T~MAR RUZNAMÇE DEFTERLER~'N~N B~YOGRAF~K
KAYNAK OLARAK ÖNEM~•
NEJAT GÖYÜNÇ
Fekete Lajos 1955te Timar Ruznamçe Defterleri'ni, içerisine ilgili vilâ-yetlere ait timar i~lemleri hakk~ndaki belgelerin ve tezkirelerin s~ras~na göre kaydolundu~u defterler olarak tan~mlar. Onun kulland~~~~ defterler Vi-yana, Leipzig ve Halle gibi çe~itli Orta Avrupa kitapl~klarmda yazma olarak kaydedilmi~~ defterlerdi, kay~tlar da 16. yüzy~l sonlar~~ ile 17. yüzy~l~n ilk yar~-s~ndan kalma Budin Beylerbeyli~i'ne veya onun sancaklarma aitti. Fekete bu defterlerin biyografi bak~m~ndan önemine ~u sözlerle i~aret eder: "Bu defter-ler mülk ve timar sahipdefter-lerinin (ayn~~ ~ekilde timar isteyendefter-lerin) isimdefter-lerini, d-mar has~llar~n~, tid-mar sahipleri ile tid-mara talip olanlar hakk~nda geni~~ biyograf~k mahlmau, bazan men~eleri, askeri faaliyetleri, üst makamlarla ~ahsi ili~kileri hakk~ nda k~sa bilgileri ihtiva eder ve Osmanl~~ ~mparatorlu-~u'nda timar sahipleri zümresi hususunda güzel bir tablo elde edilmesine vas~ ta olur°. O, Szekesfehervar sanca~~~ ruznamçe defterinin bir k~sm~n~~ Türkçe eski harfi matbu metni, Almanca tercümesi ve vesikan~n upk~bas~m~~ ile birlikte yay~nlam~~ur.
Daha sonra baz~~ Timar Ruznamçe Defterleri (TR) B. Cvetkova, N. Bel-diceanu ile I. BelBel-diceanu Steinherr. M. Berindei ve G. Veinstein taraf~ndan mü~tereken kullan~lm~~t~ r'. Lakin Klaus Röhrborn ara~t~rmalar~~ ile bu alanda yeni bir ad~m atm~~t~r. O, Osmanl~~ ~mparatorlu~u'nda timar sistemi meseleleri ile u~ra~~rken, kendisini bilhassa timar sahipleri zümresi içinde timar tevcih ve tahvil ~ekilleri aras~ndaki kar~~l~kl~~ tahavvülleri tesbitle s~n~r-land~rm~~ur. Bu gaye ile de Ba~bakanl~k Ar~ivi'ndeki Kepeci (KK), Maliye-
Bu makale, 25.10.1993'de Münih'de Prof. H.G. Majer tarafindan düzenlenen "Biyografi semineri"nde verilen bildirinin notland~nlmas~~ ile meydana gelmi~tir.
1 Lajos Fekete, Die Siyaqat-Schrift in der türkischen Finanzverwaltung, Budapest 1955, s. 107.
2 Bistra Cvetkova, Turski izvorni za Bulgarskata istoriia, Sofia 1968; bi' ne Beldiceanu-Steinherr, Mihnea Berindei, Gilles Veinstein, 'Attribution de timar dans la province de Trbizonde (fm du XVe Turcica, VIII/I (1976) s. 279-290, IX12-X (1978), s. 107-154; Nicoara Beldiceanu, "Le timar de Muslih ed-din, pre'cepteur de Selim ~ah", Turcica, VI1I/2, 91-109.
128 NEJAT GÖYÜNÇ
den Müdevver (MM) ve Tahrir Defterleri tasniflerindeki defterlerden 25 Timar Ruznamçe Defteri'nden faydalanm~~t~r3. Röhrborn MM 7'yi en eski Timar Ruznamçe Defteri olarak tan~t~r. Bu defter 5. ~evval 918/M. 14 Aral~k 1512-6 Ramazan 921/M. 14 Ekim 1515 tarihleri aras~ndaki timar tevcih tez-kirelerini ihtiva etmekte idi.
Yakla~~k on y~ldan beri Ba~bakanl~k Osmanl~~ Ar~ivinde yeni bir katalog ara~t~nc~larm hizmetine sunulmu~tur: Timar Ruznamçe Defterleri. Bunlar 2000'i a~k~n defterdir, içlerinde yaln~z 198'i H. 1008'den öncesine yani 16. yüzy~la aittir. Bunlar~n da iki düzine kadar~~ Kanuni Süleyman devrinden kalmad~r.
Bu defterleri Douglas Howard k~saca tan~tm~~t~r4. O, en eski defterin de MM 17893 oldu~unu da tesbit etmi~tir. içerisinde H. 892-894/M. 1487-1489 tarihlerine ait kay~tlar bulunmaktad~r. Bu tür defterlerin henüz muhtelif tasniflerdekilerini de kapsayan bir umumi katalo~u yoktur.
