M O D E R N SAĞ LIK H İZM ETLER İN D E SOSYAL A N T R O P O LO JİN İN Y E R İ*
Prof. D r. N erm in E R D E N T U Ğ * *
Son y ü z yılın ik in ci yarısı b a şla rın d a b a tı ü lkelerin d e tıp anlayışı d eğişm eye başlam ıştır. M o d e rn h ekim lik, teşhis, iyileştirm e v e korun- m a ’ d an b aşka, h astalık ların ve soru nlarının n eden leri ve k a y n a k la rın a in m eye yön elm iştir. Bu a çıd a n y a p ıla n in ce lem elerd e n , h a sta lık v e soru n ların ın h a k im iy e tin i ve d ağ ılım ın ı, fizik sel, k im yasal, b iy o lo jik n eden ler y an ısıra so syo -k ü ltü rel etm en lerin de etkilediği anlaşılm ıştır. Ö te y a n d a n , so syo -k ü ltü rel etm en lerin sözünü e ttiğ i m iz d iğ e r etm en lerid e geniş ölçü d e etk ile d iğ i sa p ta n ın ca , sağlık k o n u su n d a top lu m y ap ısın ın önem i d ah a b e lirg in b içim d e o rta y a çıkm ıştır.
G erçek ten , sağ lık elem an la rın ın (hekim d ahil) için d e çalıştıkları to p lu m u iy ic e tan ım am ası, d iğ e r b ir deyişle, so syo -k ü ltü rel faktörleri iy ic e bilem em esi, m o d e rn tıp h izm etle rin in g ö tü rü ld ü ğ ü to p lu lu k la rc a b ek len en ö lçü d e k a b u l ed ilm em esin e y o l açm ıştır.
M o d e rn T ü r k h ek im liğ in in m od ern b ilim d a lla n için d e ö n cü lü ğ ü alm ış o ld u ğu m em lek etim izd e, C u m h u riy e tim izin k u ru lu şu n d an b u y a n a sağlık a la n ın d a p ek ço k g elişm eler olm uştur. B u n a k a r şın, m od ern sağlık h izm etle rin in y u rt ölçüsünde d engeli ve yeterli d ü zey d e to p lu m a g ö tü rü le m e d iğ i de b ir gerçektir. İşte b u n ed en le dir ki 5. O c a k . 1 9 6 1 ’de “ S a ğ lık H izm e tle rin in Sosyalleştirilm esi"’ h a k k ın d a b ir k an u n k a b u l ed ilerek 1963^ 0 de S a ğ lık ve Sosyal B a k a n lığ ın d a b u n u n u yg u la n m a sın a geçilm iştir. Bu k o n u d a girişilen u y g u la m a d a izlen en aşam alı sosyalleştirm e b ö lg elerin d e, tem el o larak k u ru la n sağlık o c a k la rı personeli (hekim , sa ğ lık m em u ru , hem şire, ebe) ta ra fın d a n h a lk a sağlık, h astalık v e h astalık lard a n k o ru n m a b ilgileri götü rü lm esi ön g ö rü lm ü ştü r: bu, kü ltü rel an trop oloji açısın d an b ir
* K ü ltü r e l A n tro p o lo ji d e d en ir.
10 NERMİN ERDENTUĞ
d eyiş ile, söz konusu b ö lg elerd e to p lu m u n b u k o n u d a sah ip o ld u ğu geleneksel b ilgi, görüş ve d av ra n ışla rın ın d eğiştirilm esi-m od erln eş- tirilm esi dem ektir. B u ra d a b u k o n u d a b ir k ü ltü r değişm esi süreci, başka b ir deyişle geleneksel k ü ltü rü n sa ğ lığ a ilişkin y ö n ü n ü n m odern k ü ltü rü n ilg ili yö n ü n e d ön üştürülm esi söz ko n u su d u r; m od ern h izm e t leri götü ren sağlık elem an la rı d a d eğişm e y a p a n (ch an ge agen t) g u rb u d u r v e alıcı top lu m ise “ targetsistem ” d ir 1. Bu n ed en led ir ki, y irm in ci y ü z y ıld a m od ern sağlık h izm etle rin i h a lk a g ö tü re n sağlık elem an ları ile b irlik te çalışan b ir h izm etle r g ru b u d a so s y o -k ü ltü re l- A n ti’o p o lo g la r olm uştur. G e rçe k te n , b ir to p lu m u n k ü ltü rü ile sağlık h astalık sorunu arasın d a y a k ın ilişkiyi, ü zerin d e ça lıştık ları ilk el v e geleneksel to p lu m la rd a ilk defa görm üş v e in celem iş o la n b ilgin ler gru b u A n tro p o lo g la r olm uştur.
