Beslenme v e D iy e t D ergisi / J Nutr. a n d D iet 23(2): 231-246,1994
DİYABETİK HASTALARDA YAPAY
T A T L A N D IR IC IL A R VE DİYET TATLILARININ
T Ü K E T İM DURUM U
D r.D yt. M .E m el A L PH A N * / Uzm.Dyt. Emel ÖZER* /
U zm .D r. K u b ilay K A R ŞID A Ğ */ Doç.Dr. Nevin D İN Ç Ç A Ğ */
D oç.D r. Ilh an SATM AN* / Prof.Dr. M.Temel YILM AZ*
Prof.Dr. A. Sevim BÜYÜKDEVRİM **
B u ç a l ı ş m a , d i y a b c t i k h a s t a l a r ı n t ü k e t t i k l e r i y a p a y t a t l a n d ı r ı c ı t ü r ü v e m i k t a r ı il e d i y e t t a t l ı l a r ı k u l l a n ı p k u l l a n m a d ı k l a r ı n ı v e bu k o n u la r d a yete rli b ilgiy e sa h ip olu p o lm a d ık la r ın ı sa p t a m a k am acıyla yapılmıştır. Toplam 200 hastadan ( 1 2 4 k a d ın , 76 e r k e k ) eld e edilen verilere göre, Tip I diyabetiklerin % 9 5 ' i n i n , T i p II d iy a b e t ik l e r in % 80'inin y a p a y tatla ndır ıcı k u ll a n d ı k l a r ı gör ü lm ü ştü r . Tip I diyabetiklerin % 46'sının, Tip II d iy a b etik lerin ise % 18'sinin, kullandıkları tatlandırıcıların günlü k m a k s i m a l d o z la r ı n ı bildik leri saptanmıştır. D iyab etik lerin b ü y ü k ç o ğ u n l u ğ u , t a t l ı l a r ı y e m e k is ted ik lerin i, T ip I d iy a b e t ik le r in % 2 0 's i, T i p II d iy a b e t ik l e r in % 40'ı m u tad tatlıları yed ik lerin i i f a d e e tm iş l e r d ir . H a z ı r d iy e t tatlıların d an h a b e r d a r ola n T ip I d i y a b e t i k l e r % 54 v e T ip II d iy a b e t ik le r % 21.5 oranın dadır. Bu ç a l ı ş m a , d i y a b e t i k l e r i n , y a p a y t a t l a n d ı r ı c ı l a r v e h a z ı r d iy e t t a t l ı l a r ı k o n u s u n d a , y e t e r l i b i l g i y e s a h i p o l m a d ı k l a r ı n ı g ö s t e r m e k t e d i r . D i y a b e t i k l e r e b e s l e n m e e ğ it im i y a p ı l ı r k e n , y a p a y t a t l a n d ı r ı c ı l a r v e bu tü r ü rü n le r k o n u su n d a da eğitilmleri y a r a r l ı ola ca k tır.
G İR İŞ
D ia b e te s M e llitu s ve o besitenin tedavisinde en etkin yol diyettir. Her iki h a stalıkta da, hastaların diyetlerinde şeker ve şekerli yiyeceklerin tüketimi kısıtlanır (1,2). Bu kısıtlaman inin yanısıra, tatlı yiyeceklerin herkes tarafından
* İsta n b u l Ü niversitesi İsta n b u l T ıp F akültesi tç H astalıkları Anabilim Dalı, D iyabet Bilim Dalı ** İsta n b u l Ü n iv ersitesi D eneysel T ıp A raştırm a Enstiitiisii (DETAM). Eski M üdürü.
genellikle sevilmesi ve belki de diyabetik hastalarda tatlı tat duyusunun azalınası (3), bu kişilerin tatlı yeme isteklerini artırmaktadır. Bu ihtiyaçtan dolayı, şeker ve şekerli yiyeceklerin yerine kullanılabilecek, aynı tadı veren ancak, sakıncası olmayan bazı yapay tatlandırıcıların üretimi ve tüketimi 19. yüzyılın sonlarından itibaren gündeme gelmiştir (4,5).
Yapay tatlandırıcılar özellikle çay, kahve gibi içe c e k le rd e, bazen komposto, muhallebi gibi hafif tatlıların yapım ında kullanılarak, hastaların tatlı yeme isteklerini bir ölçüde giderebilmektedir. Bu da, hastaların diyete uyumlarını kolaylaştırabilir.
Yapay tatlandırıcılar, enerji içeren (fruktoz, sorbitol m annitol, kslitol, aspartam) ve enerji içermeyen (sakarin, siklamat,) tatlandırıcılar olarak iki guruba ayrılırlar (4,6,7). Bunlardan fruktoz, fırında pişirilebilecek (kek, kurabiye vb.) yiyeceklerde ve toz şeker yerine diyet ürünlerinde, m annitol, sorbitol, ksilitol ise çiklet, dondurma, çikolata vb. üretiminde kullanılmaktadır. (5-10). Aspartam, pişirme sırasında ısıya dayanıksız olduğundan, ancak soğuk içeceklerde ve yiyeceklerde, kahve ve çayda tatlandırıcı olarak kullanılabilir (6,11).
