nda yer al-d~~~~ görülmektedir. Çünkü Osmanl~~ ailesinde ebeveynin evlad taraf~ndan bak~m ve bannd~nlmas~~ dini bir vecibe olmas~n~n yan~s~ra yayg~n bir kültürdür. Bu sebeple aile nüfusu içerisine ebeveyni de katt~~~m~zda, müslimler için 4.6, gayr-~~ müslimler için de 4.8, aile say~s~~ ortalamas~~ tes-pit edilmi~~ olur. Ebeveyne göre ayn~~ çat~~ alt~nda oturma ihtimali çok az olan, amca, hala, vb. varisleri de aile içinde hesapland~~~nda ortalama, müslimlerde 5, gayr-~~ müslimlerde ise 5.3 olmaktad~r. Fakat kanaatimize göre, Osmanl~~ ailesi için ortalama say~, kar~-koca ve çocuklardan meydana gelen aile ortalamas~~ 4.4 veya ebeveyninde ilave edilerek elde edilen 4.6 ortalamas~~ daha gerçekçi olur. Bu hususda yap~lan bir ara~t~rmada, XIX. yüzy~l~n ba~lar~nda Kafkasya'dan gelen ve Ankara sanca~~na yerle~tirilen ailelerin ortalamas~~ 4 rakam~n~~ biraz geçti~i ve baz~~ köylere yerle~tirilenle-rin de ayn~~ ortalamaya sahip olduklar~~ belirtilmektedir".
29 R~fat Özdemir, "Tokat'ta Ailenin Sosyo-Ekonomik Yap~s~", Türk Tarihinde ve
Kültüründe Tokat Sempozyumu, 2-6 Temmuz 1986, s. 81-145.
Göyünç, "Hane".
3 Göyünç, "Hane". 32 Göyünç, "Hane".
Aile fertleri hakk~nda tahliline çal~~t~~~m~z tereke kay~tlannda toplam 5686 ki~i yer almakta ve bu rakam, Ankara ~ehir nüfusunun önemli bir bölümüne tekâbül etmektedir. Zira, Ankara nüfusu hakk~nda yap~lan ça-l~~malarda, nüfusun 20-25 bin aras~nda de~i~ti~i görülmektedir'. Bu ara~-t~ rmalar, çal~~ma dönemimiz öncesinde ve sonras~ nda Ankara nüfusunu göstermektedir. Dönemimiz için de bu rakam~n yakla~~ k ayn~~ oldu~unu ihtimali olarak kabul etsek, çal~~mam~z~n geni~~ bir nüfus taban~~ üzerinde (be~te bir) yap~ld~~~n~~ ve e~, evlad ve aile fertlerinin say~s~~ hususunda elde edilen istatistik i neticelerin güvenilir oldu~unu söyleyebiliriz. imparatorlu-~un di~er bölgeleri için, ayn~~ kaynak kullan~ larak yap~ lacak yeni çal~~-malar sayesinde, Osmanl~~ ailesi hakk~nda gerçekçi ve güvenilir sonuçlara ula~~labilir.
'3 Bu hususta Barkan 1571-1580 tarihleri Ankara nüfusu için 5274 hanelik tesbiti ilk nüfus tesbitidir. Bkz "Tarihi Demografi Ara~t~rmalar~"; Özer Ergenç, 1600 y~llanndaki nüfusu avânzhâne kay~tlanna dayanarak 25 bin olarak tesbit etmi~tir. Bkz. Özer Ergenç, "1600-1615 Y~llar~~ Aras~nda Ankara Iktisadi Tarihine Aid Ara~t~rmalar", Türkiye Iktisat Ta-rihi Seminen, 8-10 Haziran 1973, s. 145-164; Yine 1785-1860 tarihleri için avânzhâne kay~tla-nna dayanarak 23-25 bin aras~nda bir nüfus tesbit edilmi~tir. Bkz. R~fat Özdemir, XIX.
riizy~hn ilk rans~nda Ankara, Ankara 1986, s. 116-118; 1830 nüfus say~m' ve seyyahlara da-yan~larak verilen rakamlar da yakla~~k ayn~~ olmaktad~r. Bkz. Çad~rc~, "1830 Nüfus Say~rni",: Semavi Eyice, "Ankara'n~n Eski Bir Resmi", Atai~irk Konferanslar~, IV(197o), s. 61-125.