N itek im , b u g ü n d e çoğu gelişm ekte o la n to p lu m la rd a k a lk ın m a p ro g ram ın ın bir b ö lü m ü o la ra k bu k o n u d a v e a la n d a çalışm ak ta olan sosyal b ilim cile rin ço ğu Sosyal A n tr o p o lo g la r d ır . A n c a k , b u n lard an son radır ki, b a tıd a gelişm iş endüstri b ö lg e le rin d e ik in ci d ü n y a savaşın d an sonra, “ T ıb b i S o syo lo ji” ad ı a ltın d a y en i b ir d alın geliş tiğ i de b ir g e rç e k tir : S o syo lo glar, A n tr o p o lo g la r ın a la n in ce lem elerin d en sa ğ la d ık la rı b ilg ile rd e n b ü y ü k ö lçü d e fa yd a lan m ıştır v e b u n la r ilk el v e geleneksel top lu m (köy top lu m u) la rd a a la n d a çalışm ak ta n ziy a d e en dü striyel to p lu m la rd a k lin ik ve k o ğu şla rd a h izm et alm ış lardır.
Ö te y a n d a n , çeşitli to p lu m la rd a (ilkel ve geleneksel) sa ğ lık - hastalık sistem ini in ce le y e n b ir kısım a n tro p o lo g la r (P in ed a V ir g in ia ; P au l, B .D ; M a rg a re t C la r k ; G e o rge Foster v e M a r g a r e t R e a d gib i) elde ettikleri verimler b u g ü n a yn ı to p lu lu k la rın m od ern sağlık h iz m etlerin d en y a ra rla n m a la rı için k en d ilerin e özgü gelen eksel d a v ra nış ve a lışk an lık ların ın d eğiştirilm esi k o n u su n d a önem li rol o y n a m a k tad ır. Bu v e r i’ lerin örn eklerin i ö zellik le G e o rg e F oster’de v e M a r g are t R e a d ’ de b u lm a k tay ız.
Ö te d e n b e ri T ü rk iy e geleneksel to p lu m la rın d a (köy top lu m u ) k ü ltü r değişm esi sü recin i izle y e n v e in ce ley en b ir araştırıcı olarak , sosyalizasyon çalışm aların d a geleneksel k ü ltü rü m ü zü n h a l sa ğ lığ ın a ilişkin y ö n ü n d e m od ern T ı b ’a özgü d av ra n ış b içim le rin in , ilg ili
SA Ğ L IK HİZMETİNDE SOSYAL ANTROPOLOJİ 11
to p lu m la rca ne ö lçü d e k a b u l v e y a red ed ilm elerin in n eden leri d ik k atim i çekm işti. B u konu d a H a ce tte p e v e R e fik S a y d a m H ıfzıssıha E nstitüsü u z m a n la rın c a 1 o ld u k ç a geniş ç a p ta in ce lem eler ve D iy a r b a k ır T ıp F ak ü ltesin d e b ir öğrenim ü yesince de b ir araştırm a y a p ıl m ışsa d a 2 b u ça lışm alar d a h a ziy a d e y ü z e y d e kalm ıştır. Söz konusu so ru n 'u n d ah a ziy a d e d erin lem esine b ir araştırm a ile incelenm esi g ere k ird i: h erh an gi b ir to p lu m d a so syo -k ü ltü re l soru n ların in ce lenm esi, k ü ltü re l an tro p o lo jik yak la şım g ere ği olarak , bu tür bir ara ştırm a yı zoru nlu k ılıyo rd u . İşte bu gerekçe ve d u y d u ğ u m ilgi ne d eni ile, re h b e rliğ im a ltın d a b ir d ok to ra çalışm ası o la rak m em lek e tim izd e s a ğ lık -k ü ltü r ilişkisi k on u su n da y ap ılm ış olan b ir incelem e bu a la n d a ilk b ir d en em ed ir1. D r. A h m e t G e n çle r tara fın d an işlenm iş o lan bu kon u , T ü rk iy e d e sağlık h izm etle rin d e ilk aşa m ad a sosyalleş