Kalori içerm eyen ta tla n d ırıc ıla rd a n s a k a r in , ilk s e n t e z e d il e n tatlandırıcılardandır ve yüksek dozları, deney hayvanlarında ü rin e r sistem kanserlerine neden olduğundan, kısıtlı olarak kullanılması yararlı olur (10,14). Siklamat, sevilen ve tadı iyi olan birtatlandırıcı olarak, diyabetikler arasında kabul görmüş (6,8,11) ancak, aşırı dozlarının, deney ha y vanlarında m esan e tümörlerine yol açtığı saptanınca, bir süre yasaklanmış, d a h a sonraları y ine kısıtlı olarak kullanılmasına izin verilmiştir (6,7,15,16). A sesulfam -K , kalori içermeyen birtatlandırıcı olarak özel ürünlerde kullanılmak üzere onaylanmıştır (13,17).
Bu çalışmada amacımız, diyabetik hastaların kullandıkları tatlandırıcılar ve ithalatın serbest bırakılmasıyla piyasada yaygın olarak satılan diyet tatlıları konusunda bilgileri olup olmadığını saptamaktır.
A R A ŞTIRM A Y ÖNTEM İ VE ARAÇLARI
Bu çalışma, İstanbul Üniversitesi, Deneysel Tıp A raştırm a Enstitüsü (D E T A M ) Diyabet Araştırm a ve U ygulam a Poliki in iği’ne ve İsta n b u l Üniversitesi İç Hastalıkları Anabiliın Dalı Diyabet Bilim Dalı Polikliniği'ne devam eden 124 kadın, 76 erkek diyabet hasta üzerinde yapılmıştır. 2 0 0 kişi araştırına kapsamına alınmış olup, Bunlardan % 35'i I (44 kadın, 26 e rk e k )
% 65'i T i p II ( 80 k a d ın , 50 e rkek) h a sta o lara k tesbit edilmiştir.
H a s t a l a r d a , genel özellikleri ve tatlandırıcı kullanımları ile ilgili olarak, k a p sam lı b ir ş e k ild e g örüşüldükten sonra çevaplar değerlendirilmiştir. Ayrıca, iç p i y a s a d a s a tıla n y a p a y tatlandırıcılar, tür ve içerik yönünden araştırılm ış, bu ta tla n d ırıc ıla rın :
- A s p a r ta m , -S a k a rin ,
- S o d y u m s ik l a m a t / s o d y u m sakarin
içeren ta tla n d ırıc ıla r o ldu ğ u ve inceleme tarihi itibariyle 8 değişik ticari isim a lt ın d a v e çeşitli d o z la r d a pazarlandığı saptanm ıştır (Tablo 15).
B U L G U L A R
D i y a b e ti k h a s ta la rın y a ş ortalam aları Tablo l'd e gösterilmiştir. Tip I diyabetikler, o r ta la m a 22 yaş, Tip II diyabetikler, ortalama 58 yaş civarındadır. B e d e n - k i t l e i n d e k s i n i n . T ip I d iy a b e tik le ıin tü m ü n d e ve T ip II e rk e k d i y a b e t ik l e r d e n o rm a l sın ırlard a, Tip II kadın hastalarda yüksek o ldu ğ u g ö r ü l m ü ş t ü r (B K I = 2 8 .9 ± 4 . 7 ) (Tablo 1)
Tablo 1: D iy a b e tik le rin G en el Ö zellikleri
T İP I T i p n
K A D I N ER K E K K A D IN E R K E K (n = 44) (n = 26) S' il oc 3 (n = 50) Y aş (Yıl) 21.8 + 11.3 21.2 + 7.5 57.0 + 9.3 58.6 + 9.2
BKI (yg/m2) 20.4 3,5 20.1 ± 2.6 28.9 +_ 4.7 25.6 ± 2.9
D iy a b e tik hastaların öğrenim durumunu incelediğimizde ; her iki grupta d a en y ü k s e k o ran ı ilk okul m ezunlarının oluşturduğu gözlenmiştir, y ü k s e k okul m e z u n u olan hastalar, Tip II diyabetiklerde daha faz1adır(% 22.3) (Tablo
2
).1 -6 y ıld ır d iy a b e tik olanlar, Tip I diyabetiklerde en yüksek o randa iken, T ip II diy ab e tik le rin % 30'u 10-20 yıldır diyabetik olduklarım belirtmişlerdir.
T ip I d iy a b e tik le rin y a rıy a yakın bölümü, 6-10 adet/gün tatlandırıcı k u lla n ıy o r k e n , T ip II diyabetiklerin % 65.7'si 0.5-5 adet/gün tatlandırıcı k u lla n m a k t a d ır (T ablo 6).
T a tla n d ırıcı kullanan Tip I diyabetiklerde, kullandıkları tatlandırıcının g ü n lü k m ak sim a l d ozu nu bilenler % 46 iken (30 kişi), Tip II diyabetiklerde bu o r a n % 1 8'e (1 9 kişi ) düşm ektedir.
Ö ğ re n im D u ru m u T İP İ Sayı % Sayı Tip n % O k u ry a z a r değil 2 2.9 12 9.2 O k u ry a z a r 5 7.1 2 1.6 U kokul m ezu n u 21 30.0 36 27.7 O rta o k u l m e zu n u 14 20.0 20 15.4 Lise m e zu n u 20 28.6 31 23.8 Y üksek o k u l 8 11.4 29 22.3 T o p la m 70 100.0 130 100.0
Tablo 3: D iyabetiklerin H astalık Süresi (D iyabet Yaşı)
T İPİ T i p n
Süre (yıl) Sayı % Sayı %
0 - 1 23 32.9 13 10.0 1 .1 -6 35 50.0 41 31.1 6.1 -1 0 2 2.9 21 16.2 10.1 - 20 9 12.9 39 30.0 20 ve üzeri . - 10 7,7 Cevapsız 1 1,3 6 4,6 T oplam 70 100.0 130 100.0
Tablo 4: Diyabetiklerin Tatlandırıcı Kullanm a Durum ları
TİP I t i p n
K ullanm a E rk e k K adın E rk e k K adın D u ru m u Sayı % Sayı % Sayı % Sayı %
K ullanan 26 100 39 89 41 82 64 80
K ullanm ayan - - 5 11 9 18 16 20
Toplam 26 100 44
0 100 50 100 80 100
Günlük en fazla kullanılabilecek tatlandırıcı miktarını bilenlerin, bu bilgiyi nereden öğrendikleri sorusuna hastaların verdikleri cevaplar şöyledir.