Ek —I—
Ankara Etnografya Müzesi'nde Bulunan Ankara ~er'iye Sicilleri Ser'iye Sicili No Terekelerin Ait Oldu~u Tarih Tereke Say~s~~
8o 1112-1114/1700-1702 6o 8 ~~ 1114-1115/1702-1703 55 82 1115-1116/1703-1704 71 83 1116-1117/1704-1705 43 84 1117-1119/1705-1707 53 85 1120-1121/1708-1709 57 86 1122-1123/1710-1711 33 87 1123-1124/1711-1712 47 88 1124-1126/1712-1714 50 89 1126-1127/1714-1715 52 90 1127-1128/1715-1716 46 91 1129-1129/1717-1717 4 92 1129-1130/1717-1718 27 93 1130-1130/1718-1718 19 94 1131-1131/1719-1719 22 95 1131-1132/1719-1720 27 96 1132-1133/1720-1721 34 97 1133-1134/1721-1721 46 98 1134-1135/1722-1722 26 99 1135-1136/1722-1723 41 100 1136,1136/1724-1724 30 10! 1137-1138/1724-1725 65 102 1138-1139/1726-1727 55 103 1139-1140/1727-1727 46 104 1140-1141/1728-1728 33 105 1141-1141/1728-1729 19 ~~ o6 1141-1142/1729-1730 35 1096
TABLO I
TEREKE SAHIPLERI
Kad~ n
Müslim Gayr-~~ Müslim
Say~~ °k Say~~ %
188 I 7 32 3
Erkek 718 65.6 158 14-4
Toplam 906 82.6 ~~ go 17-4
TABLO II
TEREKE SAHIPLERININ SOSYAL VE DINI ÖZELLIKLERI (718 Müslim Erkek)
Sosyal Zümreler Sosyal ve Dini Statüler envans~zlar Ehl-i ilm Ehl-i Orf Esnaf El-Hac Es-Seyyid Çelebi
Say~~ 120 102 51 149 69 56 255
(105*) (40***) ( 44**) (29****)
% 16.7 14.2 7 20.7 10 8 35-5
(14-6*) (4****)
* Sadece El-hac ünvan~yla geçen tereke sahipleri `• Di~er ünvan ve el kaplarla birlikte geçen *** Di~er ünvan ve el kaplarla birlikte geçen **** Sadece Es-Seyyid ünvanl~~ tereke sahipleri
TEREKELERDE GEÇEN VAR~SLER Müslim Gayr-~~ Müslim
Çocuklar 2113 509 E~~ Say~s~~ ~~ 715 154 2 84 - 3 ~~ ~~ _. 4 2 ___ Dul 59 31 Bekar 35 5 Anne 145 32 Baba 49 9 Di~erleri 416 95 3749 971 3749 Müslim varisler 812 Müslim erkek 971 G.Müslim varisler
'54
G.Müslim erkek 5686 TABLO IIITEREKE M~KTARLARI (Kuru~)
Adet °k Müslim Gayr-~~ Müslim
o- ~~ 000 9o8 83 77 ~~ 137 ~~ 000-5000 ~~ 58 ~~ 4.5 ~~ ~~ 6 42 5000- ~~ 0000 24 2 14 ~~ o ~~ 000° den fazla 6 0.5 5 ~ * 1096
* Miktar~~ en fazla olan tereke 47642.5 kuru~la Kuyumcu zimminin TABLO IV
TABLO V
ÇOK EVLILIK YAPANLARIN ES, ÇOCÜK VE TERF,KE NIIKTAIZI,ARI Kimlik-Adet E~~
Say~s~~ Çocuk Say~ s~~ Tereke Miktar~~ (Kuru~)
Çocuksuz ~~ 2 3 4 5 6 7 8 9 lot ~~ o-~ oo 1(0-5(0 5oo-l000 '000-Fazlas~~ El-Hac 16 Es-Seyyid 2 2 6 2 2 I 2 1 3 9 5 El-Hac 1 3 1 1 Es-Seyyid ~~ 3 ~~ 1 El-Hac 2 4 I 1 1 1 Be~e 7 2 I 3 I I I I 3 I Be~e ~~ 3 ~~ 1 A~a 4 2 2 2 3 1 A~a 2 3 2 1 1 Bey 8 2 1 3 31 6 Bey 2 3 I 1 1 1 Çavu~~ ~~ 2 1 1 Çelebi 5 2 2 2 I 2 I ~~ 1 Çelebi 1 3 ~~ 1 Efendi 3 2 2 1 1 2 Efendi1 3 1 ~~ Molla 3 2 I 2 3 Halife 3 2 2 1 2 1 Halife 13 1 ~~ Dede 1 2 ~~ 1 Esnaf 6 2 2 2 1 1 1 4 Ünvans~z 27 2 4 3 4 8 2 4 2 10 14 3 Ünvans~z 1 3 1 1
TABLO VI
AILELERE KAYITLI ÇOCUK ADEDI
Aile Say~s~~ Çocuklar~n Toplam~~
Çocuk Müslim G. Müslim Müslim G. Müslim
~~ ~~ 65 29 ~~ 65 29 2 203 25 406 50 3 168 31 504 93 4 94 24 376 96 5 49 33 245 165 6 37 9 222 54 7 13 2 91 14 8 8 ~~ 64 8 9 2 - 18 — ~~ i 2 - 22 - 2113 509 K~z I 292 Toplam 2622 Erkek ~~ 26 ~~ Hamile 69 Sagir ~~ 536 Kebir 1017
A— Ankara Etnografya Müzesinde Bulunan 8o- ~ o6 numaral~~ 27 adet An-kara ~er'iye Sicilinde kay~tl~~ 1096 Tereke Defteri kullan~lm~~t~r. Tere-kelerin say~lar~n~n fazla olmas~, ayr~~ ayr~~ gösterilmesini engellemi~~ ve sadece defter numaralar~~ ile her defterde kaçar tane bulundu~u ve hangi tarihler aras~nda oldu~u yaz~lm~~t~r. Bak~n~z Ek I.
