Yarasa Çorbası: Koronavirüs Hakkında Modern Çağın Mitleri ve Şehir Efsaneleri Dr. Mustafa DUMAN

(1)

http://www.millifolklor.com ₅₉

YARASA ORBASI: KORONAV R S HAKKINDA

MODERN A IN M TLER VE EH R EFSANELER *

The Bat Soup M th : An E aluation on Contemporar

Myths and Urban Legends about Coronavirus Dr. Mustafa DUMAN**

Z

Covid-19 olarak adland r lan e lkemi de a g n olarak korona ir s ad la bilinen ir s salg n hak-k nda gerehak-k sos al med ada gerehak-kse di er ile i im hak-kanallar nda pehak-k ohak-k bilgi pa la lmahak-k ad r. B bilgilerin

o , alan haber ba lam nda de erlendirilebilecek me inlerde er almak ad r. B me inlerin mi , ehir efsa-nesi, dedikod e s len ilerle de ak ndan ili kisi b l nmak ad r. B ili ki ara m-ak ar m s reci a s ndan daha i i g lemlenebilir. Modern insan, g ndelik ha a a kar la sor nlara me c eknoloji le m b l rken eknolojinin e ana kadar sahip ol nan bilgi birikiminin korona ir s n ka na e eda isi hakk nda ne bir ce ap b lamamas , s kon s anla lar n or a a kmas na neden olmak ad r. Dola s la, korona ir -s n ka na n n e eda i-sinin ne old , eda i edileme se insanl n son n n ne olaca h s s nda s rekli bir me in re imi or a a kmak ad r. B me inler ise sos al med a kanallar arac l la k resel anlamda old k a h l bir ekilde a lmak ad r. A r ca b me inler, elek ronik or amdan koparak insanlar n g ndelik ha a a birbirlerine anla klar hika eler e d n mek edir. Anla c e dinle icilerin emel ga esi ise bilinme olan anlamland rma a al mak r. B ba lamda korona ir s sadece fen bilimlerinin inceledi i bir konu olmaktan k p, ba a psikoloji e an ropoloji olmak ere insan da ran n anlama a al an m disiplinlerin al ma alan na girmek edir. S kon s korona ir s hakk ndaki efsaneler, alan haberler e di er anla lar old nda, halk bilimi merkezli bir incelemenin ap lmas da or nl hale gelmek edir. B nedenle, b makalede salg n hakk nda re ilen mi ler, ehir efsaneleri, dedikod lar, s len iler e alan haberler; or a a k nedenleri,

me-inlerin a lma s recindeki e kin fak rler, me me-inlerin rsel ellikleri e i le leri bak m ndan ele al nm r. B do r l da makalenin amac , korona ir s n ka na na dair or a a kan ehir efsanelerinin k kenini belir-leme e al mak r. A r ca, b efsanelerin old k a k sa s rede a lmas e bilinirlik ka anmas n n nedenlerini

ar ma a a mak makalenin bir di er amac d r. Makalede er erilen me inler alan ara rmas ne icesinde der-lenmi ir. Ancak b alan ara rmas nda klasik derleme n emlerinden olan m laka , g lem a da anke k l-lan lmam ; b n n erine s kon s efsanelerin a ld klar ana mecra ol-lan in erne or am nda bir derleme

al mas ger ekle irilmi ir. B n n i in; Google Trends, T i er Trend Topics e hash ags (kon e ike leri) e ben er ekilde Facebook a da kon e ike lerinden fa dalan lm r. B derleme alanlar nda, 2020 Mar , Ni-san e Ma s a lar n kapsa an aramalar (derlemeler) ap lm r. B hali le, in erne or am ndaki folklorik bilginin derlenmesinde akip edilebilecek bir e rim i i alan ara rmas denemesi ap ld n ifade etmek m mk nd r. Makalede, korona ir sle ilgili en fa la pa la lan e inan lan ehir efsaneleri rneklem olarak belirlenmi e b rneklemi des eklemek ad na, b s re e or a a kan e i li dedikod e s len ilerden de fa dalan lm r. B anla lar n pa la m kanallar , pa la c lar e al c lar n n ile i im s reci; i erik e ap

ellikleri de makalenin kapsam dahilinde ele al nan h s slard r. Anahtar Kelimeler