Tablo 5: T atlan dırıcıların Türlerine Göre D ağılım
T İP I
Tipn
E rk e k K adın E rk e k K adın T a tla n d ırıc ı Sayı % Sayı % Sayı % Sayı % N u tr a T a t (A spartam ) 3 11.6 - - 1 1.5 Sanpa (A sp artam ) 5 19.2 14 35.9 13 31.7 29 45.3 D u lc a ıy l (Siklam at) 13 50.0 21 53.8 21 51.2 28 43.9 Sw etex (S akarin) - 1 2.6 - - -H erm e seta s (S ak arin ) 1 3.8 2 5.1 2 4.9 2 3.1 N a tr ie n (Siklam at) - 1 2.6 1 2.4 - -Susly (A spartam ) 1 3.8 - 4 9.8 2 3.1 S a k a rin (S ak rin ) 3 11.6 - - 2 3.1 T o p la m 26 100.0 39 100.0 41 100.0 64 100.0 Tablo 6: Tatlandırıcı Tüketim M iktarları
0 .5 - 5 i,- 1 0 11 ve
A d e t/G ü n A d e t/G ü n A d e t/G ü n T a tla n d ırıc ı K işi % Kişi % Kişi % A - T ip I D iy a b e tik le r (n = 65) N u tr a T a t - 1 1.5 2 3.1 Sanpa 4 6.2 11 17.0 4 6.1 D u lca ry l 21 32.3 11 17.0 2 3.1 Sw etex 1 1.5 - - - -H erm e seta s 1 1.5 2 3.1 - -N a tr ie n . 1 1.5 - -Susly - 1 1.5 - -B 5-T ip 11 D iy a b e tik le r (n= 105) S ak arin 2 3.5 1 1.5 - -N u tr a T a t . - - 1 0.9 S anpa 23 21.9 17 16.3 2 1.9 D u lca ry l 40 38.1 9 8.6 - -H e rm e se ta s 2 1.9 2 1.9 - -N a tr ie n . 1 0.9 - -Susly 2 1.9 4 3.8 - -S ak arin 2 1.9 - - - ■ T oplam 29 44.6 28 43.1 8 12.3
Tip I diyabetiklerin % 67'si bu bilgiyi beslenm e uzm anından,
%
20'si ç evrelerind en ve prospektüsden öğrendiklerini ifade etmişlerdir. Tip II diyabetiklerin % 3 1 ,6'si beslenm e uzmanından, % 42'si ise çevreden veya prospektüsden öğrendiklerini söylemişlerdir (Tablo 7).Tablo 7: G ünlük K ullanılm ası Gereken Tatlandırıcı M iktarının Kim den Ö ğrenildiği
Sayı T İ P İ % Sayı T i p n % D iyetisyen 20 66.7 6 31.6 D o k to r 4 13.3 5 26.3 P ro sp ek tü s + Ç evre 6 20.0 8 42.1 T oplam 30 100.0 19 100.0
H astalara, k u lla n m a k ta o ld u kları ta tla n d ırıc ıy ı s e ç m e n e d e n le r i sorulduğunda, Tip 1 diyabetiklerin
%
58.5'i, Tip II diyabetiklerin % 51.4'ü doktor tavsiyesi olduğunu belirtmişlerdir. Tip 1 ve Tip II diyabetiklerin % 35'i, kullandıkları tatlandırıcıyı, tadını beğendikleri için tercih e tm işle rd ir (Tablo 8).Tablo 8: K ullanm akta Olduğu Tatlandırıcıyı Seçm e N edeni___________________________ T İP I T İP n Sayı % Sayı % D o k to r tavsiyesi 38 58.5 54 51.4 T adını beğeniyor 23 35.4 36 34.3 F iyatı uygun 4 6.1 - -Ç evre tavsiyesi - - 7 6.7 Y u rt dışından getirtebiliyor - - 8 7.6 T oplam 65 100.0 105 100.0
Kullandıkları tatlandırıcı ile tatlı yem e isteklerinin tatmin o lduğu nu belirten Tip I diyabetikler % 88 iken ( 57 k i ş i ), Tip 11 diyabetiklerde bu oran % 68'e ( 71 k i ş i ) düşmektedir.