B—Di~er Ara~t~ rma ve Yay~nlanm~~~ Vesikalar:
AKDA~, MUSTAFA, T~irktye 'nin iktisadi ve içtimai Tarihi, Il ( 453- ~~ 559), ~ kinci Bas~ m, Ankara 1979.
BARKAN, O. Lü-rFi, "Tarihi Demografi Ara~t~rmalar~~ ve Osmanl~~ Tarihi",
Ti~rkiyat mecmuas~, X (1953).
, Edirne Askeri Kassam'~na Ait Tereke Defterleri (154.5-1659) I, Belge-ler, III (1966), Ankara 1968.
ÇADIRCI, MUSA, "1830 Genel Say~m~na Göre Ankara ~ehir Merkezi
Nüfusu Üzerinde Bir Ara~t~rma", Osmanl~~ Ara~t~rmalar~, I (198o).
ERGENÇ, ÖZER, "1600-1615 Y~llar~~ Aras~nda Ankara iktisadi Tarihine Ait
Ara~t~rmalar", T~irkzy e iktisat Tanhi Semineri, 8-~ o Haziran 1973.
, "Osmanl~~ Klasik Dönemindeki 'E~raf ve `A'yan' Üzerine Baz~~ Bilgi-ler", Osmanl~~ Ara~t~rmalar~, III (~stanbul 1982).
EY~CE, SEMAV~ , "Ankara'n~n Eski Bir Resmi", A tahir* Konferanslan, IV (1970).
FAROQH ~~ , SURA~YA-ERDER, LEILA, "Population Rise and Fall in Anadolia 1550- ~~ 62o", Middle Eastern Studies, 1979.
GÖYCJNÇ, NEJAT, "Hâne Deyimi Hakk~nda", IUEF Tarih Dergisi ~.H.
Uzunçar~~l~~ Hat~ra Say~s~, s. 32 (1979).
HARKORT, K. L~EBE, Butrage Zur Sozialen und Wirtscnhafichen Lage Bursas am Anfangdes 16. lahrhunduts, Hamburg 1970.
JENN~NGS, RONALD C., "Urban Population In Anatolia In The Sixteenth Century: A Study Of Kayseri, Karaman, Amasya, Trabzon And Er- zurum", International journal of Middle East Studies, Volume 7 (1976).
BARTHOLD, W, "Çelebi" ~.A.
LAJOS, FEKETE, "XVI. Yüzy~lda Ta~ral~~ Bir Türk Efendi Evi", Çev. M.T.
Gökbilgin, Belleten, XLIII (1979).
ORTAYLI, ILBER, "Anadolu'da XVI. Yüzy~lda Evlilik ili~kileri Üzerine Baz~~
ÖZDEMIR, RIFAT, X/X. ril*Zylitrl Ilk Yar~s~nda Ankara, Ankara 1986.
, "Tokat'ta Ailenin Sosyo-Ekonomik Yap~s~", Tiirk Tarihinde ve Kültüründe Tokat Sempozyumu, 2-6 Temmuz 1986.
ÖZKAYA, YÜCEL, XVIII. Yüzy~lda Osmanl~~ Kurumlar: ve Osmanl~~ Toplum Ya-~ant~s~. Ankara 1985.
Rossi, ErroRE, "Çelebi Kelimesi Hakk~nda Ebu's-Su~ld'a Atfedilen Bir Fetvâ", Türk Dili Ara~t~rmalar~~ Y~ll~~~~ Belleten (1954).
YED~VILDIZ, BAHAEDD~N, "Türk Vak~f Kurucular~n~n Sosyal Tabakala~ma-daki Yeri (1700-1800)", Osmanl~~ Ara~t~rmalar~. (III (~stanbul 1982). , Samsun Halk~n~n Kulland~~~~ E~yalar Üzerinde Bir Tahlil Denemesi",
IL Milletleraras~~ Türk Folklar Kongresi Bildirileri, V. Cilt, Ayr~~ Bas~m, Ankara 1983.