tirilm iş o la n b ir k a ç b ö lg e d e n b iri o la n D iy a rb a k ır ve çevresinde, sos y o -k ü ltü re l ö zellik leri b irb irin d e n a y rıc a lık gösteren b a z ı to p lu lu k la ra ilişkin d ir: Bu g ru p la rd a sa ğ lık -h a sta lık ve k o ru n m a y a ilişkin b ilg i, d eğe r ve tu tu m la r in celen m iş ve söz konusu to p lu lu k la ra g ö tü rü lü p de k ab u l ed ilm eyen v e y a a k sayan b a zı sağlık h izm etle rin in sos y o -k ü ltü re l n eden leri araştırılm ıştır. D iğ e r b ir deyişle, D r. G e n çle r a d ı g eçen b ö lg ed e m od ern sa ğ lık h izm etle rin i e tk ile yen so syo -k ü l tü re l fa k törleri s a p ta m a y a çalışm ıştır. B u çalışm a b ö y lece b ir yön ü ile, bilim sel a çıd a n y u k a rıd a sözünü ettiğ im iz k ü ltü r değişm esine ilişkin v a r s a y ım la r ın g e ç e rliliğ in i ispat etm iştir. D iğ e r yö n ü ile d e bu çalışm a, m od ern h ekim lik a n layışın a p a ra le l o la rak gittik çe önem k a z a n a n top lu m g e rç e ğ i ve to p lu m u a m a ç a la n h a lk sa ğ lığ ı ça lışm a la rın d a geniş ö lçü d e y a ra rla n ıla n “T ıb b i A n tro p o lo ji” (M e d ic a l A n th ro p o lo g y ) nin konu ve a m a ç la rın ı gösterm iştir. B ö ylece b u ç e v rede kırsal to p lu lu k la rd a sap tan m ış o la n , sağlık h izm etle rin i olu m su z y ö n d e etk ileyen so syo -k ü ltü rel (ekonom i d a h il sayılır) fak törlerd en , g ere k id a re ci kadem esind e ve gerekse h a lk ile d o ğ ru d a n d o ğ ru y a ilişki h a lin d e ve h izm et götü ren sağlık p erson elin e d ah a b aşarılı ve etkin y o lla rı b u lm a k ta y ard ım cı o la c a ğ ı düşü nü lm ü ştü r.
i T e k ir li, N . : K ö y s e l B ö lg e S a ğ lık H izm e tle rin in D e ğ e rle n d irm e M eto d o lo jisi. A n k a ra , H ıfzıssıha O k u ü lu Y a y ın ı. 1972.
1 A h m e t G e n ç le r: D iy a r b a k ır ve Ç ev re sin d e Sosyalleştirilm iş S a ğ lık H izm e tle rin i E tk ile y en T o p lu m s a l ve K ü ltü r e l F ak tö rle r. D iy a rb a k ır Ü n iversitesi T ıp F ak ü ltesi, H a lk S a ğ lık K ü rs ü s ü .D iy a rb a k ır . 1974. (B asılm am ış D o k to ra T e z i) .
12 NERMÎN ERDENTUĞ
D r. G en çler, in celem e ala n ı o la ra k seçm iş o ld u ğ u D iy a rb a k ır ve çevresin d e o rtak a n a k ü ltü r ö zellik lerin e rağ m en , b irb irin d e n a y rıc a lık gösteren g ru p la rd a h a stalık , sağlık , v e k o ru n m a y a d air k ü ltü re l d e ğ e rle ri ve tu tu m la rı sap tam ıştır: Söz konusu g ru p la r d il, din, m ezh e p ve to p ra k m ü lk iy e ti tem ellerin e göre a y rıc a lık gösteren köy g ru p la rıd ır; Z a z a c a kon u şan h a n e fi g ru p la r; K ü rtç e konu şan şafi ve a ğ a la r m ü lk iy etin d e o la n la r; k ü rtçe k on u şan şa fi, a ğ a m ü lk i y e tin d e o lm a y a n g ru p la r ; a le v î k ö yle r; g ö çm en k ö yle r; y e zid i, kü rtçe kon u şan k ö yler o lm a k ü zere 6 tü r k ö y le r g ru b u d u r.