Fekete'nin kulland~~~~ defterlerde yaln~z timar tevcihleri bulundu~un-dan, verdi~i metinlerdeki biyograf~k bilgiler de ancak bunlar~n sahiplerinin kimin o~lu olduklar~na, hangi muharebelerde bulunup ne gibi yararl~kla-r~ndan dolay~~ kendilerine timar veya terakki verildi~ine ait bilgilerdirs. Hal-buki Ba~bakanl~k Ar~ivi'ndeki defterlerde zeamet ve has tevcihlerine ait ka-y~tlar da bulundu~undan, daha yüksek kademedeki sancakbeyi, beylerbeyi, defterdar, vezir gibi devlet memurlanna, ~ehzadelerin maiyyetlerindeki lala, defterdar ve ni~anc~lara, bir k~s~m devlet ileri gelenlerinin akrabalar~na ve çocuklar~na ait de zengin malûmat bulunmaktad~r. Tabii olarak has ve ben-zeri tevcihlerde, bunlar~n yeni bir göreve geli~i dolay~s~~ ile verilmesinden do-lay~, hem tevcih tarihlerini ö~renmek, hem de ilgilinin eski görevi hakk~ nda da fikir edinmek mümkün olmaktad~r. Böylelikle pek çok kimse hakk~ndaki bilgileri tamamlamak ve zenginle~tirmek de imkân dahiline girmektedir. Bunlara birkaç örnek verelim:
3 Klaus Röhrborn, Untersuchungen zur osmanischen Verwaltungsgeschichte, Berlin 1973, s. 158-9.
4 Douglas Ho~vard, "The BBA Ruznamçe Tasnifi: A New Resource for the Study of the Ot-toman Timar System", Turldsh Studies Association Bulletin, V/10 (1985) s. 11-19. Ayn~~ yazar,
The Ottoman 'Timar' System and üs Transforrnation, 1563-1650, Indiana University, 1987, Dr.
tezi, s. 41-76.
T~MAR RUZNAMÇE DEFTERLER~~ 129
1. II. Bayezid'in ~ehzadelerinin maiyyeti hakk~nda. Ça~atay Uluçay'~n "Bayaz~d II.in ailesi" adl~~ makalesinde6 hükümdar~n o~ullar~~ Abdullah, Ah-med, Alem~ah, Korkud, Mahmud, Mehmed ile Selim~ah (Yavuz) ve ~ehin~ah hakk~nda bir k~s~m ar~iv belgelerine de dayanarak mal~:~l-nal verilir, hatta bunlardan Alem~ah'~n hocas~, lalas~, hekimi, ibrikdar-ba~~s~~ Yunus, kilerciba-~~s~~ Cafer ile ulufecibakilerciba-~~s~~ ~shak ve eski sipahi o~lanlar~~ a~as~~ ~lyas taraf~ndan içkiye ve safahate al~~t~r~ld~~~ndan bahs eder, ilk üçünün isimlerini vermez7. Bu bilgileri k~smen tamamlamak Timar Tevcih Ruznamçeleri ile mümkün-dür8.
A. Sultan Ahmed. II. Bayezid'in tahminen 1465'te Amasya'da do~an o~lu ~ehzade Ahmed 1480-1485 tarihlerinde Çorum, 1485-1513 aras~nda da Amasya sancakbeyliklerinde bulunur9.
a. Lalalar~. Kemalpa~a-zade'den naklen Reindl 1482'de Süleyman Pa~a, 1484'te Yakup Pa~a'n~n onun lalalar~~ oldu~unu belirtirm, 1485-1486 (890 H.)'da kad~asker oluncaya kadar bu görevde kald~~~n~~ kaydeder, kayna~~~ Ta~köprülü-zâdedir. Halefi de H~z~r Bey-o~lu Mehmed Pa~a'd~r". ~ehzadeli-~inde II. Bayezid'e de lalal~ k yapm~~, onun padi~ah olmas~n~~ takiben de Se-mendire Sancakbeyi ve sonra Rumeli Beylerbeyi olmu~tur". ~ehzade Ah-med'in lalas~~ olan bu zat~n görevine tayin tarihi, ona 459.550 kçelik haslar tahsisine ait bir kay~ttan anla~~ld~~~na göre, 23 Haziran 1488'dir. Dirli~in eski sahibi de Mustafa Pa~a'n~n karde~i Bali Bey'dir". Bu Mustafa Pa~a acaba ~eh-zadeli~inde Sultan Bayezid'e lala olan, Anadolu'nun nüfuzlu ailelerinden bi-risinden gelen Hamza Beyo~lu Kara Mustafa Pa~a m~d~r"?
