SELÇUK AK.~IN SOMEL, 'The Modernization of Public Education in
the Ottoman Empire, (Politics, Society and Economy, Bfill (Leiden) 2001
(xfiii+414 sayfa).
Eser lusaltmalar listesi, transkripsiyon listesi ve konuyla ilgili notlar, önsözden mine~ekkil olmak üzere xv~~~~ sayfal~k bir ön k~s~mdan sonra giri~, 7 bölüm, sonuç, bibliyografya ve indeks lusunlar~ndan meydana gelmektedir.
Giri~~ k~sm~nda k~saca Bat~l~la~ma hareketi hakk~nda bilgi verilmektedir. Gülhane Hatt-~~ Hiimayun'u ile ba~layan aç~klama, bu yasal düzenlemelerin toplumdaki etkilerini k~saca de~er-lendirmektedir. Bu arada eserin di~er lusunlar~nda daha ayr~nt~l~~ ele al~nacak olan konulara k~-saca temas edilmektedir. (s.1-14).
Kitab~n birinci k~sm~ndan itibaren kronolojik olarak e~itim sistemi ele al~n~p, de~erlendi-rilmi~tir. Kitapta ilk olarak geleneksel okullar ele al~n~r. Bunlar aras~nda Enderun Mektebi, süb-yan okullar~~ ve medreselerin i~leyi~~ ~ekilleri k~saca de~erlendirilmektedir. Daha sonra devletin Bauhla~ma hareketi içinde açm~~~ oldu~u temel e~itim veren yeni okullar ele al~n~r. Bunlar~n her biri ayr~~ ayr~~ ele al~nmam~~, ancak genel olarak yap~sal olarak bir de~erlendirmeye tabi tu-tulmu~tur. Örne~in ilkö~retim okullarnun yap~s~~ hakk~ndaki de~erlendirmede görüldü~ü gibi. (5.23-30). Yine ayn~~ ~ekilde orta dereceli okullar ve 1856'dalti reform hareketleri ele al~nm~~; devlet politikas~~ ve bu ba~lamda okullardaki yap~lanma ele alnup taru~~lnu~t~r. (s.42-64).
Kitab~n ikinci k~sm~, birinci k~s~mda genel olarak de~erlendirilen okullar~n tek tek ele al~-n~p de~erlendirildi~i görülür. Bunlardan ilkin rii~diyeler ele al~al~-n~p de~erlendirilmi~~ (s.65-73); Kuran okullann~n de~erlendirilmesi ve de 1849-1869 tarihleri aras~nda ta~radalti e~itimdeki de-~i~imler ele al~nm~~~ ve onlarda yap~lan durumunun bir de~erlendirmesi yap~lm~~t~ r. Burada sa-dece Anadolu de~il, Balkanlar'daki e~itimle ilgili de~i~im de burada tart~~~lm~~ur. Bu arada, bu de~i~imin Bat~'da ve Rusya'dakilerle kar~~la~t~rmas~~ yap~lm~~t~r.
Kitab~n üçüncü bölümü mahalli e~itim sistemlerindeki yap~lanma ele al~nm~~~ ve burada daha çok yasal yap~lanma üzerinde durulmu~tur. E~itim konsiilleri, bunlar~n ortaya ç~k~~~, yay-g~nla~mas~~ ve bu konudaki bürokrasinin yap~lanmas~~ ele al~nm~~t~r. Burada, ta~radaki ilkokullar, idadiler, ö~retmen okunan, ö~retmenlerin ahlaki karakterleri ve hükümetin e~itim daireleri, hükümete ba~l~~ ta~ra e~itim kurumlar~~ (vilayet ve sancaklardaki yap~lanmalar) hakk~nda bilgi verilmektedir.
Eserin dördüncü bölümünde vergi sistemi, mahalli ta~ra te~kilat~, vergilendirmeye kar~~~ mahalli direni~~ konular~~ ele al~nm~~t~r. Burada 1869-1876 y~llar~~ aras~nda mali durum, maarif hisse-i ianesi (1877-1908 aras~nda) ve onlar~n ta~rada uygulamas~~ konusunda bilgi vermektedir. Bu konuyla ilgili olarak mali kaynaklar taru~~lm~~ur. Bilindi~i gibi, bu dönem Osmanl~~ devleti-nin mali olarak s~k~nt~da oldu~u bir dönem olmas~na ra~men e~itim ad~na baz~~ yat~r~m yapmak-tan geri kalmam~~t~r. E~itim problemine ba~l~~ olarak, Rü~diye Okullar~~ ve mahalli e~itim idare-leri taru~~lm~~t~r. (s. 139-163).
Eserin be~inci bölümü meslek okullar~~ ile ilgilidir. Bu dönemde ihtiyaç olan devlet daire-lerinde çal~~acak olan ehil ki~ilerin yeti~tirilmesi için baz~~ yeni okullar~n aç~ld~~~n~~ görüyoruz. Bunlara örnek olarak Darülfilnun zikredilebilir. Bu okullarda yeti~ecek elemanlann Sultan Ha-
614 KITAP TANITMA
mid ideolojisine göre e~itilmesi gerekiyordu. Ayr~ca yine bu k~s~ mda ondokuzuncu yüzy~lda aç~lan yabanc~~ okullar~~ hakk~nda da bilgi verilmi~tir. Bunlara örnek olarak Beyrut'ta aç~lan Amerikan okulu örnek olarak verilmi~tir.(5.166-204)
Eserin alt~nc~~ bölümü Türk olmayan nüfusla ilgilid~r. Bunlar~n integrasyonundaki zorluk-lar ve bunzorluk-lara ait özel okulzorluk-lar taru~~lm~~ur. (s.205-241). Burada a~iret mektebi, Ortodokszorluk-lar~n açt~~~~ okullar~n yan~~ s~ra, di~er farkl~~ din ve mezheplerin okullar~~ hakk~nda bilgi verilmektedir.
Kitab~ n yedinci ve son bölümü sosyalizasyon hareketleri ile ilgilidir. Burada ilk okulla il-gili, Rü~diyeler ve orta dereceli okullar~ n geli~imi hakk~nda bilgi verilmektedir. (s.242-270).
Genel olarak de~erlendirildi~inde, kitap ondokuzuncu yüzy~lda e~itimin her boyutta ~ekil-lenmesini, ortam~n sosyo-ekonomik ~artlar~n~~ göz önünde taru~maktad~r. Osmanl~~ Devleti çok farkl~~ din, dil ve ~ rktan insanlardan meydana geliyordu. Dolay~s~yla bunlar~ n entegrasyonu sorun yaratm~~t~. Bu sorun, devletin zarflad~~~~ dönemde daha belirgin olarak ortaya ç~ km~~t~r. E~itim sürekli yat~r~ma ihtiyaç duyan bir aland~r. Halbuki siyasi olarak istikrarl~~ olmayan devlet, zor-lansa da, bu alanda baz~~ yat~r~ mlar yapmak zorunda kalm~~t~r.
Bu kitapta dikkatinizi çeken noktalardan biri de az~nl~k okullarm~n yan~~ s~ra, yabanc~~ ül-kelerin açt~~~~ okullard~r. Bu okullar~n bir k~sm~n~n hala hayatiyetini korudu~u göz önünde tutu-lursa, günümüz e~itim sorunlar~ n~~ daha iyi anlayabilmek aç~s~ ndan eserin okunmas~nda yarar vard~r.
