Ottomans, Hungarians, and Habsburgs in Central Europe, The Military
Confines in the Era of Ottoman Conquest, ed.Geza David-Pal Fodor, Brill
Pub., Leiden-Boston-Köln 2000, XI+297, bibliyografya, indeks.
Brill yay~nevinin The Ottoman Empire and its Heritage serisinin yirminci kitab~~ olan bu eser, Macar tarihçilerinin Macar topraklar~ndaki Osmanl~~ hakimiyetinin daha çok askeri boyu-tunu ele ald~klar~~ makaleleri bir araya getirmektedir. Bir takdim, giri~, iki bölümden olu~an ki-tap, yedi ayr~~ konuda ancak birbirlerini ta~namalarc~~ mahiyette makaleden ibaret olup iki ta-n~nm~~~ Macar türkolo~u Ceza David ve Pal Fodor editörlü~ihide haz~rlanm ~~t~r. Ayn~~ ikili daha önce de yine ayn~~ özellikte olan Hungarian-Ottoman Militaly and Diplomatic Relations in the Age of Süleyman the Magnificent (Budapest 1994) ba~l~kl~~ kitab~n editörlü~ünü de yapm~~-lard~. Bir bak~ma bu iki kitap birbirini ta~namlarc~~ bir mahiyettedir.
Macaristan'da Osmanl~~ hakimiyeti döneminin ilk yüzy~l~~ ile suurland~nlan kitap Osmanh-lar ve HabsburgOsmanh-lar aras~ndaki çeki~menin sahnelendi~i Macar toprakOsmanh-lar~nda, daha çok s~n~r kav-ram~~ çerçevesinde bir yakla~~m sergilemektedir. Iki bölüm halinde planlanan kitab~n ilk bölü-münde Macar-Habsburg kesimi s~n~r hatt~, ikinci bölümde ise Osmanl~~ taraf~n~n s~n~r boylar~~ bünyesinde daha çok askeri geli~meler, savunma hatlar~, tahkimat gibi konulara a~~rl~k verilmektedir. G.David ve P.Fodor taraf~ndan ya~dan giri~~ lusm~nda, genel olarak Macar topraklar~ -n~n her iki büyük güç için bir s~n~r hatt~~ te~kil etti~i ve bir sava~~ bölgesi oldu~u anlay~~~ndan ha-reketle, bu kesimin askeri ve sosyal tarih boyutunda önemi vurgulanmakta, Avrupa genel tarihi içindeki yerine temas edilmekte, ayr~ca sürekli sava~~ ortam~n~n ve hareketlili~in yeni siyasi
te-~ekkilllerin do~u~una da kaynakhk etti~i üzerinde durulmaktad~r. Bu tip bölgeler örne~inde,
bir uç beyli~i olarak kurulan Osmanl~~ Devleti'nin ayr~~ bir önem ta~~d~~~~ anlat~larak Balkanlar'a do~ru geni~lemesinin tabii bir sonucu olarak 1521'de Belgrad'~n dü~ü~ü, ard~ndan da 1526'da Macar krall~~~na son verilmesiyle Macar topraklar~n~n yeni bir uç bölgesi haline geldi~i ifade edihnektedir. Osmanhlar'~n bu sava~~ bölgesinde sürekli olarak askeri güç bulundurmak zorunda oldu~unu belirten yazarlar, bu kesimde 18.000 muhaf~z~n bulundu~unu, di~er çe~itli askeri giklerle birlikte bu say~n~n 30.000'e ula~t~~~n~, Bosna kesimindeki birliklerin de ilavesiyle bu say~n~n 50.000'i buldu~unu belirterek, buna mukabil Habsburg gücünün XVI. as~r ortalar~nda 30.000 dolay~nda oldu~unu da