Eğitimin Kalkınma Apışından Önemi
Işıl ÜNAL(*)
G ünüm üzde tü m ülkeler, sağlıklı b ir ekonom ik işleyişi sa ğ layabilm ek için çeşitli düzeylerde ve biçim lerde p la n la m a y a p m a zo ru n lu lu ğ u d u y m ak tad ırlar. Gelişm iş ülkeler, p iy asa m e kan izm asın ın yeterin ce işlediği ve k a y n ak dağılım ının o to m a tik güçlerle y ap ılarak , ekonom inin işleyişinin düzenlendiği ü l k eler o la ra k n itelen d irilm ek ted ir (1). Bu ü lkelerde bile bugün, geleceğe ilişkin bazı belirsizlikleri giderm e ve ekonom iyi d a h a istik rarlı kılabilm e am acıy la belli ölçüde ve belli k o n u la rd a p la n la m a girişim inde b u lu n u lm ak tad ır. F a k a t gelişm ekte olan ülkelerdeki piy asa k o şu llan , p lan lam ay ı d a h a d a zoru n lu kıl m ak tad ır. Bu ülkeler, göreli o la ra k k en d ilerin d en d a h a fazla gelişm iş olan ülkelerin düzeyine u laşm a çab ası içindedirler. K alkınm anın gerçekleştirilebilm esi için ise, k a lk ın m a sü reci nin p lan lan m ası gerekm ektedir. Ç ünkü, gelişm ekte olan ü lk e lerde, kendi ekonomik, toplum sal ve politik y a p ıla rın d a n ve zoru n lu o larak içinde b u lu n d u k la rı u lu sla ra ra sı ilişkilerden k a y n a k la n a n bazı bozukluklar, k alk ın m a sü recin in kendiliğin den başlam asını ve sü rm esin i engellem ektedir (2). Bu engelle rin giderilm esi ise, ekonom ik, toplum sal değişkenlerin, ekono m ik ve toplum sal h ed efler d o ğ ru ltu su n d a etkilenebilm esiyle olanaklı görülm ektedir. Bu da, p lan lam ay ı zoru n lu k ılm a k ta dır.
K alkınm a p lan ları, belli b ir dönem de (plan dönem inde) ulaşılm ak istenen k alk ın m a hızını gerçekleştirm ek üzere, h a n gi toplum sal ve ekonom ik değişm elerin yapılm ası gerektiğini
[*) Hacettepe Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Eğitim Bilimleri Bölümü Araştırma Görevlisi.
(1) İsmail Türk, İktisadi Planlama Prensipleri, (Ankara: Emel Matbaası 1970), s. 5.
(2) Erden öney, İktisadi Planlama, (Ankara: SBF ve BBYYO Basımevi 1983). s. 12-15.
sap tam a, b u n u n la ilgili k estirm elerd e b u lu n m a ve k u llan ılacak a ra ç la rı tan ım lam a girişim idir. Bu n ed en le kalkınm a, bazı toplum sal ve ekonom ik d eğ işk en lerin isten en yönde e tk ile n m esi süreci o la ra k n itelendirilebilir. Bu süreç içerisinde, ö rn e ğin ü retim ve d ağıtım etk in lik lerin d e yapısal ve örgütsel d e ğişm elerin yapılm ası gerekm ektedir. A yrıca, k a lk ın m a sü re cin de ekonom ik ve toplum sal k u ru m ve k u ra lla rd a değişm e ile bil gi ve beceri birikim inde a rtış la rın sağ lan m ası a m a ç la n ır (3). K alkınm ayı g erçek leştirm en in so n u çta toplum sal gönenci a rtırm a y a yönelik olduğu d ü şü n ü ld ü ğ ü n d e, p la n la m ad a n bek lenenin, b elirtilen yapısal değişm eler yoluyla toplum sal ü re ti mi a rtırm a k olduğu an laşılm a k ta d ır.
Ü retim in artırılm ası, eldeki k a y n a k la rın istenen n itelik te ve nicelikte b u lu n m a sın a ve b u n la rın en iyi biçim de k u lla n ıl m a sın a bağlıdır. îste n en ü re tim düzeyine ulaşm a, sözü edilen eldeki ü retim g ird ilerin in , yan i p a ra sa l k a y n ak la r, to p rak , m a kine te çh izat ve in san k ay n ağ ın ın taşıdığı özelliklerle sıkı sı kıya ilişkilidir.