Korona ir s, ehir efsanesi, alan haber, mi , ak ar m or am . ABSTRACT

Much information has been shared on both social media and other communication channels about the virus epidemic called Covid-19, which is commonly kno n in T rke as "korona ir s". A lo of his infor-ma ion is based on so rces and repor s ha sho ld be considered fake ne s because they are simply not based on reality or facts. Information sources and reports such as these share many similarities with myths, urban legends, gossip, and rumors in terms of their structural units and fictiveness. While it may seem to most people ha so far modern man has fo nd echnological sol ions o mos of he problems faced in e er da life, he still appear to rn o he familiar primi i e a i des hen faced i h nresol ed no el problems, hich * Geli arihi: 16 Nisan 2020 - Kabul tarihi: 1 E l l 2020

Duman, Mustafa. Yarasa orbas : Korona ir s Hakk nda Modern a n Mi leri e ehir Efsaneleri

Mi F 127 (G z 2020): 59-71

** U ak ni ersi esi Fen-Edebi a Fak l esi T rk Dili e Edebi a B l m , U ak/T rki e, [email protected], ORCID: 0000-0001-9689-4034.

(2)

Mi F k , 2020, Y 32, Ci 16, Sa 127

60 http://www.millifolklor.com

have led to the rise of such false or unsubstantiated narratives we now see regarding the Coronavirus. Therefore, one can say there is a continuous production of texts about the source/origin of an unknown problem similar to creation myths or other narratives based on beliefs. Unlike the mythical era, these texts are spread globally very rapidly through social media channels. Additionally, once passed from the various media sources to the public ear, hese repor s become s ories he people ell each o her in dail life. And he main p rpose of he narra ors and listeners is to try to understand the unknown. In this context, Coronavirus is not only a subject studied by sciences, but also becomes a subject which must be analyzed by such disciplines that aim to understand human behavior, especially psychology and anthropology. When it comes to fake news and other narratives about the Coronavirus, a folklore-centered study is also imperative due to their kinship with traditional narratives. There-fore, in this study, myths, urban legends, rumors, and fake news about the virus are evaluated in terms of the motivating factor and other reasons behind the creation and emergence of the reports, the effective factors in the process of the spread of reports, and the general characteristics and functions of the reports. Accordingly, it is possible to state that the main purpose of this essay is to try to determine the origin of the urban legends about Coronavirus. In addition, another purpose of the present study is to discuss the reasons why these legends spread and gained awareness in a very short time. The legends analyzed in this study were compiled through a field research. However, the classical methods were not used in this field-work; instead, a new compilation method was carried out on the internet, the main medium where these legends are spread, in 2020 March, April and May. For this; Google Trends, Twitter Trend Topics and hashtags and Facebook hashtags have been used. Based on this survey, the most shared and "believed" urban legends about Coronavirus were determined as samples of this study, and various rumors and gossips emerged during this process were also used to support this sample.

Key Words

Coronavirus, urban legend, fake news, myth, transmission environment. Giri

T m d n a e kisi al na alan korona ir s salg n , hakk nda or a a a lan komplo eorileri e alan haberler nedeni le sadece po i if bilimlerin inceledi i bir kon olmak-an k p ba a psikoloji, sos oloji e olmak-an ropoloji olmak ere insolmak-an da rolmak-an n olmak-anlamaya