yazmaktad~rlar. Habsburglar'~n finansman problemleri sebebiyle asker bulundurmaktaki s~lunulanna kar~~l~k Osmanl~~ taraf~n~n düzenli mali yap~s~~ ge-re~i benzeri problemlerle pek kar~~~ kar~~ya kalmad~~~n~~ da belirten yazarlar, bu örneldemelerle iki taraf aras~ndaki askeri güç miktar~~ ve mali dengesizli~i ima ederek Osmanl~~ iistilnlü~ünü bu amillere ba~lama e~ilimindedirler. Osmanl~~ ustunlii~iinun XVI. asr~n sonlanndan itibaren bü-tün Avrupa'da oldu~u gibi Habsburg askeri sisteminin geçirdi~i köklü de~i~im (military revolu-tion) sonucu kaybolmaya ba~lad~~~~ tezi tekrarlan~naktad~r. Bu malum tezler ve yakla~~mlar, Ma-car savunma hatt~~ bölgesi üzerinde yo~unla~an makalelerle desteklenmekte ve konu Avrupa ge-nelinden Orta Avrupa özeline çekilmektedir. Ayn~~ zamanda bu konularda Macar tarihçi kesimi-nin görü~leri ortaya kon~naktad~r.Bu yap~l~rken Osmanl~~ Ar~iv kaynaklar~n~n önemi editörlerce önemk vurgulanmaktad~r. Ayr~ca W.MacNeill'in Avrupa'n~n step bölgesi s~n~rlar~~ üzerindeki te-orik yakla~~m~n~~ ve tezlerini Macaristan tarihi çerçevesinde tenkid eden editörler, bu konuda ay-nnt~l~~ monograf~lerin çok az oldu~unu belirtirler ve böylece bir bak~ma Osmanl~~ Ar~iv kaynak-lar~ndan ortaya ç~kabilecek yeni bilgilerin önemine i~aret ederler. Konunun do~ru anla~~lmas~~ için Macaristan'daki Osmanl~~ ve Habsburg kar~~l~kh savunma sistemelerine a~~rl~k verilme se-beblerini de ortaya koyarlar.
1176 KITAP TANITMA
Kitab~n ilk bölümünü te~kil eden üç makale. Habsburg-Macar askeri s~n~r organizasyonu üzerinde yo~unla~m~~t~r. Bu bölümün ilk yaz~s~, Geza Palffy taraf~ndan kaleme al~nm~~~ olup Ma-caristan'da XVIII. as~r ba~lar~na kadar Osmanl~lara kar~~~ olu~turulan savunma sisteminin te~ek-killii ve geli~mesi üzerinedir ("The Origins and Development of the Border Defence System Against the Ottoman Empire in Hungary", 5.3-69). Bu sistemin periyodlamas~m yapan Palffy , bu konuda F.Moacanin taraf~ndan ortaya at~lan ay~nma (ba~lang~çtan 1593'e ve 1593'ten 1881'e kadar olan dönemler) kat~lmayarak üç ana devreden söz eder. Ona göre ilk devre ba~lang~çtan 1526ya. Macar krall~~~n~n sona ermesiyle ba~lamaktad~r. Bu dönemde güney savunma hatt~~ Er-del'den Adriyatik sahillerine kadar ula~m~~t~r. ~kinci devrede Osmanl~~ hakimiyeti alt~ndaki Ma-car topraklar~~ geri al~nm~~, 1699 sonras~nda da Osmanl~lar~n muhtemel ileri harekatlanna kar~~~ yeni bir askeri savunma hatt~~ olu~turulmu~tur. Son devre ise 1699-1881 aras~ndaki geli~meleri içine al~r. Yazar bu ay~r~m içerisinde konuyu ele alarak geli~tirmeye çal~~m~~ur. Ancak bu ileri sürdü~ü devreler genel olarak Orta Avrupa'daki Osmanl~~ hakimiyetinin durumu üzerinde