T ü m h a s t a l a r d a n , t a t lı y e m e k i s t e y e n l e r , b ü y ü k ç o ğ u n l u ğ u oluşturmaktadır. Tip 1 diyabetiklerin
%
71'i ( 50 k i ş i ) tatlı yem ek istediklerinibelirtm işlerdir. T ip 11 diyabetiklerde bu oran
%
7 5 'e (9 8 k işi) yükselmektedir. T ip 1 d iy a b e tik le rin % 40'ı ay d a 1 kez tatlı yerken, Tip II diyabetiklerin % 40.0'ı h e r h a fta tatlı y e m e k istediklerini belirtmişlerdir (Tablo 9).Tablo 9: Tatlı Yem e S ık lığ ı
Sayı T İ P İ % Sayı T İP Ü % T a tlı y e m e y e n 8 11.4 28 21.5 H e r g ü n y iy e n 9 12.9 14 10.8 H a fta d a 1 y iy e n 25 35.7 52 40.0 A y d a 1 y iy e n 28 40.0 36 27.7 T o p la m 70 100.0 130 100.0
Tatlı yedik lerin d e hangi çeşidi tercih ettiklerini sorusuna alınan cevaplar ise ş ö y le d ir : T ip I diyabetiklerin büyük bölümü
( %
31.5 ), tatlandırıcılarla kendileri tatlı yaptıklarını ifade etmelerine karşılık, Tip II diyabetiklerin % 40'ı normal tatlı yediklerini söylemişlerdir. Hazır diyet tatlıları yiyenlerin oranı Tip I d iy a b e tik le rd e d a h a fazla iken ( 11.4 ), Tip II diyabetiklerde bu oran % 4 .6 'd ır (T a b lo 10).Tablo 10: D iya b etik lerin Tatlı Yeme Durumu_______________________________________ T İP I TİP II Sayı % Sayı % T a tlı y e m e y e n 8 11.4 28 21.5 T a tla n d ırıc ı ile ta tlı y ap a n 22 31.5 40 3.8 N o rm a l ta tlı y iy e n 14 20.0 52 40.0 H a z ır d iy e t ta tlıs ı y iy e n 8 11.4 6 4.6 T a tla n d ırıc ı ile y a p a n + hazır
d iy e t ta tlısı y iy e n 18 25.7 4 3.1
T o p la m 70 100.0 130 100.0
D iy a b e tik le re, hazır diyet tatlıları konusunda bilgileri olup olmadığı s o ru lm u ş ; alm a n cevaplardan. Tip I diyabetiklerin % 54'ünün, bunlardan haberleri o ld u ğ u , Tip II diyabetiklerin ise % 2 1 .5'inin, hazır diyet tatlılarını bild ik leri g ö rü lm ü ş tü r (Tablo 11). Hazır diyet tatlılarının serbest olarak yenileceğini zannedenler. Tip I diyabetiklerde
%
5.7, Tip II diyabetiklerde %3.1 oranındadır. Hazır diyet tatlılarını bildiği halde, sakıncalı o ld u ğ u için yem eyen Tip 11 diyabetikler ise % 6.2'dir (Tablo 11).
Tablo J l: D iyabetlerin H azır D iyet Tatlılarıyla İlgili B ilgi D üzeyleri
T İ P İ T i p n
Sayı % Sayı %
Bilen 38 54.3 28 21.5
B ilm eyen 28 40.0 90 69.2
Serbest zanneden 4 5.7 4 3.1
Sakıncalı olduğu için yem eyen - - 8 6.2
T oplam 70 100.0 130 100.0
H a z ı r d i y e t t a t l ı l a r ı n ı b i l e n l e r e , b u t a t l ı l a r ı n s e r b e s t o l a r a k yenilemeyeceğini kimden öğrendikleri s o ru ld u ğ u n d a ; Tip I diyabetiklerin % 63.2'si ve Tip II diyabetiklerin % 50'si, bu bilgiyi be sle n m e u z m a n ın d an aldıklarını ifade etmişlerdir. Kendi tahm inleri o ld u ğ u n u söyley en Tip II diyabetikler % 7.1 oranındadır (Tablo 12).
Tablo 12: H azır Diyet Tatlılarını Bilenlerin S erbest O larak Yenilem eyeceğini K im den Ö ğrendikleri Sayı T İ P İ % Sayı T i p n % D o k to r 8 21.1 8 28.6 D iyetisyen 24 63.2 14 50.0 Ç evre 6 15.7 4 14.3 K endi ta h m in i - - 2 7.1 T o p lam 38 100.0 28 100.0
Hastalara ayrıca, diyet kola içip içmedikleri de so ru lm u ş ve Tip I diyabetiklerde diyet kola içme oranının, Tip II diyabetiklere kıyasla daha fazla olduğu saptanm ıştır (Tablo 13). Diyet kola içenlerin, ne m iktard a diyet kola içtiği sorulduğunda alman cevaplar Tablo 14'de gösterilmiştir. G ü n d e 3 kutu diyet kola için Tip II diyabetik 2 kişiyken, günde 2 kutu içen Tip I d iy a b e tik sayısı 4 kişi olarak belirlenmiştir. Nadiren diyet kola içen Tip I diyabetik (erkek)
o ran ı % 18.2 iken, Tip II erk ek diyabetiklerde bu oran
%
28.6 olarak saplanmıştır.Tablo 13: D iyabeiikler'm D iyet K ola İçm e Durumu
T İP I T İP T İ
E rk e k K adın E rk e k K adın
Sayı % Sayı % Sayı % Sayı %
iç e n le r 22 84.6 38 86.3 14 28.0 36 45.0 iç m e y e n le r 4 15.4 6 13.7 36 72.0 44 55.0 T o p la m 26 100.0 44 100.0 50 100.0 80 100.0
Tablo 14:D iyabetiklerin D iyet Kola İçme Sıklığı
TİP I TİP n
E rk e k K adın E rkek K adın
Sayı % Sayı % Sayı % Sayı %
G ü n d e 3 k u tu . _ _ 2 14.2 - -G ü n d e 2 k u tu . . 4 10.5 - - - -G ü n d e 1 k u tu 6 27.4 10 26.3 4 28.6 - -H a fta d a 4 k u tu 2 9.0 - - - -H a fta d a 2 k u tu 4 18.2 8 21.0 - - 8 22.2 H a fta d a 1 k u tu 2 9.0 8 21.0 4 28.6 24 66.6 A y d a 1 k u tu 4 18.2 6 15.8 - - - -N a d ire n içen 4 18.2 2 5.4 4 28.6 4 11.2 T o p la m 22 1 0 0 .0 38 1 0 0 .0 14 1 0 0 .0 36 1 0 0 .0
Tablo 15: Yapay Tatlandırıcıların E m niyetli K u llan ım D üzeyleri S akarin İçeren T atlan d ırıc ıla r : G ü n lü k M aksim al D o z u 2.5 m g /k g
A D I B İR İM D O Z U
S akarin 20 m g / tb .