al an m disiplinlerin al ma alan na girme e ba lam r. Korona ir s hakk nda or-a or-a or-a lor-an or-anl bilgilerin belirli formlor-ardor-aki or-a lmor-a s reci e or-anlor-a c -dinleyici (por-ay- (pay-la c -al c ) ili kisi ise halk bilimi disiplini er e esinde ele al nmas gereken bir kon halinde d n m r. Folkloris ler olarak bi ler inanca da al anla rlerini, ri elleri e di er g lamalar incelerken insanlar n b r nleri neden re iklerini de anlama a a-l r . James De sch n foa-lka-lor e korona ir s hakk nda kaa-leme aa-ld pop a-ler a s da (De sch 2020) b h s sa dikka ekmek edir. B nedenle, b s re e or a a kan alan haberlerin, s len ilerin e ehir efsanelerinin ara m-ak ar m ns rlar , ap e i eriklerinin halk bilimi merke li bir al mada ele al nmas gerekmek edir.1_{Korona ir s} e raf nda ol an halk bilgisi ile ilgili olarak ABD deki e i li folklor k r l lar n n ol

-rd eri abanlar2_{e s l arih-folklor merkezli projeler}3_{l slararas l ek e} folk-loris lerin b kon a e ildi ini g s ermek edir. B gerek elere ba l olarak makalemi de korona ir s hakk nda re ilen mi ler, ehir efsaneleri, dedikod lar, s len iler e alan haberleri belirgin birka elli i bak m ndan ele ald k. B ellikler ise nlard r; me in-lerin or a a k nedenleri, me inin-lerin a lma s recindeki e kin fak rler, me inin-lerin r-sel ellikleri e i le leri.

Amac m modern bb n are arad bir ir s salg n n bir halk bilimi al mas nda ele almak old i in, makalede irdelenecek kon lar erinde bira daha a r n l bir a klama apmam g n olacak r. ncelikle, mi re imi ba lam nda ilkel e mo-dern kar la rmas apmak, makalede la lmak is enen son lardan biri de ildir. Zira insanl n sahip old a klanama an bir h s s belirli bir man k i erisinde mi ler as as la a klama e lemi ni or a a ko mak, mal m n ilam ndan ba ka bir e

(3)

olma-Mi F k , 2020, Y 32, Ci 16, Sa 127

http://www.millifolklor.com ₆₁

acak r. B nedenle makalede, korona ir s n ka na na dair or a a kan ehir efsane-lerinin k kenini belirlemek ama lanm r. A r ca, b efsanelerin old k a k sa s rede a-lmas e bilinirlik ka anmas n n nedenlerini ar ma a a mak makalenin bir di er ama-c d r. nanama-ca da al rler olarak de erlendirilen mi e efsanelerin e a r ama-ca bir anla

r olarak de erlendirilmeseler bile, anla icrac icra or am emelinde ol malar bak -m ndan folklor n incele-me alan na giren dedikod , s len i e alan haber gibi s le-m

rlerinin i i eli ini korona ir s efsaneleri ba lam nda ar ma a a mak, makalenin he-defleri aras nda er almak ad r.

Makalede takip edilen n em e makalenin kapsam e s n rl l klar da b ama lar do r l s nda belirlenmi ir. Makalede er erilen me inler, in erne or am nda 2020 Mar , Nisan e Ma s a lar nda r len bir alan ara rmas ol la derlenmi ir. B -n -n i i-n; Google Tre-nds, Twitter Tre-nd Topics ve hashtags (ko-nu etiketleri) ve be-nzer

ekilde Facebook a da kon e ike lerinden fa dalan lm r. B derleme hem T rk e hem de ngili ce olarak, arasa orbas , arasa orbas , bi olojik silah e korona ir s etiketleri erinden ap lm r. B hali le makalede, in erne or am ndaki folklorik biginin derlenmesinde akip edilebilecek bir e rim i i alan ara rmas denemesi ap l-d n ifal-de e mek m mk nl-d r. Makalel-de, korona ir sle ilgili en fa la pa la lan e

inan lan ehir efsaneleri rneklem olarak belirlenmi e b rneklemi des eklemek ad na, b s re e or a a kan e i li dedikod e s len ilerden de fa dalan lm r. B anla lar n pa la m kanallar , pa la c lar e al c lar n n ile i im s reci, i erik e ap

ellikleri de makalenin kapsam dahilinde ele al nan h s slard r.