D r. G e n çle r, ev velâ , ön in ce lem elerle , araştırm an ın a m a cın a u y g u n k ö y g ru p la rın ı seçm iştir: Sonra, a la n incelem esi (field w ork) yö n te m in in tem elin i o lu ş tu ra r, k a tıla ra k g ö zle m (p a rticip an t obser- va tio n ) v e a m a c a y ö n e lik soru k a ğ ıtla rın a d a y a lı görü şm e (m ülâ- kat) tekn iklerin i ku llan m ış, y er y er istatistik tek n iğ in d en de y a r a r lan ara k , söz konusu b ö lge sağlık ö rg ü tü n e v e b ö lg e y e ilişkin y a z ılı k a y ıtla r ve in celem eleri d e g ö zd e n geçirm iştir. B ö ylece so syo -k ü ltü re l an tro p o lo jik yaklaşım g ere ği o la rak , tüm k ö y g ru p la rın ın etno- g ra fik incelem esi (bölgenin tem el so s yo -k ü ltü re l ö zellik lerin i sap tam ak) y a p ıld ık ta n sonra, ara ştırm a n ın b ir ik in ci tem eli o la rak , söz konusu b ö lg ed e h a lk ın sağlık v e h a stalık h a k k ın d a görü ş v e d a v ran ışları saptanm ıştır. D r. G e n çle r b ö lg e y e ö zgü h a lk sa ğ lığ ın a iliş kin tu tu m ve d eğerleri za m a n za m a n d iğ e r k ü ltü rle rd e n örn ek lerle k arşılaştırdıktan (cro ss-cu ltu ra l studies) so n ra, b u b ö lg e y e g ö tü rü len sağlık h izm etle rin d en b a zı ön em li k o n u ları (gebelik, d oğu m , b ağışık lık h izm etle ri, ted avi h izm etle ri) seçerek, bu h izm e tle rin başarısını o lu m lu ve olum suz y ö n d e etk ile yen so syo -k ü ltü rel fa k tö r leri araştırm ıştır.
Ö z e t o la rak , T ü rk iy e n in b ir b ö lgesin d e (D iy a rb a k ır ve Ç e v re sinde) kırsal kesim e ö zg ü sa ğ lık so ru n ların ı in ce le y e n b ir araştırm a ile D r. G e n ç le r kırsal kesim e ilişkin s o r u n la r ın in celen m esin de sosyal an tro p o lo ğ ’ un izlem esi gere k en araştırm a y o lla rın ı-te k n ik le rin i gös term iş ve saptam ış o ld u ğ u ve rile r v e y a p tığ ı y o ru m la rla , T ü rk iy e d e S a ğ lık H izm e tle rin in sosyalleştirilm esi p roje ve ç a b a la rın d a g erçek ten reh b er o la ra k y a ra rla n ıla c a k b ir k a tk ıd a b u lu n m u ştu r. G e n e l lik le bu tür ve riler, klinik v e h asta k o ğu şla rın d a d o k to rla r yam sıra çalışan s o s y o lo g la r a b ü y ü k ö lçü d e d a y a n a k o la ca k tır. B u ra d a m em lek etim izd e h a lk a d ön ü k , h a lk ın a y a ğ ın a g ö tü rü lm e k am a cın ı taşı
SA Ğ L IK HİZMETİNDE SO SY A L ANTROPOLOJİ 13
y a n sa ğ lık p o litik a m ızd a ben im sen en sağ lık h izm etle rim izin ta m -g ü n ça lışm a rejim i k a d a r, b e lk i de d a h a ön em li b ir hususu işaret etm ek gerekir. T ü rk iy e d e m od ern h e k im liğ in teşhis, iyileştirm e v e k o ru m a a la n ın d a b aşa rılı olm ası için tüm sağlık personeli (hekim d ah il) form as y o n u n d a , ü zerin d e ça lışıla n to p lu m u n so syo -k ü ltü re l y ap ısı v e değişm e d in a m iz m in in tem eli k o n u la rın d a e ğ itim i g e re ğ im d e d ik k ate a l m a k g e re k ir: B u tü r personeli yetiştiren k u ru m larm ö ğre n im p ro g ra m la rın a so sy o -k ü ltü re l an tro p o lo ji b ilg ile rin in d ik k ate alın m asın ı işaret e ttiğ im iz açıktır.