S akarin 40 m g / tb .
Swetex 13.4 m g / tb .
H erm esetas 15-16 m g / tb . A spartam İçeren T atlan d ırıcılar : G ü n lü k M aksim al D o z u 40 m g /k g
A D I B İR İM D O Z U Sanpa 20 m g / tb . N u tr a Tat. 20 m g / tb . D iy e t T at. 18.5 m g / tb . A spartil* 20 m g / tb . Canderal* 18 m g / tb . Sucril* 20 m g / tb .
Siklam at İçeren T atlandırıcılar : G ü n lü k M aksim al D o z u 11 m g /k g
A D I B İR İM D O Z U D ulcaryl 1 doz 125 m g / tb . D ulcaryl 1/2 doz 62.5 ırıg / tb . D ulcaryl 1/4 doz 31.25 m g / tb . H o m estary l 125 m g / tb . D olçe 60 m g / tb . Tadalin* 40 m g / tb . SUB Stoff* 40 m g / tb . N atre en * 40 m g / tb . * Ü lkem izde sa tılm am ak ta d ır.
**Siklam at içeren tatlandırıcılar Sodyum Siklamat /S odyum Sakarin'in 10/1 o ranında bileşim inden oluşur.
TA RTIŞM A
Yetişkinlikte ortaya çıkan diyabet sıklığı ile şişmanlık derecesi ve süresi a ra s ın d a ilişki vardır. H astalarda genellikle diyabet öncesinde şişm anlık g ö r ü lm e k te d ir (18). Bu çalışm ad a da, Tip II kadın diyabetiklerin şişman oldukları saptanmıştır. Diyabetin kadınlarda, erkeklere göre daha sık görülmesi (1 8.19 ), bizim ç a lışm am ızda da saptanmıştır (Tablo 1).
Diyabetik hastaların, diyabet yaşlarının 1.1 - 6 yıl arasında yoğunlaşması, ö z e l i k l e T ip I d i y a b e t ik l e r i n h a s ta lığ a y a k a la n d ık la rı z a m a n , h e m e n polikliniğimize başvurmalarından kaynaklanabilir.
T ip 1 diyab etik lerde, y apay tatlandırıcı kullanım oranı (% 95), Tip II d iyab e tikle re (% 80) göre daha fazladır. Ülkemizde daha önce yapılan çeşitli a ra ş tırm a la rd a da, diyabetikler arasında tatlandırıcı kullanım oranı
%
80-90 arasında bulunmuştur (1,3,19). Diyabetiklerin büyük bölümü, tatlandırıcı olarak dulcaryl kullandıklarını söylemişlerdir (Tablo 5). Nedeni i s e ; dulcaryl'in daha tatlı ve efe rve sa n olması dolayısıyla daha rahat kullanılabilmesidir. 1984 ve 1987 y ılla rın d a yapılan diğer çalışmalarda da, hastalar en fazla dulcaryl kullandıklarını ifade etmişlerdir (2,20). Diğer araştırmaların aksine (1,3,20), biz, aspartam içeren tatlandırıcıların, dulcaryl'den sonra 2.sırada kullanıldığını bulduk. Bunun nedeni i s e ; aspartamın son yıllarda kullanılmaya başlayan bir y a p a y tatlandırıcı olması ve polikliniklerimizde genellikle aspartam içeren tatlandırıcıların tavsiye edilmesidir. Çünkü, aspartamın bilinen hiç bir yan etkisi yoktur. Sağlıklı yetişkinler, çocuklar, gebe ve emzikli kadınlar ve diyabetik hastalar için sağlıklı ve emin olduğu ve rahatlıkla kullanılabileceği belirtilmiştir. Fenilalanin'i m etabolize edemeyen fenilketoniirili hastaların, aspartam içeren tatla n d ırıc ıla rı kullanm am aları gerekir (6,13,21,24). Aspartam ın günlü k m aksimal dozu 40 mg/kg olduğundan (6,13), diğer tatlandırıcılara oranla daha fazla m ik tarda kullanılabilir (Tablo 15).S ik la m at ve sakarin içeren tatlandırıcıların, aşırı dozları, hayvanlarda üriner sistem kanserlerine neden olduğundan, kısıtlı kullanılması gerekmektedir (14.20). D ulcaryl, siklam at içeren bir tatlandırıcıdır ve kullanım miktarı 11 m g /k g /g ü n 'ü a şm anıalıdır (15) (Tablo 15). Bu miktar, 70 kg ağırlığında bir yetişkin için 6 adet, 25 kg ağırlığında bir çocuk için 2 adettir. Çalışmamızda, Tip I diyabetiklerin % 20'si ve Tip II diyabetiklerin % 9'u, bu miktarı aştıklarını s ö y le m iş le rd ir (Tablo 6). G örüşm e sırasında, hastalara dulcaryl'in günlük m ak sim al d ozu söylenm iş ve bu dozu aştıkları takdirde aspartam içeren tatlandırıcıları kullanmaları önerilmiştir.