B u n lar içerisinde in san k ay n ağ ın ın önem li b ir yeri vardır. Ç ünkü, Ali S ü m e r’in belirttiğ i g i b i :
K onuya h an g i a çıd an b ak ılırsa bakılsın, h an g i zam an dilim i içerisinde d ü şü n ü lü rse d ü şü n ü lsü n , k a lk ın m a o y u n u n u n baş ak tö rü in san d ır. (...) İn san kaynağı, b u g ü n a rtık çağ d aş k a lk ın m a ç ab a la rın ın tem el d a y a n a k la rın d a n b irid ir (4).
în san g ü cü , hem d iğ er toplum sal ve ekonom ik k ay n ak la rı en rasyonel biçim de k u llan m ası g erek en b ir k ay n ak , hem de kendisi, rasyonel k u llan ılm ası g erek en b ir k ıt k a y n a k tır(5 ).
K alkınm ayı a m açlay an b ir toplum da, eğitim sistem inin, in san fa k tö rü n e isten en özellikleri kazan d ırab ilm esi ve p la n la n a n etk in lik lerin başladığı zam an dilim inde, isten en in san g ü c ü n ü n
(3) Onur Kumbaracıbaşı, Erdoğan Soral, Ekonomiye Giriş (Ankara: Daily News Web Ofset Matbaası, 1977), s. 314-315.
(4) Ali P. Sümer, «Prodüktivite, Teknolojik Değişme ve Ekonomik Büyü me» (Yayınlanmamış Doktora Tezi, SBF, Ankara, ---], s. 8.
(5) Yiğit Alemdar, însangücü İhtiyaçlarının Planlanması Üzerine Çeşitli Yaklaşımlar ve ÜBYK Planındaki însangücü ihtiyaçları Modelinin Çö zümlenmesi, DPT yay. No. DPT: 1291-SPD: 253) (Ankara: 1973), s. 1.
yetişm iş ve em ek p iy asasın a a rz edilm iş olm ası önem lidir. Bu ise, in san g ü cü ve eğitim p lan lam asın ın birb irleriy le tu ta rlı o larak yapılm asıyla olasıdır. Eğitim planlam ası, ileride u y g u la n acak p o litik alar k o n u su n d a k a r a r la r alırken, gelecekte ek o nom inin ihtiyaç duy acağ ı in san g ü cü yapısını d a göz önünde b u lu n d u rm ak zo ru n lu lu ğ u n d ad ır. Eğitim in gelişm e y ö n ü n ü ve biçim ini etkileyen en önem li fak tö r, sanayileşm e ve teknolojik gelişm enin yönlendirici ve zorlayıcılığı ile o rta y a çıkan in s a n gücü gereksinm eleridir.
Bu gereksinm elerin z am a n ın d a karşılan ab ilm esi ise, in san gücü ve eğitim p lan lam asın ın birbirleriyle tu ta rlı o la ra k yap ıl m asıyla olasıdır. B elirtilen p lan lam an ın yapılm adığı ya d a söz konusu tu tarlılığ ın sağ lan am ad ığ ı d u ru m lard a , o rta y a önem li so ru n la r çıkabilm ektedir. B ireylerin gereksinm e d u y u lan m es leklerde yetiştirilm em esi y a d a bazı m eslekler için istenenden fazlasının yetiştirilm esi, b ir y a n d an in san k ay n ağ ın ın yeterin ce değerlendirilm em esine, kullanım dışı b ırak ılm asın a, d iğ e r y a n d an d a beklenen verim liliğe u laşılam am asın a neden o lm ak ta dır.
M akro p lan ların önem li b ir p arçasın ı o lu ştu ra n insangücü ve eğitim planlam asının, eğitim sistem i yoluyla, k alk ın m a sü recini «istihdam» ve «verimlilik» gibi iki önem li n o k tad a e tk i lediği ileri sürülebilir. Bu nedenle, eğitim -istihdam ve eğitim verim lilik ilişkileri üzerinde, d a h a ay rın tılı o larak d u rm a k ta y a ra r görülm ektedir.