Bir ba~ka has tevcihi münasebeti ile 25 Kas~m 1487'de ~ehzadenin lalas~~ Sinan Bey'e Kayseri Sanca~~'n~n verildi~i anla~~lmaktad~r". Bu zat~n Çandarl~~
6 Ça~atay Uluçay, Tarih Dergisi, X/14 (1959), s. 105-124. 7 Uluçay, a., s. 111.
BA, MM, Nr. 17893 bu konuda pek çok kayd~~ ihtiva eder.
9 Hedda Reindl, Manner um Bayezid. Eine prosopographische Studie über die Epoche
Sultan Bayezids IL, Berlin 1983, s. 80; vgl. Petra Kappert, Die osmanischen Prinzen und Bire
Residenz Amasya im 15. und 16.Jahrhundert, 1976, s. 69. 1° Reindl, a.e. s. 81, not 12.
Kappert, a.e. s. 70-71. 12 Reindl, a.e. s. 273. 13 MM 17893, s. 131/1. 14 Reindl, a.e. s. 292-301. 13 MM 17893 s. 46. Belleten C. LX, 9
130 NEJAT GÖYÜNÇ
~brahim Pa~a'dan sonra bir sene, yani 1486-87'de ~ehzade Ahmed'e lalal~k yapm~~~ olmas~~ gerekir. Yukar~da bahsolunan Bali Bey'in de, 1488'de ayn~~ gö-reve Mehmed Pa~a tayin edilinceye kadar, onun lalal~k hizmetinde bulun-mu~~ olmas~~ ihtimal dahilindedir.
Bahsolunan Sinan Bey 17 A~ustos 1488'de Adana yak~nlar~nda A~a-ça-y~n mevkiinde Memluklerle yap~lan muharebede bulunan Kayseri Sancak-beyi Sinan Bey'dir. Muharebeden firar edenlerdendir. Yular-K~sd~~ lakabl~~ ol-du~u belirtilmektedir'6. Ça~atay Uluçay'~n Topkap~~ Saray~~ Ar~ivi'nde bul-du~u tarihsiz vesikalarda bahsolunan Sinan Bey de ayn~~ zat olmal~d~r. ~eh-zade Ahmed kendisine, Sinan Bey lala tayin olundu~u zaman,
"bunda lala
olan Sinan Bey'in evvelen baz~~ evza'~~ istima olunup bunda lala oldu~una
ii-zam yo~idi"diye
itiraz etmi~tir17. Böylece belge 1487'den öncesine ait olma-l~d~r.b. Defterdar~. 14 Ekim 1487'de kendi iste~i ile tekaüd olan Sinan Çelebi adl~~ birisinden bal-1s olunmaktad~r18. ~ehzade Ahmed'e defterdarl~k yapm~~-t~r.
B. Sultan Alem~ah. 1466'da Amasya'da do~an ~ehzadenin haslar~na, 1487 sonlar~nda Mente~e Sanca~~'nda babas~~ II. Bayezid'in haslar~ndan 100.464 akçelik bir k~s~m ilhak olunmaktad~r19. Onun Mente~e Sanca~~'n~n idaresinde bulundu~u kanaati muhtemelen bu keyfiyetten kaynaklanmakta-d~r".
a. Ni~anc~lar~. ~ehzade Alem~ah'~n iki ni~anc~s~~ ö~renilebilmektedir. Bunlardan birisi Hac~~ Kas~m adl~~ zatt~r, Ekim 1487'de ni~anc~d~r21, kendisini Katip Muslihiddin istihlâf etmi~tir22. Her ikisinin de Mente~e Sanca~~'nda timan vard~r.
16 Hoca Sadeddin, Tâcit't-Tevar' ih,
~stanbul 1280, II, s. 61; M.C. ~ahabettin Tekinda~, "II. Bayezid devrinde Çukurova'da nüfuz mücadelesi. ~lk Osmanh-Memluklu sava~lar~~ 1485-1491,
Belleten, XXVI (1967), s. 364-66; ~. Hakk~~ Uzunçar~~l~, Osmanh Tarihi, Ankara 1983, 4 bask~~ II., s. 192.
17 Ça~atay Uluçay , "Yavuz Sultan Selim nas~l padi~ah oldu?", Tarih Dergisi, VII/10 (1954), s. 118.
18 MM 17893, s. 10-11. 12 a.e. s. 49.
20 Kappert, a.e. s. 170, not. 292. 21 MM 17893, s. 19.
T~MAR RUZNAMÇE DEFTERLER~~ 131
b. Defterdan, Ekim 1487'de Ali Çelebi isimli bir zat da ~ehzadenin def-terdar~chr23. Lakin bu üç zat hakk~nda ba~ka malûmata rasdanamam~~t~r.