Metin: Bir Yarat l a da Yok Ol Anlat s olarak Yarasa orbas Efsanesi e Di erleri

D n a Sa l k rg raporlar na4_{g re Aral k 2019 arihinde or a a k} _iddia edilen korona ir s, k nok as old d n len in in W han ken inde k sa s rede bir salg n halini alm r. Mar a i ibari le de d n an n pek ok lkesinde g r ld k en sonra T rki e de ilk akalara ras lan ld Sa l k Bakanl araf ndan d r lm r. Has al n eda isinde ol ka edilmi se de hen bilinen bir eda i n emi a da

nle-ici a or a a kmam r. Hal b le ken e ir s n b la mas ne icesinde ha a n ka -beden insanlar n sa s her ge en g n ar arken k resel d e de bir kaos ba g s ermi ir. Kaos n en nemli nedeni ise ir s ka na n n am olarak bilinmemesi e salg n n n ne e kili bir bi imde ge ilememesidir.

G n m insan n n pek de al k olmad b belirsi lik s reci e k resel kao ik or am, salg n n ka na hakk nda alan haberlerin, komplo eorilerinin e ehir efsanele-rinin or a a kmas n beraberinde ge irmi ir. ellikle sos al med a pla formlar nda h l bir ekilde a lan bilgi kirlili i, belirli birka k resel ehir efsanesini e ok ol miti olarak da kabul edilebilecek in erne anla s n or a a karm r. Vir s n ka na hakk nda re ilen anla lardan ikisi, k rg s bak m ndan insanlar a min e i i i in k re-sel l ek e bir bilinirlik ka anm r. B iki anla Yarasa orbas efsanesi e Bi o-lojik Silah efsanesi/komplo eorisi olarak adland rabiliri . re ilen b anla lar i erik bak m ndan de erlendirmeden nce, erminolojimi e b anla lar n i erikleri hakk nda birka a klama apmam fa dal olacak r.

1. ehir efsanesi ile mi erimleri, kon n n man olma anlar araf ndan birbiri e-rine ok fa la k llan lsa da ba nemli a lardan birbirlerinden a r l rlar. B nlar; anla da zaman-mek n, inan l rl k e anla m or am d r. Her iki anla r de bir ara l , eniden ara l , or a a k , re i i e a ok ol kon edinse de mi lerde aman e mek n

(4)

Mi F k , 2020, Y 32, Cilt 16, Sa 127

bilinen d n an n esi ken ehir efsanelerinde aman g n m , mekan da g n m d n-yas d r. Mi lere bir k si e a fedilirken ehir efsaneleri a dan a a dola an e a rler olarak de erlendirilebilir. B iki r birbirinden a ran bir di er nemli h s s ise

anla-c lar d r. Mi in kendisine k si e a fedilen el bir anla anla-c s e anla or am arken ehir efsanelerinde b lesi bir d r m s kon s de ildir. B farkl l klara ra men ehir efsanelerini modern a n mi leri olarak de erlendirmek m mk n olabilir. nk g n -m de kendisine k si e a fedilen -me inlerin re i-mine ih i a kal-ma-m , ara l e

ok ol a dair bilgiler k sal ki aplar e bilimsel al malar araf ndan imdilik a min edilmi ir. Dola s la o opl m i in mi ik d nem bi mi ir. Ancak halen, me c eknolojinin e bilgi birikiminin ce ap eremedi i korona ir s gibi g ncel sor nlar or-a or-a kor-abilmek edir. B sor nlor-aror-a ce or-ap or-aror-amor-a ih i or-ac ise ehir efsor-anelerini do rmor-ak- rmak-ad r. Ben er ih i a larla dedikod a da s len iler de (bk. Difon o e Bordia 2007) or a a kmak ad r.

Mi ile ehir efsanesi aras nda b lesi bir a r m s kon s ken, inceleme e kon edilen anla lar n sos al med ada re ilen haber e ike li me inler olmas , alan haber ka ram na da de inmemi i gerek irmek edir. Daha nce kaleme ald m bir a m da (Duman 2019a) yalan haberlerle geleneksel anla lar aras ndaki ili ki i a r n l olarak ar m i in b rada do r dan alan haber in, hakika esi (pos - r h) a da ehir efsanelerinin a lmas n sa la an kanallar (anla or am , anla konsep i) old n ifade edebiliriz.