Tatlandırıcı kullanan diyabetiklerde, kullandıkları tatlandırıcının günlük m aksim al d ozu nu bildiğini söyleyen Tip 1 d iyab etikler % 46 iken, Tip II diyabetiklerde bu oran % 18'e düşmektedir. G ünlük m aksim al d o z u bildiğini söyleyenlerin çoğu, bu bilgiyi beslenme uzmanından edindiklerini bildirmişlerdir. (Tablo 7).
K ullanm akta oldukları tatlandırıcıyı, doktor tavsiyesi ile seçenler, her iki grup diyabetikte de çoğunluğu oluşturmaktadır. Kullandıkları tatlandırıcıyı, yurt dışından getirtme imkanı olduğu için seçenler % 7.6 o ran ın d a d ır.
Kullandıkları tatlandırıcı ile tatlı yeme isteklerinin tatmin olduğunu belirten Tip I diyabetikler % 88 (57 kişi) iken, Tip II d iy abe tikle rd e bıı o ran % 68'e (71 kişi) düşmektedir.
Diyabetik ve şişman kişilerin diyetlerinde şeker ve şekerli y iyeceklerin kısıtlanması ve tatlı yiyeceklerin genelde çok sevilmesinden dolayı, hastaların bu tür yiyeceklere karşı istekleri daha da artm ak ta d ır (2). H a s tala rım ız ın büyük çoğunluğu (% 70), tatlı yemekten hoşlandıklarını belirtmişlerdir.
Tatlı yediklerinde, Tip 1 diyabetiklerin çoğu (% 31,5), tatla n d ırıc ıla rla evde yapılan tatlıları tercih ettiklerini söylemişlerdir. Tip II diyabetiklerin çoğu ise (% 40), m utad tatlı yediklerini itiraf etmişlerdir. Tip I d iy a b e tik le rd e de mııtad tatlı yiyenlerin oranı az değildir (% 20). Ç o c u k la r en çok, d o n d u r m a , çikolata, pasta gibi yiyecekleri yem ek istediklerini belirtm işler, erişk in tip diyabetikler ise, bal, reçel, dondurma, hamur tatlılarına dayanam adıklarını, az da olsa bu yiyeceklerden yediklerini ifade etmişlerdir.
Son yıllarda yapılan çalışmalarda, sakkaroz ve fru kto zun, iyi kontrol edilmiş diyabetiklerde, diyabetin regülasyonu açısından herhangi b ir so ru n yaratmadığı ve sakkarozun belirli bir miktarının, yüksek karbonhidratlı, yüksek posalı, düşük yağlı diyette, kompleks karbonhidratların y e rin e k o n u la ra k verileb ileceği ileri s ü rü lm üştü r (27,28). Ayrıca, fru k to z u n uzun sü reli kullanılm asının, sakkaroza göre herhangi bir üstünlüğü gösterilem em iştir. Üstelik fruktoz, sakkarozdan daha pahalıdır ve fırınlam a sırasında fruktozlu yiyeceklerin kalitesi de daha düşük olmaktadır (27). B uradan hareketle, hastaların bilinçsiz olarak mutad tatlı yemelerinin ö nlenm esi a ç ısın d an , iyi kontrollü ve eğitim düzeyi yüksek, bilinçli diyabetik hastalara, belirli miktarlarda (25 g/gün), sakkaroz içeren tatlılar önerilebilir (27).
Hazır diyet tatlılarından h a b e r d a r d a n Tip I diyabetiklerin (% 54), Tip II diyabetiklerden daha fazla olduğu bulunmuştur. N edeni, genellikle ç o c u k
y a ş ta olan T ip 1 diyabetiklerin, çikolata, kurabiye, gofret gibi ürünleri çok sevmeleri ve ailelerinin de duygusal davranarak, çocuklarına bu diyet tatlılarım satın alm aları olabilir. Yapılan diğer çalışmalarda (1,2,7), bizim çalışmamızın aksi y ö n ü n d e , T ü r k toplum undaki diyabetiklerin, hazır diyet tatlılarından h aberdar olmadıkları bulunmuştur. Buna neden olarak, bu çalışmaların yapılış tarihlerinde, diyet tatlılarının, bugünkü kadar yaygın olmadığım söyleyebiliriz.