Eğitim ve İstihdam
D ar a n lam d a istihdam , ekonom inin belli b ir dönem deki h a zır işgücünü kullanım d ü z ey id ir(6). Bir ülkede, çalışab ilir n ü fus o larak a d lan d ırıla n 14-65 yaş g ru b u n d a ve çalışm ayı engel leyen b ir özürü b u lu n m ay an nü fu s içerisinden k u llan ılan kişi sayısı, istihdam düzeyini gösterm ektedir. Fiilen çalışm ak ta olan n ü fu su n d ışın d ak iler ise. k u llan ılm ay an in san kay n ağ ı o larak tan ım lan ab ilir. H er ekonom ide, özellikle k alk ın m a sürecinde olan ekonom ilerde k ay n ak israfının önlenm esi am açlan ır. Bu nedenle, çalışabilir işgücünden en iyi biçim de y a ra rla n m a k ge rekm ektedir.
O laya T ürkiye açısın d an bakıldığında, 1927 yılında ç alışa b ilir n ü fu su n % 90’ı çalışır d u ru m d ay k en , 1980'de bu oran ın
% 65.8’e d ü ştü ğ ü g ö rü lm ek ted ir (7). Serm aye, toprak, g irişim ci gibi ü retim g ird ilerin in kıtlığı ve teknolojinin sınırlayıcı e t kisi, gelişm ekte olan ülkelerde işg ü cü n ü n tam kullanım ını e n gelleyici fa k tö rle r o la ra k bilinm ektedir. A ncak bu sorunu, «Ülkemizde b ir y a n d an d o ld u ru lam ay an iş m ünhallerinirı varolm ası büyük önem taşım ak tad ır. T abiatıyla bu çelişkinin sebebi, kalifiye elem an yetersizliğidir» (8) biçim inde ifade eden TÎSK Y önetim K urulu üyesi N. Düzenli, bunu, devletin, örg ü n ve yaygın eğitim yoluyla özel sek tö rü n gereksinm e duyduğu nitelik te ve nicelikte elem an yetiştirem em esine b a ğ la m a k ta dır. Böylece açık işlerin v arlığ ın ın y u k a rıd a say ılan etk en lere ek olarak, istihdam a la n la rın d a kullanılabilecek nitelik te in- san g ü cü yetiştirilm em iş olm asın d an d a k ay n ak lan d ığ ı g ö rü l m ektedir.
T ü rk iy e’de önem li so ru n la rd a n biri olan ve «işgücünün bir kısm ının, geçerli olan ü c re t ve iş koşullarını kabul etm elerine rağm en, çalışabilecekleri işyeri b u la m a m ala rı durum u» (9) ola ra k ta n ım la n a n «açık işsizlik», çeşitli sosyal ve ekonom ik n e d e n ler y an ın d a, çeşitli iş a la n la rın ın g erek tird iğ i nitelikteki in- san g ü c ü n ü n yetiştirilm em esinden de k a y n ak la n m a k ta d ır. Baş k a b ir deyişle, eğitim sistem i pekçok bireye bazı özellikler k a zan d ırm ak ta, a n cak arz edilen işgücü, a r a n a n özellikleri ta ş ı m am ak tad ır. Ülkem izde, «her a n işy erlerin i değiştirenler, ye te n ek lerin e u y g u n işyeri b u la m a y an la r, d a h a iyi k o şu llard a iş bulabilm ek u m u d u y la işini b ıra k a ra k yeni iş a ra y a n la r veya çalışab ilir n ü fu sa yeni k atılm ış ve dolayısıyla henüz iş b u la m a m ış olanların» (10) yani «geçici işsiz» lerin sayısı d a hayli y ü k sektir. Bu durum , hem em ek p iy asasın d ak i bilgi eksikliklerine, hem de a rz edilen in san g ü cü ile talep edilen in san g ü cü a ra s ın daki nitelik ve sayısal uy u m su zlu ğ a b ağlanabilir. Bu tü r işsiz lik de m ak ro açıdan, çalışab ilir n ü fu su n belli b ir o ra n ın ın s ü rekli o la ra k çalışm am ası biçim inde o rta y a çıktığından, kişisel
(7) Yusuf Hamurdan, «Türkiye de însan Kaynaklarının Değerlendiril mesi Sorununa Yaklaşımı Açıklayıcı Bir Not» (DPT-SPD Teksir, An kara, 1981) s. 2.
(8) N. Düzenli. «Türkiye’de İstihdamı Geliştirici Ekonomik ve Sosyal Ted birler», Türkiye Ticaret Gazetesi. 24.7.1984
(9) Kumbaracıbaşı. Ön. Ver, s. 255. (10) Aynı, s. 257.
açıd an «geçici» de olsa, isten en istih d am düzeyini sağlayam a- m a so ru n u n u getirm ektedir.