2. a m n en b k sor n olarak kab l edilen alan haber arac l la a lan korona ir s hakk ndaki anla lar hem bir ara l hem de ok ol esas almak ad r. B ba lamda k resel d lemde en fa la m ab k ol nan ehir efsanesi Yarasa orbas ile ilgili oland r. Yarasa orbas efsanesinin a lmas na sebep olan ideo, bir ge i blog-ger olan Wang Meng n araf ndan 2016 l nda ap lan bir gas ronomi program na ai ir. S kon s ideo in de de il, bir Pasifik adas olan Pala da ka dedilmi ir. Mengyun, b lge i an rken arasa orbas da dahil olmak ere di er erel le e leri de

a m r e 2016 da hen b le bir salg n ok r.5

Korona ir s n ka na n n am olarak b l namamas e has al n ilk olarak in de or a a kmas e m h emel ka na n n arasalar old n n iddia edilmesi nedeni le, ideo hakk nda or a a a lan ki isel g r ler bir ara a gelerek k rg sal a dan insanlar a min edecek bir hale d n m e Yarasa orbas efsanesi b ekilde or a a km r. Ta min e me ka ram s bjek if bir de erlendirme olarak kab l edilebilir; ancak b ehir efsanesinin e i li med a pla formlar nda ha a l sal haber ajanslar nda pa la lma oran6_{b de erlendirme i des ekle en kan lar olarak kab l edilmelidir.}

B s re , bir a dan g n m insan n n inan labilir me inler re erek belirsi li i gi-derme ra olarak g r lebilir. Anla daki kaos ge iren ip ise inlilerdir. in m fa n n pek ok ki i araf ndan a r l klar m fa olarak de erlendirilmesi e inlilerin ah i e k bir beslenme al kanl na sahip old klar7_d _{ncesi ki b d r m bir kal p} arg (s ereo ping) olarak de erlendirebiliri - b ehir efsanesine k rg sal man k ka-and ran ilk ns r olarak kab l edilebilir.

K rg sal man sa la an bir di er h s s ise re ilen me nin ap s la ili kilidir. re ilen b ehir efsanesi ilgin bir ekilde ara l mi lerinin ap sal elliklerini sergi-lemek edir. Bilindi i gibi ara l mi leri bir a a , a a ih a i, ce a ve b l m-lerinden ol r (D man 2019b). Yarasa orbas efsanesini, geleneksel mi in ap sal

(5)

Mi F k , 2020, Y 32, Ci 16, Sa 127

http://www.millifolklor.com ₆₃

Yasak: nsana arar erecek nesnelerin enmesinin asaklanmas (Yasak Meyve) Yasa n ihlali: Yenilmemesi gereken nesnenin yenilmesi ( G ah)

Ceza: Enfek e olma e salg n has al k (Ce a, a, )

Son : l mler, bir kahraman n sor n mesi, a n n b l nmas (Kozmos). B hali le Yarasa orbas efsanesi, geleneksel anla rg s ne sahip olmakla bir-lik e, ehir efsanelerinin a ld gibi a dan a a h la a lmak ad r. B d r m so-n c so-nda ise bir sos al ger ek or a a kmak ad r.