H azır diyet tatlılarından haberdar olan Tip 1 diyabetiklerin
%
63.2'si, Tip II diyabetiklerin % 50'si, bu tatlıların serbest olarak yenilmemesi gerektiğini bildiklerini ve bu bilgiyi beslenme uzmanından aldıklarını söylemişlerdir. Hazır diyet tatlılarının serbest olarak yenilmeyeceğinin, kendi tahminleri olduğunu söyley en Tip I diyab etik ler ise % 7.1 oranındadır (Tablo 12). Yapılan bir a ra ş tırm a d a (2), hastalar, hazır diyet tatlılarım veya evde yaptıkları tatlıları yediklerinde, günlük yiyeceklerinden bir veya birkaçını diyetlerinden çıkarıp çıkarmadıkları sorusuna, hastaların % 74'ü "hayır" yanıtını vermişlerdir Bizim ç a lış m a m ız d a ise, bu bilgiyi bilen kişiler oldukça yüksek orandadır. Bu, polikliniklerimize devam eden hastaların, iyi bir beslenme eğitimi almalarından k a y n a k l a n a b i l i r . H a z ı r d iy e t ta tlıla rın ın se rb e s t o la r a k y e n ile c e ğ in i z a n n ed e n lerin oranının (Tablo 11) bu kadar düşük olmasını da, bu eğitime bağlayabiliriz.Diyet K o la da, bir diyet içeceğidir ve 1 litresi 200 mg aspartam ve 160 m g asesulfam -K içerir. Yani 1 kutu kolanın (330 cl) içerdiği aspartam miktarı, 4 tab let (asp artam içeren) tatlandırıcı ile aynıdır. Asesulfam-K'nın günlük kabul edilebilir alım miktarı 15 mg/kg olarak belirlenmiştir(13).
D iy a b e tik le r in içecek s o ru nu n a çözüm getirmiş olan diyet kola, d iy ab e tik le r tarafından, günlük aspartam ve asesulfam-K alım miktarını da hesaplam ak koşulu ile rahatlıkla içilebilir.
Bu çalışm anın sonucu bize, diyabetik hastaların, yapay tatlandırıcılar ve d iyet tatlıları k o nusu nda yeterli bilgiye sahip olmadıklarını göstermiştir. D iyabette b eslenm e eğitimi yapılırken, enerji içermeyen tatlandırıcıların ( a s p a r t a m , s a k a r i n , a s e s u l f a m - K ) y i y e c e k l e r i n v e i ç e c e k l e r i n t a t la n d ı r ı l m a s ın d a kullanılab ileceği, hazır diyet tatlılarının içerdikleri
tatlandırıcılarında bir miktar enerji verdiği ve bu yüzden serbest o la ra k yenilemeyeceği, diyet tatlıları kullanılmak istendiği zaman, kan şekerlerinin kontrol altında bulunmasının zorunlu olduğu konusunda hastalan bilgilendirmek gerekir.
SUMMARY
THE USE OF ARTIFICIAL SWEETENERS AND D IETETIC
SWEETS IN PATIENTS WITH DIABETES M ELLITUS
Alphan, E., Özer, E., Karşıdağ, K., Dinççağ,
N., Satman, İ., Yılmaz, I., Büyükdevrim , A.S.
This study was carried out to determine the use o f th e ty p e s a n d amounts. We have also tried to find out whether the consum ers have en o u g h knowledge about artificial sweeteners and diabetic products. D a ta w e re collected from 200 patients (124 females, 76 males), 95 % o f ID D M a n d 80%
o f NIDDM patients have been using artificial sweeteners. We h a v e also found that 46%
o f IDDM and 18 % o f N ID D M subjects k ne w th e c u rre n t maximum Acceptable Daily Inkake o f artificial sw eeteners. M o s t o f the diabetic subjects have said that they have a desire for sw eet f o o d ; 20 % o f IDDM subjects and 40%
N IDD M subjects have said they w e re e a tin g normal sweets. It has been found out that 54 % o f IDDM subjects a n d 21.5 % o f NIDDM subjects have some idea about diabetic products. T h e resu lts o f this study emphasized that the diabetic patients do not h a v e su ffic ie n t knowledge about artificial sweeteners and diabetic products. As a c o n c lu sion, this study showed us the necessity o f giving extra k n o w le d g e a b o u t th e use o f artificial sweeteners and diabetic products during nutritio nal e d u c a tion o f patients with diabetes mellitus.KAYNAKLAR
1. Taşçı, N., Baykan, S.: Yapay Tatlandırıcıların Diyabetli H astalar Tarafından K u llan m a Durumları üzerinde bir Araştırma, Beslenme ve Diyet Dergisi, 8-9 : 65 19 79-1980 2. Keçecioğlu, S.: Yapay Tatlandırıcıların Beslenmemizdeki Yeri, D iyabet ve E ndokrinoloji
Yıllığı 6: 26, 1989.
3. Teko, Ş., Büyükdevrim, A.S. : Diyabette Tat Duyusunun Araştırılm ası, D iyabet Yıl lığı 4 : 89, 1986.
4. K ra ll, L.P., B easer, S . R . : N u tritio n and D iabetes, Joslin D iabetes M anual, 12.th ed. L e a an d F e b ig e r, P h ila d e lp h ia , L on d o n , 47, 1989.
5. K o k sal, O . :Y apay T atlandırıcılar, D iyabet ve E ndokrinoloji Y ıllığı 6: 21, 1989.
6. V inik, A ., W ing, R .R . : N u tritio n a l M anagem ent o f th e P erson W ith D iabetes, D iabetes M e llitu s, T h e o ry and P ra ctice (Ed : R ifkin, H ., P orte, D. Jr.), 4.th ed. Elsevier, N ew York, A m ste rd a m , L o n d o n , 464, 1990.
7. B a y sal, A. : D iy ab e tte D iy et T edavisi, D iyabet Y ıllığı 3: 167, 1986.
8. B üyükdevrim , A .S.: D iabetes M ellitus, Cilt I., Çocukluk ve Gençlik Çağı D iyabeti, İstanbul Ü n iv e rsite si F ilm M erkezi v e M atbaası, İstanbul, 382, 1989.