C. Sultan Korkud, 1470'te Amasya'da babas~n~n ~ehzadeli~i s~ras~nda do~an Korkud'un çocuklu~u ve ilk gençlik y~llar~~ ~stanburda, dedesinin ya-n~nda geçmi~, onun vefau üzerine de babas~~ II. Bayezid ~stanbul'a gelip ida-reyi ele al~ncaya kadar, Vezir ~shak Pa~a taraf~ndan saltanat kaymakaml~~~na getirilmi~, 1491'de Saruhan Valili~i'ne gönderilmi~tir. Bunlar ~ehzade Kor-kud'un ilk yirmi y~l~~ için bilinenlerdir24.
Lalalan. Bunlardan birisi Ahmed Bey'dir. Vefat~~ üzerine yerine Sinan Çelebi lalal~~~na tayin edilir (18 Ekim 1488) ve Ahmed Bey'in Saruhan San-ca~~'ndaki 151.140 akçelik haslar~~ Sinan Çelebi'ye devrolunur25. Ayr~ca Saru Ahmed Bey adl~~ bir zat~n da ~ehzade Korkud'un lalalanndan oldu~u ö~re-nilmektedir. Onun tahvilinden 22.650 akçe Gönen suba~~l~~ma talip olup bu göreve nail olamayan birisine (Pilâvc~~ Hayreddin) verilmektedir. Feridun Emecen Manisa'da bir camiye Saru Ahmed Pa~a adl~~ bir zat taraf~ndan bir köy valtfedildi~-'ini, Saruhan ümeras~~ aras~nda Saru Ahmed isminde birisini tesbit edebilmi~tir26.
Ni~anc~. Emecen ~ehzade Korkud'un ni~anc~s~~ iken 3 Kas~m 1500'de Saruhan alaybe~ili~ine getirilen Sinan Bey'den bahsetmektedir27.
Defterdarlan. ~ehzade Korkud'un iki defterdar~n~n ad~~ tesbit oluna-bilmektedir. Bunlardan birisi Taceddin Bey'dir, Saruhan Sanca~~'ndan 52.503 akçe zeameti vard~r. 14 Temmuz 1488'de defterdarl~k görevi bu ze-amet ile birlikte Mevlânâ ~sa Halife'ye verilir28. ~ehzade Korkud'un hocas~~ olan ve Manisa'da bir mektep yapt~rarak ona dükkânlanmn kiras~m vakfeden Taceddin Halife adl~~ bir ~ah~stan da bahsolunmaktad~r29. Muhtemelen ikisi ayn~~ kimsedir. Mevlânâ ~sa Halife'nin haslarma 18 Ocak 1489'da sahibinden
bilâ sebeb al~nan 10.150 akçelik bir timar ilhak olunur30.
23 MM 17893, s. 15.
24 M. Tayyib Gökbilgin, "Korkut", ~A, V. 855-56. 23 MM 17893, s. 181.
26 Feridun M. Emecen, XT7/. as~rda Manisa kazas~, Ankara 1989, s. 116, 162. 27 Emecen, a.e., s. 290.
28 MM 17893, s. 143. 29 Emecen, a.e., s. 107-108.
132 NEJAT Göl(C1NÇ
D. Sultan Mahmud. 1475'te yine Amasya'da do~an ~ehzade, Kastamonu ve Saruhan sancakbeylilderinde bulunmu~tur.
Lalalar~. Tayyib Gökbilgin bunlardan ikisini tesbit edebilmi~tir: Kas~ m ve Husrev Beyler. Kas~m Bey, daha evvel, Rumeli Beylerbeyili~i Timarlar~~ Kethudas~~ idi. Husrev Bey ise, lala iken 11 Mart 1504'te Alâiye Sancakbeyi olmu~tur31. Kastamonu'da 100.664 akça hass~~ olan ~brahim Bey adl~~ bir zat da 8 Aral~k 1488'de lalas~~ idi32. Gökbilgin tarih vermemekle beraber kulland~~~~ defterdeki bu tür tayin kay~ tlar~~ 16. yüzy~l ba~lar~na ait oldu~undan, her ikisinin de ~brahim Bey'den sonra lala olduklar~~ tahmin edilebilir.
Defterdan. Arpa Emini iken 7 Kas~m 1487'de Defterdar tayin edilen Hayreddin Bey adl~~ bir ~ahs~n ad~~ kay~tlardan ö~renilebilmektedir33.
E. Sultan ~ehin~ah. 1464-65'te Amasya'da do~an bu ~ehzade Saruhan ve Karaman valiliklerinde bulunmu~tur34.
a. Lalalan. Bunlardan birisi Had~m Yakup Pa~a'd~r. Ayd~nili Sancakbeyi iken ~ehin~ah'a lala, 1483'te de Karaman Valisi olmu~tur35. Bir di~er lala Mustans~r-o~lu Mahmud Bey'dir. Ocak 1489 ortalar~na do~ru Hamid San-cakbeyili~i'ne atanm~~, kendisine 451.730 akçelik has verilmi~, fakat bu keyfi-yet deftere hemen hemen k~rk gün sonra kaydolunmu~tur36. Mahmud Bey'in karde~i Ali Bey de Karesi Sancakbeyi iken ~ehzade Korkud'un k~z~~ ile evlen-mi~ti37. 16. yüzy~l ba~lar~nda ~ehin~ah'~n eski bir lalas~ndan daha bahsolun-maktad~r: Mustafa Bey (lala-y~~ köhne). 1503'te A~riboz Sancakbeyili~i'ne ta-yin edilmi~tir".