çal~-~anlarca gayet iyi bilinen, hatta genel Osmanl~~ tarihinin periyodlamas~nda dahi kullan~lan
dö-nüm noktalar~na denk dü~mektedir. Yaz~n~n en k~ymetli yan~~ savunma sistemi hakk~nda ayr~n-uya girilmesi ve bunlar~n listelerinin verilip haritalar halinde sunulmas~d~r. Bu bölümün ikinci makalesi Andras Kubinyi taraf~ndan kaleme al~nm~~~ olup 1523-1526 döneminde Macar savunma sistemi üzerinedir ("The Battle of Szavaszendemeter-Nagyolaszi 1523. Ottoman Advance and Hungarian Defence on the Eve of Mohacs", s.71-115) . Kubinyi daha çok 1521 Belgrad'~n dü~-mesi ve Osmanl~lar ~n Sirem'i ele geçirmeleri s~ras~nda Macarlar~n ve onlara ba~l~~ S~rp beyleri-nin savunma amaçl~~ faaliyetleri üzerinde yo~unla~t~rd~~~~ yaz~s~nda olaylar~~ bir Osmanl~~ birli~ibeyleri-nin Dimitrofça'da Macar kuvvetlerine ma~lup olmas~~ çerçevesinde de~erlendirmektedir.Bu küçük çapl~~ mücadelenin 1526'daki Mohaç sava~~~ üzerindeki olumsuz tesirlerini de dile getirmektedir. 1521'den sonra Osmanl~lar ~n Sirem bölgesinde alm~~~ olduklar~~ tedbirlere ise fazla temas edil-memektedir. Konu daha çok Macar kaynaklar~na dayand~nlm~~ur. Osmanl~~ kaynaklannda belki de ehemmiyetsiz bulundu~u için yer almayan Mohaç sava~~~ öncesi olaylar~~ bak~m~ndan dikkati çelunektedir. Üçüncü makale Jozsef Kelenik'in kaleme ald~~~~ Macaristan'da askeri de~i~imi konu almaktad~r ("The Military Revolution in Hungary", 5.117-159). XVI. as~r sonlar~nda
Avru-pa'da askeri organizasyondaki geli~meler M.Roberts ve G.Parker gibi askeri tarihçiler taraf~ndan
"askeri bir yenilenme devri" olarak tan~mlanm~~t~r. 1560-1660 y~llanyla suurland~nlan bu geli~-meler ba~l~ca üç noktada toplanm~~~ gözülunektedir. Bunlardan ilki kale savunma sistemi ve uy-gulamalardaki yeni anlay~~, ikincisi hafif ate~li silahlar~n yayg~nla~mas~~ ve yeni teluulderin ortaya ç~kmas~, üçüncüsü ise askeri birlik organizasyonunda yenilik ve sarlanndaki büyük art~~. Bu üç
noktadan özellikle Italyan tipi yeni kale in~a usuliine dikkati çeken Kelenik, Osmanhlara kar~~~
sava~~ alan~~ özelli~i dolay~s~yla Macaristan'da kale savunma sisteminin önemine ve hususiyle hafif ate~li silahlar~n yayg~n kullan~m~~ konusuna e~ilmektedir. Kolay ta~~nabilir, muharrik hafif silah-lara a~~rl~k veren yazar, bunlar~n Habsburg ordusunda yayg~nla~t~~~n~~ belirterek kalibreleri ve cinsleri hakk~nda listeler verir. Bu silahlar Onbe~~ Y~l Sava~lar~~ s~ras~nda Osmanhlara kar~~~ etkili olarak kullan~lm~~t~r. Bu durum yeni tekniklere ayak uydurmaya çal~~an Osmanl~lar~n klasik sis-temlerindeki dramatik de~i~meyi de yerli yerine oturtmaktad~r.