Sos al ger ek, ger ekli in g recelili ini e ger ek ka ram n n belirsi li ini ifade eden ka ramlardan biridir. Kon hakk nda al ma apan Solma , sos al ger ek hakk nda

nlar ak ar r:

Topl a a an do an sos al ola lar bir s re sonra opl msal bir anlam ka anarak sos al ger e e d n r. Sos al ola ise; insanlar n opl l k halinde a amalar ndan do an e b n insanlar n or akla a ger ekle irdikleri her rl hareke , d nce, d g e inan ar lar d r. ( ) G nl k a am ger e i kendisini bi e, nellikler e

ba kalar la pa la mak a old m bir d n a eklinde s nar. ( ) B n b anla

-lanlar n son c nda as l dikka edilecek nok a, bi lerin karma k bir d n ada a a-mak a ol m , pek ok bilgi e la mak i in o ori elere da anmak or nda kal -m e b ndan dola inan lar -m ile objek if ger ekler aras nda a k r l klar n olabi-lece i ih imalidir (Pa arl 1979, 10 e Krech e Cr chfield 1980, 218 den ak . Sol-maz 2004, 51).

Solma n al n la arak de indi i ger ekli in s bjek ifli i kon s bilim felsefesi ile ilgilenen pek ok filo of n g ndemini me g l e mi ir. Ger ekli in s bjek ifli inden ka-s aka-sl nda ger ekli i anka-s n iddia eden me inlerin o an ikli idir. Bi e g re hangi r e ike ine sahip ol rlarsa ols nlar ger eklik iddias nda olan m me inler asl nda ak p gi-den bir aman diliminde ger ekle en ola e d r mlar n s bjek if ans malar d r. Sol-ma n da ifade e i i gibi; draSol-mati bi g e i e ge e a a da e i bi fa a -d ; ge e i e -di i i -de e -da a ge i e e a ; fa a d a a i g e i bi-e bi-e bi-e i dbi-e a a a bi d g a e ihi e e i a d a i i a a a

e di i i . (2004, 51). B ba lamda, dene e ba l bilgileri a r mak ka d la,

ko-rona ir s hakk nda bire ler araf ndan re ilen anla lar n amam n n ger eklikle mesafe-sinin a n old n ifade edebiliri .

S kon s ehir efsanelerinin or a a kmas s recine ekrar d necek olursak; toplu halde a ama a ba la an ilk insan ile g n m insan aras nda bilgi e la ma ekni i a s nda ba farkl l klar ard r. Ancak hangi d nemde or a a karsa ks n, insan n o anda sahip old eknoloji bir sor na ce ap eremedi inde, ilkel ile modern 8 ara-s ndaki meara-safe daralmak ad r. nk modern insan da emedi i b sor nla k aslan-d naslan-da ilkel bir aslan-d r ma aslan-d mek easlan-dir. B neaslan-denle, farkl aman aslan-dilimlerinaslan-de ol r -lan inanca da al anla malar, i erik e ap bak m ndan ben erlikler sergilemektedir. Yu-kar da k saca ahlil e i imi Yarasa orbas efsanesi de b espi i in g n bir rnek olarak kabul edilebilir.

Mi lerin ilk ol r ld d nemde de insanlar n do ada me dana gelen e anlam eremedikleri ola lar k rg sal bir man k i erisinde anlamland rma abalar na ahi ol -r . Dola s la Ya-rasa o-rbas efsanesi de ben e-r bi-r ih i a an do m r e pk mi -ler gibi birer sos al ger ek olarak kab l edilme e ilimindedir. B nok ada, s kon s efsane e pek ok ki inin de inanmad n ifade e memi gerekir. Ancak ellikle Yarasa orbas efsanesinin sos al med ada pa la m sa s n e bilinirli ini g den ka rmamak gerekir. A r ca b makaledeki amac m , b efsane e inanma an insanlar n inanmama

(6)

Mi F k , 2020, Y 32, Cilt 16, Sa 127

nedenleri de il de il; inanan e a en a ndan b hika e i pa la ma ih i ac hisseden in-sanlar n b a rlar n anlamak r.