Ça~atay Uluçay 1511'de Haydar Pa~a'n~n kendisinin lalas~~ oldu~undan bahseder39.
31 M. Tayyib Gökbilgin, asnlarda Edirne ve Pa~a liras~, ~stanbul 1952, 472-73. 32 MM 17893, s. 207.
33 a.e., s. 25.
34 Emecen, a.e., s. 29-30.
33 Kappert, a.e., s. 56, 170, not. 292. 36 MM 17893, s. 305.
37 Uluçay, "Bayaz~d ilin ailesi", s. 114. 38 Gökbilgin, a.e., s. 471.
T~MAR RUZNAMÇE DEFTEFtLER~~ 133
Ni~anc~lar~. Bunlar 1489 ba~lar~nda halef-selef olan Husrev ve Bali Çe-lebilerdir. 20.1.1489'da Bali Çelebi ni~anc~~ olmu~, Husrev Çelebi'nin zearr~e-tinden 21.515 akçesi Bali Çelebi'ye verilmi~, 8.000 akçesi de ba~kas~n~n timar~~ olmu~tur".
Defterdarlar~. Bunlardan birisi 17 Kas~m 1488'de Karaman'da 40.296 akçe zeametle atanan Osman Çelebi'dir. Selefi de Mustafa Çelebi olmakta-d~r". Hüseyin Bey adl~~ bir zattan da 16. yüzy~l ba~lar~nda defterdar-~~ köhne-i Hazret-i ~ehin~ah olarak bahsolunmaktad~ r. Sonradan ~ehin~ah'~ n o~lu Mehmed'in lalal~~~na tayin olunmu~tur (15 Ocak 1504). Ayn~~ tarihte ~ehin-~ah'a ~shak Pa~azade ~adi Bey defterdar tayin edilmi~tir.42 ~shak Pa~a iki defa veziriazaml~kta bulunan Gedik Ahmed Pa~a'n~n da kay~ npederi olan zam'', 1487'de vefat etmi~tir43.
F. Sultan Selim~ah. ~ehzadeli~inde Trabzon'da Sancakbeyili~i yapt~~~~ bi-linir, fakat oraya tayin tarihi biraz ihtilâfl~~ görünmektedir. Ça~atay Uluçay" 1482 (H. 887) veya 1487 (H. 892) tarihlerinden birisini kabulde mütereddit kalm~~t~r. Onun hiç olmazsa 1486 sonlar~nda Trabzon'da bulundu~undan ~üphe etmemek lâz~ md~ r. 1.1.1487 (16 Muharrem 893) tarihinden itibaren Trabzon'dan ~stanbul'a onun taraf~ndan gönderilen timar tevcihlerine ait pek çok arz suretlerine rastlanmaktad~r45.
a. Lalas~. Karahisar Sancakbeyi Sinan Bey 23 Kas~m 1488'de ~ehzade Se-lim'in lalal~~~na tayin edilir. Bu münasebetle kendisinin 188.460 akçe hasla-r~na Trabzon sipahileri tahvillerinden 64.158 akçelik timar ilâve edilerek 253.323 akçeye yükseltilir". 13.11.1497'de K~zkapano~lu Mehmed Bey Selim' in lalal~~~ndan al~n~r, yerine Sivas Sancakbeyi ça~n~girba~~~ Sinan Bey tayin edilir. Kendisine bu münasebetle 270.888 akçelik haslar verildi~ini gösteren belgede serzewakin diye de bahsolunmas~~ ilginçtir '7. K~zkapano~lu
40 MM 17893, s. 262, 264. 41 MM 17893, s. 181. 42 Gökbilgin, a.e., s. 472. 43Reindi, a.e., s. 238.
44 Uluçay, "Yavuz Sultan Selim...", TD, VI, 74. 45 MM 17893, s. 66.
46 a.e., s. 327.
47 Beldiceanu-Steinherr, Berindei, Veinstein, a.e., (1978). s. 113. Ara~t~rmac~lar MM 334'ü kullannu~lard~r. Kr~. N. Beldiceanu, a.e., s. 92-93.
134 NEJAT G .(5YONÇ
Mehmed Bey 29.11.1488de Biga Sancakbeyi olmu~tu48. 14.1.1500'de Sinan Bey'in yerine Oruç Bey o~lu Mehmed Bey atan~r49.
Ni~anc~s~. 3 Mart 1488'de Kâtip Sadi'nin ~ehzade Selim'in ni~anc~s~~ bulundu~u bir timar tevcih kayd~ndan anla~~lmaktad~r".