K ısaca belirtm ek gerekirse, istih d am sorunu, d iğer e tk en lerle birlikte, in san g ü cü p lan lam ası ile eğitim p lan lam asın ın tu tarlılığ ı sa ğ la n a ra k etkilenebilecek, belli ölçüde hafifletile bilecek b ir so ru n o larak görülm ektedir. Eğitim sistem inin ü r ü n lerinin, nitelik ve nicelik o larak , p iy asan ın talep lerin e uyg u n olm asının sağlanm ası, istih d am ın k alk ın m a sürecini itecek b ir yapıya kavuşm asını kolaylaştırabilecektir. Ç ünkü, işgücünün fiziksel kullanım ı ile «millî gelir düzeyi» veya aynı a n la m a g e len «toplam üretim » a ra sın d a güçlü b ir ilişki v ard ır. B aşka bir deyişle, toplam üretim , işgücü k u llanım ına, y an i istih d am a bağlı o larak d e ğ iş e b ilir d i). Bu nedenle, eğitim sistem i, yetiş tireceği bireylere k aza n d ıra c ağ ı özellikler yoluyla istihdam düzeyini ve dolayısıyla milli gelir a rtışla rın ı olum lu yönde e t kileyebilecek b ir a ra ç o larak görülm ektedir.
Eğitim ve V erim lilik
Verim lilik kavram ı, geniş an lam d a, ü retim in h e rh a n g i bir reel girdiye veya tü m reel g ird iler to p lam ın a o ra n ı o larak t a n ım la n m a k ta d ır!^ ) . G erçekte fa k tö r v erim liliklerinin b irb irin den kesin o larak ayrılm ası zor olm akla birlikte, em eğin niteliği ve b u n u n verim lilik üzerindeki etkisi k o n u su n d a yapılm ış ça lışm a lar bu lu n m ak tad ır.
K alkınm a y a d a büyüm e açısın d an bakıldığında verim li lik, toplum gönencinin ekonom ik tem ellerini g ü çlen d iren bir a ra ç o larak görülm ektedir. Bu a ra c ın gelişm ekte o lan ülkeler açısından, k ay n ak tra n sfe rin in kolaylığı nedeniyle, d a h a etkili olduğu ileri s ü rü lm e k te d ird 3 ).
V erim liliği etkileyen ekonom ik, toplum sal ve yapısal f a k tö rler üç g ru p ta to p lan m ak tad ır: Em eğin niteliği, serm aye yo ğun lu ğ u ve serm aye-em ek kullanım etkinliği (14).
Emeğin niteliğinin yükseltilm esi için yapılan, yani in san u n s u ru n a yap ılan y atırım ların , verim liliği a rtırm a açısından, m addi serm ayeye yap ılan y a tırım lard a n fa rk lı olm adığı b elir
til) Aynı, s. 258.
(12) Sümer, Ön. Ver., s. 33 (13) Aynı, s. 36.
tilm e k te d ir(l5 ). S erm ay e yoğunluğu, d iğ e r b ir deyişle, em ek başın a düşen serm ay e açısın d an «daha iyi eğitilm iş b ir işg ü cü n ü n d a h a çok ve d a h a yüksek nitelikli serm ay en in etkili k u llan ılm asın a o lan ak verdiği; aynı z am a n d a d a d a h a çok ve d a h a yüksek nitelikli serm ayenin, ü stü n eğitim li işg ü cü n ü n etkili o larak k u llan ılm asın ı sağladığı», F ab rican t ta r a f ın d an ileri sü rü lm e k te d ir (16). F ab rican t ın ABD'de yaptığı bir a ra ştırm a n ın sonuçları, em ek niteliği ve serm ay e y o ğ u n lu ğ u n dak i a rtışla rın , verim liliği eşit ölçülerde a rtırd ığ ın ı (% 16'şar), ikisinin etk in k u llan ım ın ın ise, verim liliği % 68 o ra n ın d a a r t ı r dığını gösterm ektedir.