3. Korona ir s n ka na n arama giri iminde bir komplo eorisi olarak de erlendi-rilebilecek Bi olojik Silah eorisi (bk. Baker 2020) bir di er a g n anla d r. B anla a r ca ba in merke li haber ka naklar nda da or a a a lm r. B hali le Bi olojik Silah eorisi, Yarasa orbas efsanesini r me giri imi olarak kab l e mek de m mk n-d r. B anla a g re; in n-de or a a kan korona ir s ABD araf nn-dan asarlanm r e ekonomik olarak h l bir b me oran akala an in in geli imi b ir s salg n la engellenmek is enmi ir. B komplo eorisinin pek ok ar an olmakla birlik e bir di er a g n ar an nda ise; d n adaki ba gi li g ler araf ndan, insanl n elektronik or ama ba l olarak, ok fa la sos alle meden nas l a a abilece inin es edildi i kon edinilmi ir. B anla , Yarasa orbas efsanesine g re ap sal a dan bira daha farkl bir ellik edir. B hali le, b anla bir komplo eorisi olarak de erlendirmek daha do r olacak r.

Yap s i ibari le mi a da efsanelerle ben erlik g s erme en, dedikod e a s -len i olarak de er-lendirilebilecek di er ba me in ba l klar ise nlard r; 1. Korona i-r s n 5G eknolojisini gi leme gii-ri imi olmas , 2. Vii-r s n laboi-ra ar or am nda re il-mi olmas , 3. D n a n f s n a al ma giri iil-mi, 4. Vir s n m as ona ra arak insan-l n son n ge irece i, 5. H k me insan-lerin b sainsan-lg n daha nceden biinsan-lmesi; ancak kaos an ka nmak i in b n gi lemeleri... Vir s n ka na e m h emel e kileri hakk ndaki b eorilerin sa s ar r labilir. A r ca b dedikod e s len ilere ir s en kor nma ollar hakk ndakiler eklenecek ol rsa b lis enin old k a a aca n ahmin e mek ok g de ildir.

Korona ir s hakk nda anla lan iki a g n anla n n i erikleri hakk nda erdi imi bilgiler, b nlar n a lma s re lerinin nas l old sor s n da merak edilen bir h s s haline ge irmek edir. nk anla lar n a lma ara lar e a l rken me inlerde me -dana gelen de i iklikler, b me inlerin erelle erek bilinirlik e pop lerlik ka anmas n beraberinde ge irmi ir.

Ba lam: Vir sten Daha H l Ya lan ehir Efsaneleri

Korona ir s hakk ndaki efsanelerin e di er dedikod e s len ilerin a lmas kon s n ilk olarak sos al ger ek e halk bilgisi r nlerinin sos al bo ba lam nda ar ma a a abiliri . B lelikle, a lman n h n e o nl n daha arl bir e-kilde tahlil edebiliriz.

1. Sos al ger eklik ile halk bilgisi r nlerinin sos al bo aras nda s k bir ili ki ard r e b ili ki ir s hakk ndaki anla lar n a lmas ndaki en nemli e kenlerdendir. Sos al ger ek ka ram , insanlar n opl a a ndan ka naklanan bir bilgi re im s re-cine i are e mek edir. Bire sel olarak re ilen ancak aman i erisinde kolek if bir re im halini alan me inlerin ger ek olarak kab l edilmesi de sos al ger ek ka ram ile ili kilidir. S kon s inanca da al me inler old nda, sos al ger ek ka ram halk bilgisi r nle-rinin sos al bo la ili kilenir. B na g re; halk bilgisi (folklor) bir opl m n sahip ol-d bilginin d r. Topl m n bir esi, opl m n genelinin sahip old m bilgi e sahip olma ken ok sa daki insan n bilgi birikiminin bir ara a gelmesi le inan e ge-lenekle ili kili kolek if bir bilgi or a a kar (bk. Ben-Amos 1987, 6). B bilgi dog-ma ik bir h i e e sahip ir; ani bilginin ger ekli ini sorg ladog-mak i in gerekli olan ihin-sel s re ler, folklorik bilginin ger ekli inin sorg lanmas i in k llan lma . nk halk

(7)

Mi F k , 2020, Y 32, Ci 16, Sa 127

http://www.millifolklor.com ₆₅

bilgisi r nleri bir ih i a ne icesinde or a a kar e ih i a or adan kalk nda b r n-ler de ka bol r. Dola s la, anda ar olan b r nn-lere ih i a d lmak ad r e b nedenle b i le sel ara lar n ger ekli inin sorg lanmas kendi i inde bir ms l k ba-r nd ba-r ba-r.