Defterdarlar~. ~skender Bey, Rüstem Bey tahvilinden 40.274 akçe ze-ametle 8 Mart 1489'da ~ehzadenin defterdarl~~~na tayin edilmi~tir". Bir ba~ka kay~ttan da 27.11.1497'de bu görevde ~emseddin Çelebi'nin bulun-du~u ö~renilir. Kendisine 30.12.1499'da Sufi Eynebeyi adl~~ bir zat halef ol-mu~tur".
2. Baz~~ II. Bayezid devri devlet adamlar~~ hakk~nda. Kulland~~~= MM 17893 numaral~~ defterde II. Bayezid devrinin ümeras~~ ve defterdarlan hak-k~nda da timar tevcih kay~tlar~~ vard~r. Bu vesile ile eski vazifeleri, yenisine atanma tarihleri, kimlerin akrabas~~ olduklar~~ ö~renilebilmektedir. Bunlara da birkaç örnek verelim:
Ahmed Pa~a, Hersekzade. Reindl bu zat~n 1489 içerisinde Anadolu Beylerbeyisi oldu~una de~inir, ~abanovic'in 1489 sonbahar~~ tahminine de i~aret ederm. Onun bu göreve tayin tarihi 2 May~s 1489 (gurre-i Zilhicce 894)'dir. Bu münasebetle kendisine 1.211.167 akçelik has verilmi~tir". Selefi Sinan Pa~a (Arnavut, Güveyi)'d~r.
~sa Bey, Ahmed Bey-o~lu, Evrenos. 24.6.1488de 300.000 akçe haslarla Ni~de Sancakbeyi idim. Kendisinden önce de Mustans~ r-o~lu Mahmud Bey burada görevli idim, haslan tutar~~ 400.000 akçe idi. Bunun 300.000'i ~sa Bey'e verilmi~, 100.000 akçesi de baz~~ salyane ile Adana ve Tarsus Sanca~~~ ile ba-bas~~ Ahmed Bey'e verilmi~ti. 5 Eylül 1488'de ~sa Bey öldü~ünden Ni~de San-ca~~~ da 300.000 akçelik haslarla Ahmed Bey'e verilmi~, aynca Bursa mizan~n-dan y~lda 300.000 akçe salyane tayin olunup, Amizan~n-dana ve Tarsus vilâyetlerinden de tedarik olunan tahminen ayn~~ miktarda haslarla birlikte kendisine y~lda
48 MM. 17893, s. 194.
48 Beldiceanu-Steinherr, Berindei, Veinstein, a.e., (1978), s. 141. 5'9 MM 17893, s. 102.
51 a.e., s. 324.
52 Beldiceanu-Steinherr, Berindei, Veinstein, a.e., (1978), s. 107-108. 53Rei~sdl, a.e., s. 136/Not. 40, 329.
84 MM 17893, s. 391. a.e., s. 133. 58 MM 17893, s. 132.
T~MAR RUZNAMÇE DEFTERLER~~ 135
1.000.000 (on kere yüzbin) akçelik bir gelir temin olunmu~tur62. Böylece Adana, Tarsus ve Ni~de sancalclan Evrenos ailesinden Ali Beyo~lu Ahmed Bey'in uhdesinde toplanmaktad~r. Mustans~r-o~lu Mahmud Bey'in ~ehzade ~ehin~ah'~n lalas~~ oldu~una yukanda i~aret olunmu~tu. Evrenos ailesinden Ahmed Bey'in Mehmed Bey adl~~ bir akrabas~mn da 35.000 akçe zeametinden bahs olunmaktad~r68. Evrenos-zade Ahmed Bey'in büyük itibar görmesinin sebebi Memlukler ile bir süre önce vuku bulan A~a-çay~n muharebesinde ya-rarl~~~~ görülmesi olmal~d~r. Evrenos o~ullanndan ~sa ve Süleyman Beyler bu olayda hayatlar~n~~ kaybetmi~lerdir69. Ahmed Bey, kayda göre, ~sa Bey'in ba-bas~d~r.
~skender Bey, Mihal Bey—o~lu. 29 Aral~ k 1488'de Sinan Bey yerine Kayseri Sancakbeyidir60. Sinan Bey, Yular-k~sd~, ~ehzade Ahmed'in ayn~~ za-manda lalas~~ idi. A~a-çay~n muharebesindeki ba~ansal~~~ndan dolay~~ azlolu-narak ~stanbul'a götürülüp hapsolunmu~tu61. Kendisinin Kayseri Sancakbeyi-li~i'ne tayini 25.11.1487 idi. 336.000 akçelik haslar~~ vard~. Onun Gelibolu Sancakbeyli~ine tayini tarihi de 25.5.1489'dur62. ~skender Bey'in haslan bir-çok ilâvelerle 600.000 akçeye yükseltildi~ine göre, o da ödf~llendirilmi~~ ol-maktad~r. Bu zat 1489'da Memluklere esir dü~mü~, Kahire'ye götürülmü~tü°.