9. A lto p , C.: X y lito lu n D iy ab etik G ıdalarda K ullanım ı, D iyabet Y ıllığı 5: 255 1988. 10. K ılıçb ay , S .: Y apay T atlandırıcılar, D iyabet ve E ndokrinoloji Y ıllığı 6:31 1989.
11. K ro u se, M .V., M ah an , L .K .: Food, N utrition and D iet Therapy, A Textbook ofN u tritio n al C are, 7 .th ed. W B S au n d ers Com pany, Philadelphia, London, Toronto, M exico City, R io de Ja n e iro , S ydney, Tokyo, 479, 1984.
12. F lo o d , T .M ., H alfo rd , B .N ., C ooppan, R., M arble, A . : D ietary M anagem ent o f D iabetes, Jo slin 's D ia b e te s M e llitu s (Ed : M arble, A., K rall, L.P., Bradley, R.F., C hiristlieb, A.R., S o ld n er, J.S .), 12.th ed. L ea and Febiger, P hiladelphia, 357,1985.
13. A m erican D iabetes Association Position Statem ent: Use ofN oncalorie Sweeteners, Diabetes C a re 1 5 (S u p p . 2) : 29, 1992.
14. K alk h o ff, R .K ., L evin, M .E. : T he S accharin Controversy, D iabetes C are 1 : 211, 1978. 15. K araa li, A. : G ıd a S anay iin d e K ullanılan Suni Tatlandırıcıların İlgili M evzuat ve Sağlık
A çısın d an D eğerlen d irilm esi, D iyabet Y ıllığı 5 : 351, 1988.
16. K n o w le s, H .C ., K ipnis, D .M ., R icketts, H .T.: C yclam ates and A rtificial Sw eeteners, D ia b e te s 18 : 867, 1969.
17. M a n n , J.I., L ew is-B arn ed , N .J. : D ietary M anagem ent o f D iabetes M ellitus in E u ro p e and N o rth A m erica, International Textbook o f Diabetes M ellitus ( E d : Alberti, K .G .M .M ., D eF ro n z o , R .A ., K een, H ., Zim m et, P.), John W iley and Sons, Chichester, N ew York, B risb o n e , T o ro n to , S ingapore, 685, 1992.
18. B a y sal, A., G üneyli, U ., B ozkurt, N ., K eçecioğlu, S., Aksoy, M . : D iabetes M e llitu s'd a B e sle n m e, D iy e t El K itab ı, 2. B askı, H acettepe Ü niversitesi Yayınları / A 44, 114, 1988. 19. Y ılm a z, M .T., S ipahioğlu, F., E rtegi, N ., Abalar, O., Özer, O., A ksakal. N ., G üner, E.,
T ü rk ç ü o d ğ lu , K ., B iyal, F. : D iabetes M ellitus'lu H astaların A ntidiabetik İlaç v e D iy et U y g u la m a la rın d a A ksaklıklara N eden O lan E tkenlerin A raştırılm ası, D iyabet Y ıllığı 5 : 2 6 1 , 1988.
20. K utluay, T., K ul, N . : Diyabetli H astalarda Yapay Tatlandırıcı Tüketim D urum ları, D iyabet Y ıllığı 5: 162, 1988.
21. Filer, L.J., B aker, G .L., S te g in k ,L .D .: Aspartame Ingestion by Human Infants, Aspartam e, P h y sio lo g y and B io ch em istry (Ed: Stegink, L.D ., Filer, L.J.Jr.), M arcel D ekker, Inc, N ew Y ork, B asel, 579, 1984.
22. P itk in , R .M . : A sp artam e Ing estio n D u rin g P regnancy, A spartam e, P h sio lo g y and B io c h e m istry (E d : S tegink, L.D., Filer, L.J.Jr.), M arcel Dekker, Inc, N ew York, B asel, 555, 1984.
23. B aker, G.L. : A spartam e Ingestion D u rin g L actatio n , A spartam e, P h y sio lo g y and Biochem istry (Ed : Stegink, L.D., Filer, L.J.Jr.), M arcel D ekker, Inc, N ew York, Basel, 565, 1984.
24. Horwitz, D.L. : Aspartame U se by P ersons W ith D iabetes, A spartam e, P h ysiology and B iochem istry (Ed : Stegink, L.D., Filer L.J.Jr), M arcel D ekker, Inc, N ew York, B asel, 633, 1984.
25. Koch, R., Wenz, E.J. : A spartam e Ingestion by P henylketonurie H etero zy g o u s and Hom ozygous Individuals, Aspartame, Physiology and B iochem istry (Ed : Stegink, L.D ., Filer L.J.Jr.), M arcel Dekker, Inc, N ew York, Basel, 593, 1984.
26. Shuman, C.R. : D ietary M anagem ent o f D iabetes M ellitus, D iabetes M e llitu s (E d : Galloway, J.A., Potvin, J.H., Shuman, C.R.), Eli Lilly and Com pany, Indian ap o lis - Indiana, 86,1988.
27. N utrition Subcom m itte o f the British D iabetic A ssociation's P ro fessio n al A d visory Com m itte: Sucrose and Fructose in the Diabetic Diet (Review /p o licy statem ent), D iabetic M edicine 7 : 764, 1990.
28. Peterson, D .B., Lambert, J., Gerring, S., Darling, P., Carter, R.D ., Jelfs. R, M ann, J.I. : Sucrose in the D iet o f Diabetic Patients - Just A nother C arbohydrate ? D iabetologia 29 : 216, 1986.