Osmanl~~ taraf~n~~ konu alan ikinci bölümün ilk makalesi Klara Hegyi'ye ait olup Macaris-tan'daki Osmanl~~ kale a~~n~~ konu edinmektedir. ("The Ottoman Network of Fortresses in Hun-gary", s.163-193). Osmanl~lar~n 1520-1530 aras~~ ele geçirdi~i kalelerle Macar savunma hatt~n~~ lurd~~~n~~ belirten Hegyi, 1541'de Budin beylerbeyili~inin kurulu~undan sonra bu kaleleri tak-viye etti~ini yazar. 1541-1566 dönemi kale ku~atma sava~lar~~ olarak Macar tarihinde yer al~r. Kale ku~atma teknikleri konusunda büyük tecrübesi olan Osmanl~lar~n bu dönemde ele geçirdikleri kaleleri sayan yazar, kaynaklardan elde etti~i bilgileri de~erlendirir, kalelerdeki muhaf~z say~la-r~n~~ da verir. Makalede kaleleri gösteren bir harita ile idari bölgelere göre kale listeleri ve bun-
KITAP TANITMA 1177 lar~n tesbit edildi~i kaynaklara yer verilmi~tir. Bu bölümün ikinci makalesi, Gabor Agaston'un XVI. ve XVII. yüzy~lda Macaristan'da Osmanl~~ kale sistemi ve savunmas~n~n maliyetini konu alan yaz~s~d~r ("The Costs of the Ottoman Fortress-system in Hungary in the Sixteenth and Sevente-enth centuries", s.195-228). Yazar Osmanl~~ kalelerinin muhafular~na verilen maa~lar, yiyecek ve malzemelerin masraflar~, silah ve techizat harcamalar~, kale tamirleri masraflar~n~~ ele almakta, böylece uzak s~n~r hatundaki Osmanl~~ toplam harcamalar~n~n miktar~~ hakk~nda bilgi vermekte-dir. Yazar Macaristan'daki Osmanl~~ askeri harcamalar~~ hakk~nda daha önce Fekete'den kaynak-lanan yayg~n kanaati yeniden ele alarak, yap~lan harcamalann bütün vilayet gelirlerine nisbetle çok fazla oldu~unu ve bunun merkezi hazineden kar~~land~~~n~~ belirtmi~tir. Asl~nda her iki taraf da savunma sistemi için kendi merkezi hazinelerinden daha fazla destekte bulunmak zorun-dayd~. Bu da tabii kar~~lanmas~~ gereken bir valua idi. Bu gereklili~in farkl~~ yorumlara sebeb ola-bilecek bir olgu olmad~~~~ da yine bu yaz~dan anla~~lmaktad~r.
~ kinci bölümün son iki makalesi kitab~ n editörlerince kaleme al~ nm~~t~r. Bunlardan Pal
Fodor, XVI. as~rda s~n~r hatt~nda Osmanl~~ ordusundaki gönüllü askerleri konu ald~~~~ yaz~da ("Making a Living on the Frontiers. Volunteers in the Sixteenth Century Ottoman Army", s.229-263), Osmanl~~ ordusunu te~kil eden guruplar aras~nda yer alan gönüllü birliklerinin durumunu ve bunlar~n kimlerden olu~tu~unu, özellikle sivil guruplar~n askeri organizasyon içerisine al~n-mas~~ konusunu i~lemektedir. Bu gönüllüler Macar s~n~r hatt~nda Osmanl~~ ordusunun önemli bir insan gücü kayna~~n~~ olu~turmu~lard~r.Son makale ise Ceza David taraf~ndan kaleme al~nan ve Macar s~n~r boylar~nda görev yapan bir Osmanl~~ kumandan~n~n askeri kariyerini konu alan yaz~d~r ("An Ottoman Military Career on the Hungarian Borders. Kas~m Voyvoda, Bey, and Pasha", s.265-297). Kas~m Bey bütün askeri tecrübesini Macaristan'da yapm~~~ bir kumandand~r. Mohaç sancakbeyliginde bulunmu~, Siklo~~ ve Peçuy'da görev yapm~~, beylerbeyilik makam~na yükselmi~. Thni~var ve Budin valisi olmu~~ ve kariyerinin en üst noktas~na ula~m~~t~r. Yazar, onun faaliyetlerini dikkatle inceleyerek ömrünü serhadde harcam~~~ bir askerin merkezi bürokratik uygulamalar~n ve idari mobilizasyonun d~~~nda kalan bir örne~ini ortaya koymaktad~r.
Bu kitap genel olarak Türk ara~ur~c~lar~n ilgisi d~~~nda kalan Orta Avrupa'n~n s~n~r hatun-daki Osmanl~~ askeri gücünün durumunu, bunun kar~~s~nda Macar-Habsburg savunma meka-nizmas~n~~ kar~~l~kl~~ olarak dengeleyen bir özellik göstermektedir. Ayr~ca Macaristan'daki Os-manl~~ kale sistemi ve adlar~~ konusunda da rehber olabilecek luymettedir.
, •
~~-
•