Kas~m Bey, H~z~r Pa~a-zade. H~z~r Pa~a II. Bayezid'in ~ehzadeli~inde lalas~~ idi. O~ullanndan Mehmed Pa~a ise ~ehzade Ahmed'in lalas~~ olmu~tu. Di~er o~lu Kas~m Bey 7.11.1487'de birkaç ay önce Memluk muharebesinde ölen (der muhasebe-i arab fevt ~üd) Mu~alim Bey o~lu Bali Bey (?)'in yerine
Kayseri Sancakbeyi olmu~tu. Bu vazifede ne kadar kald~~~~ anla~~lamamakta-d~r".
57 a.e., s. 161.
58 MM 17893, s. 138 kr~. Uzunçar~th, "Evrenos", ~A, IV, 417. Fahamettin Ba~ar, "Evrenos°.
~ullan", TDVIA, Ki, 539-541.
59 Uzunçar~th, Osmanl~~ Tarihi, Il, 192. 88 MM 17893, s. 242.
61 Hoca Sadeddin, a.e., s. 61. 62 MM 17893 s. 408. 63 Uzunçar~ill, a.e., II, 192. 94 MM 17893, s. 26.
136 NEJAT GOYÜNÇ
Mevlânâ Nureddin. 3.10.1487'de kendisinden h~zâne-i âmire defter-dar~~ olarak bahsolunmaktad~r65. 12.10.1503'te de ayn~~ görevde bulundu~unu Gökbilgin tesbit etmi~tirbb.
Sinan Bey, Rakkas. 14.9.1488'de 500.000 akçe haslarla Ayd~n Sancak-beyili~i'ne tayin olunur67. Silistre Sancakbeyi iken Karin-abad'ta cami, ha-mam ve imaret yapurd~~~ndan Machiel Kiel bahs ve 1488'den sonra hak-k~nda malûmat sahibi olunamad~~~na da i~aret eder". Onun Mesud Çelebi adl~~ bir o~lu I. Selim devri ba~lar~nda ya~am~~~ olmal~d~r69.
Yahya Pa~a, Arnavut. II. Bayezid'in damad~. Reindl bu zat~n A~a-çay~r~~ muharebesindeki kahramanl~~-mdan ötürü Rumeli Beylerbeyili~i'ne atand~-~~n~~ belirtir7°. Tayin tarihi muharebeden hemen üç buçuk ay sonra, 1.12.1488'dedir. Kendisine bu münasebetle 936.323 akçelik haslar verilir. Bunlar~n 603.792 akçeli~i Arnavutluk'ta, 290.349'u Sofya'da, geri kalan~~ da ~psala'da bulunmaktad~ r'".
3. I. Selim devri ümeras~~ hakk~nda. Bahis konusu timar tevcih ruzna~nçe-lerinde I. Selim devri ümeras~ndan baz~lar~na ait has tevcihlerine de rast-lanmaktad~r. incelenen kay~tlar biyografi çal~~malar~nda ne denli mü~killerle kar~~la~~labilece~ini ortaya koyar. Bunlara birkaç örnek verelim:
Alâiye sancakbeyleri hakk~nda, 5.3.1519'da sancakbeyi olan Mahmud Bey ba~ka sanca~a tayin olundu~undan yerine Larende Sancakbeyi olan Gü-veyi Sinan Pa~a'n~ n o~lu Mehmed~ah Bey atan~ r. Aliye Sanca~~~ haslar~na Manavgad'daki 35.300 akçelik haslar da ilâve olunmu~, toplam~~ 205.891 akçe olmu~tur*".
Ankara sancakbeyleri hakk~nda, 13.2.1518'de Mahmud Bey mahlü-lünden Ankara Sanca~~'na 222.100 akçe haslarla evvelce Kang~r~~ Sancakbeyi
65 a.e., s. ~o.
66 Gökbilgin, a.e., s. 477. 67 MM 17893, s. 162.
68 Machiel Kiel, "The Vak~fname of Rakkas Sinan Beg in Karnobad (Karin-abad) and the Ottoman Colonization of Bulgarian Thrace (14th-15th Centuries)", Osmanl~~ Ara~t~rmalar~, I,
(1980), 22-24; M. Kiel, Studies on Ottoman Architecture of the Balkans, Variorum, 1990, XII. Makale.
68 Gökbilgin, a.e., s. 444.
7° Reindl, a.e., s. 337. 71 MM 17893, s. 211-12.