V.E. K om arev, eğitim in verim lilik üzerin d ek i etkisini şöyle belirtm ektedir:
...S an ay id e ü re tim a rtışın ın % 75'i verim liliğin yükseltilm esi sonucudur. Strum lin, u lu sal gelir a rtışın ın % 23’ü n ü n , işçilerin nitelik ve k ü ltü r d ü zey lerin in yükseltilm esi sonucu oldu ğ u n u ileri sü rm ü ştü r: Eğitim e y ap ılan b ir ru b lelik b ir y atırım , u lu sal geliri üç ru b le d e n d a h a fazla a rtırm a k ta d ır (17).
Bu h e sa p la m a la ra göre, işg ü cü n ü n niteliğini a rtırm a k için y ap ılan b ir birim lik b ir y atırım , bu işg ü cü n ü n ku llan ılm ası d u ru m u n d a, m illi gelire üç k a tı k a d a r k a tk ı sağ lam ak tad ır.
İşleyen ekonom ik sistem n e o lu rsa olsun, işg ü cü n ü n sahip olduğu niteliğin, ü re tim artışın ı, şu y a d a b u o ran d a, a m a m u t la k a etkilediği an laşılm ak tad ır. A ncak, b u ra d a önem li olan n ok ta, işg ü cü n ü n alab ild iğ in e eğitilm esi ve çok say ıd a eğitilm iş in- san g ü c ü n ü n ü retim d e k u llan ılm asın ın çok fazla an lam lı olm a dığıdır. ö n e m li olan, teknolojinin g erek tird iğ i n itelik te ve say ı d a elem an k u lla n m a k tır. Y ani üretim de, etk in fa k tö r bileşim ini sağ lam ak tır. Ne denli eğitilm iş o lu rsa olsun, teknolojinin g e re k tird iğ in d en fazla in san g ü c ü n ü n ü retim d e k u llan ılm asın ın ve rim liliği d ü şü rd ü ğ ü bilinm ektedir. Y u k a rıd a belirtilen Fabri- c a n t’ın a ra ş tırm a so n u çla rın d a d a g ö rü ld ü ğ ü gibi, iki fa k tö rü n etk in kullan ım ı ile sağ lan ab ilen ü re tim artışı, tek tek iki
faktö-(15) Aynı, s. 38. (16) Aynı, s. 39.
(17) Mahmut Adem, Tiirk Eğitiminin Ekonomik Politikası (Ankara: Bilim Matbaası, 1977), s. 2.
rü n niteliğ in in ya d a y o ğ u n lu ğ u n u n a rtırılm ası ile sağ lan ab ilen a rtış ta n d a h a fazla o lm aktadır.
Sonuç olarak, k alk ın m a p la n la rın ın istenen gönenç d ü ze yine erişm ede b aşarılı bir a ra ç olm a işlevini görebilm esi, p la n la rın bütünleştiriciliği çerçevesinde eğitim -insangücü-istihdam ilişkisinin sağlıklı b ir biçim de ele alınm asını g erek tirm ek ted ir. A ncak o zam an, eğitilm iş in san g ü cü n d en beklenen verim lilik elde edilebilecek ve k alk ın m a hedeflerine ulaşılabilecektir.
KAYNAKLAR
Adem, Mahmut. Türk Eğitiminin Ekonomik Politikası. Ankara: Bilim Mat baası, 1977.
Alemdar, Yiğit. İnsangUcü İhtiyaçlarının Planlanması Özerine Çeşitli Yak. taşımlar ve ÜBYK Planındaki İnsangUcü İhtiyaçları Modelinin Çö zümlenmesi. DPT Yayınları No. DPT: 1291-SPD: 253. Ankara: 1973. Düzenli, Nazım. Türkiye'de istihdamı Geliştirici Ekonomik ve Sosyal Tedbir
ler», Türkiye Ticaret Gazetesi, 24 Temmuz 1984.
Hamurdan, Yusuf. (Türkiye’de insan Kaynaklarının Değerlendirilmesi Soru nuna Yaklaşımı Açıklayıcı Bir Not.» DPT-SPD, Teksir. Ankara: 1981.
Kumbaracıbaşı, Onur ve Erdoğan Soral. Ekonomiye Giriş. Ankara: Daily News Web Ofset Mat., 1977.
öner, Erden. İktisadi Planlama. Ankara: SBF ve BYYO Bas., 1983
Sümer. Ali P. «Prodüktivite Teknolojik Değişme ve Ekonomik Büyüme.» Yayınlanmamış Doktora Tezi, Siyasal Bilgiler Fakültesi, Ankara,---Türk, İsmail, iktisadi Planlama Prensipleri. Ankara: Emel Matbaası, 1970.