K U L L A N IL A N K A Y N A K Ç A L A R
Charles P. Loom is and Allan Beegle. Rural Sociology. N e\vyork,
1950.
Orhan, Türkdoğan. Doğu Anadolu’ da Sağlık-Hastalık Sisteminin toplumsal araştırması. Y a y ın no. 16 1. 1972 E rzu ru m .
Tekinli, N. Köysel Bölge Sağlık Hizmetlerini Değerlendirme Metodolo jis i. A n k a r a H ıfzıssıh a O k u lu Y a y ın ı. 1972.
Gençler, Ahm et. Diyarbakır ve çevresinde sosyalleştirilmiş sağlık hizmet lerini etkileyen toplumsal ve kültürel faktörler. D iy a r b a k ır üniversitesi
T ıp F ak ü ltesi H a lk S a ğ lığ ı K ü rsü sü . D iy a rb a k ır. 1974. B asıl m am ış d ok to ra tezi.
George, Foster. Traditional cultures: and the impact o f technological change. University o f Calfornia at B erk ely H a r p e r a n d R o w . 1961.
M argaret Read. Culture, Health and Disease. Social and cultural influ- ences on health programs in developing countries. T a v is to c k p u b lic a ti-
ons. L o n d o n 1966.
Pierson, Donalt. Sickness and its cure in Brazilian rural community.
A n a is do x x x ı C o n greso in te rn a tio n a l de A m erican ıstas, S ao Pa- u la, p a ge , 2 8 1 -2 9 1 . 1955
Pineda, Virginia Gutıerrez de. Causas culturales de la mortalidad infan tal. R e v ista C o lo m b ia n a de a n tro p o lo g ia , 4 : 13 -8 5 . 1955.
Plannîng R esearch and aetion ınstitute.
Rural health experiments on latrines fo r rural homes. L u c k n o w : P R A I ,
14 NERMfN ERDENTUĞ
TÎB. A N T B O POLOJÎSİN E İLİŞK İN E K K A N A K Ç Y A L A R Carstairs, Gm orrısj “ medicine and fa ith in rural Rajasthan” . B .D
P a u l. H e a lth , c u ltu re and co m m u n ity . N e w y o rk : R ussell S age F ou n d a tio n . 1955.
Clark, M argaretj Health in the Mexican—American culture. B erk eley
a n d Los A n g les. U n iv e rsity o f C a lifo rn ia press 1959.
Foster, George. Relationships betuıeen theoretical and applied anthropology public health program analysis, “ H u m a n o rg a n iza tio n ” 11 13):
Frudl, Ernestine. “ Hospital care in provincial Greece” , H u m a n orga-
n ization . 16 4: 2 4 -2 7. 1958.
Adam s, R ichard N. Persormel in culture change. a test o f hypothesis,
so cial forces, 30: 18 5 -18 9 . 1951.
Paul,B.D. Health, ctlture and community. C ase studies o f p u b lic reac-
tions to h e a lth program s. N evvyork R ussel S a g e F o u n d a tio n
J955-Philips, Janej “ The hookworm Campanıan in Ceylon” In Hoıvard M .
T e a f, J r. a n d P eter G . iTranck, eds. H an d s across frontiers, case studies in te c h n ic a l co op eration . fth a c a . N .Y . C o rn e ll U n iv e r sity Press, sah. 2 6 5 -30 5 .19 55 .