T~MAR RUZNAMÇE DEFTERLER~~ 137
olup M~s~r muharebelerinde de bulunan Mehmed Bey tayin edilir. Haslar~~ da 273.648 akçeye tamamlan~ r73. Bu zat Güveyi Sinan Pa~a'n~n o~ludur. 15.5.1518'de kendisine Bayburt Sanca~~~ verilir. Yerine de 273.000 akçe has-larla Hamidabad Sancakbeyi Hüseyin Bey tayin edilir74. Bu görevde 7 Kas~m 1519'a kadar kal~r. Yerine de 353.648 akçelik haslarla Kastamonu sancakbeyi ~skender Bey atan~ r. 6.7.1520'de de ~skender Bey'e Mente~e sanca~~~ verildi-~inden yerine 410.818 akçelik haslarla Amasya Sancakbeyi Süleyman Bey ta-yin edilir75.
Kastamonu sancakbeyleri hakk~nda. Bu sancakta 7.3.1518 tarihinde halef-selef olan iki ~skender Bey vard~r. Birincisi verilen tarihte Trabzon San-ca~~'na tayin edildi~inden yerine dergah-1 Ji mirahurlar~ndan ~skender Bey atanm~~t~r. 29.1.1519da da onun yerine Karahisar-~~ sahib Sancakbeyi ~sa Bey tayin olunur76.
Mente~e sancakbeyleri hakk~nda. 19.3.1519'da Mente~e Sancakbeyi Hüseyin Bey ba~ka bir sanca~a tayin edilir. Yerine Emirü'l-alem Sinan Bey 305.126 akçelik haslarla atamr77. Ayn~~ defterdeki bir ba~ka kay~tta Sinan Bey'-in bu tayBey'-inBey'-inden bahsolunurken SBey'-inan Pa~a denilmektedir78. Bu sanca~a 6.7.1520'de de ~skender Bey tayin edilmi~ti.
~ehzade Süleyman'~ n lalalar~. Bunlardan birisi Kas~ m Bey'dir. Eme-cen, Matrakç~~ Nasuh'un Süleymannâme'sinden naklen I. Selim'in gözünden dü~erek Selanik Sanca~~'na gönderildi~ini zikreden Yerine de Sinan Pa~a ta-yin olunmu~tur. Bu tata-yin keyfiyeti Timar Ruznamçe Defterine göre, 8.12.1516'd~ r79. Onun 6.11.1519'da 608.762 akçeyi bulan haslar~ ndan bir k~sm~~ eski lala Kas~m Bey tahvilinden, bir k~sm~~ da Mente~e, Hamid ve Saru-han sancaklar~ndakilerden kaynaklanmaktad~r. Lala Sinan Pa~a'n~n o~lu Mehmed Çelebi 29.6.1518'de 46.421 akçe zeamete sahip iken, 21.10.1520'de, yani ~ehzadenin hükümdar olmas~n~~ takiben kendisine Ak~ehir Sanca~~~ ve-
73 a.e., s. 418-19. 74 a.e., s. 421-422. TRD1, s. 427-430. a.e., s. 663. 77 a.e., s. 300. 78 a.e., s. 985.
Emecen, a.e., s. 32, not 111 ve 112. 80 TRD1, s. 66.
138 NEJAT GetYCJNÇ
f. ~ehzade Süleyman'~n defterdarlar~. 24.4.1518'de Sinan Bey yerine Ali Çelebi defterdar tayin olunur". 28.8.1519'da da bu görev Rumeli'nin timar defterdan Hac~~ Kas~m Bey'e verilir82. Ali Çelebi 70.366 akçelik zeamet, fakat Hac~~ Kas~m 125.457 akçelik has sahibidir. Bu zat~n k~vamüddin lakab~n~~ ta~~-d~~~~ yine ayn~~ kay~tta beyan olunmaktad~r. Celal-zade Vezir K~vamüddin Ka-s~m Pa~a'dan bahseder, kendisini över, Mora'da Anabolu kalesini ku~atarak fethetti~ini anlat~r83. Bu takdirde K~vamüddin, Güzelce Kas~m Pa~a'n~n bir ba~ka lakab~~ olmaktad~r".
Sonuç: Timar tevcih ruznamçeleri 1535 (942 H)'den sonra bolla~-maktad~r. Bu defter kümesi ~üphesiz timar mevzuat~~ ve biyograf~k bilgiler d~-~~nda Osmanl~~ idari te~kilat tarihi bak~m~ ndan da emsalsiz bir kaynakt~r. kin bu defterlerin en de~erli yan~~ n~us, mühimme, hatta muhasebe ruz-namçe defterlerine göre, çok daha erken tarihlere ait toplu kay~tlar~~ ihtiva etmesidir.
81 TRD1, s. 69. 82 TRD1, s. 121.
83 Celâlzade Mustafa (yay~nlayan: Petra Kappert), Geschichte Sultan Süleyman Kanunla
von 1520 bis /557, Wiesbaden 1981, s. 299a, Emecen, a.e., s. 32, not. 11. 84 Vgl. Faruk Sümer, "Kas~m Pa~a, Giizelce",
~A, VI, 386-87 ve Jean-Louis