Yine de bir halk bilgisi r n olan efsaneler gibi inanca da al rlerin i le lerinin de il de i eriklerinin ger ekli ini sorg lamak m mk n m d r? sor s ak llara gelebilir. B nok ada da n g ard e mememi gerekir; inanca da al rlerin i erikleri d nemin ar lar na g re de i ir e d nem insan n n inanma ih i ac n b ekilde kar lar pk korona ir s anla lar nda g lemlendi i gibi... Timo h Tangherlini nin ifadesi le; ef-saneler ger ekli in inan labilir bir ekilde eniden k rg lanmas la or a a kar (1990, 372).

Mi , efsane, ehir efsanesi, s len i e dedikod larda s n lan ger ekli in or a a k-mas nda bir opl l n ek bir organi ma gibi hareke e mesi e kilidir. S len i e dedi-kod lar hakk nda ap al mas nda Solma ; s len ilerin, al c e ak ar c n n ek ama kolek if bir d lemde birle mesine esile old n ifade eder e nlar ekler;

Bir s len i i birine ge irmek hem haberleri e hem de med a , mesaj e ile ici i birbiri le birle irir. S len inin bire sel bir nesi ok r e bir s len ide bir ok farkl insan a n e i s ler. Ve b den bire sel par alar n n a n anda ar olma-d bir kalabal a olma-d n rler. S len ide name c bir kalabal k kon r, b kalaba-l n ekalaba-leri ancak bir akalaba-legori i inde g r n r hakalaba-le gekalaba-lir. (2006, 569).

B s re , korona ir s hakk nda ol r lan me inlerin ol m e ak ar m nda da ben er ekilde i lemi ir. Farkl pa la m kanallar ndan farkl i eriklere sahip olarak pay-la pay-lan me inler, or ak emapay-lar nok as nda birle mi e b nedenle de or a a or ak bir bilgi

re imi km r.

S kon s bir anla n n a lmas , ani ak ar lmas old i in b ba l k al nda, anla c e anla m or am na da er ermemi gerekir. B ar malar anla c -ger eklik e anla or am -ger eklik ba lan s erinden r erek ger ekli ine inan lan s ko-n s me iko-nleriko-n ak ar m s reciko-ne k abiliri .

2. Anla c lara klenen e i li as flar, onlar n re ikleri me inlerdeki ger eklik al-g s n do r dan e kiler. Bilindi i ere, al-ger ekli i ans mada ak ar c n n (bilal-gi ka na ) kimli i hakk ndaki ar malar An ik a filo oflar ndan b ana pek ok d n r n il-gisini ekmi ir. B nedenle, b rada ger e in ni eli i e ak ar m hakk nda n felsefi bir ar ma r mek ense, farkl ni elik eki anla c lar n re ikleri me inlerdeki ger ek-lik iddialar n n arafl old n do r dan ifade edebiliri . Bir arihi hadise i anla an e-sika ile arihi bir d nem hakk nda bilgi sahibi olabildi imi bir edebi eser aras nda, ger-ekli i ans ma a s ndan b k bir fark ok r. nk ger eklik kendili inden me -dana gelir e belirli bir anda or a a kar e ka bol r. B ger ekli i ans ma giri imleri ise, tercih edilen dil ve metodolojiye g re arihi esika, ga e e haberi, sos al med a g n-derisi e a edebi eser olarak ekillenir. B alanlardaki bilgilerin hepsi, bir ger ekli in drama ik or m ndan ba ka bir e de ildir.9_{Dola s la, ger ekle mi bir ola anla an} bir arih i, haberci e edip aras ndaki en nemli fark, onlar n ger e i ans rken k rg -lad klar me indeki es e ik mesafe e ger ekli i ans ma iddialar d r. Tarih i es e ik me-safe i s f r nok as na akla rarak bir me in k rg larken; haberci ki isel g r lerine er vererek b mesafe i bira daha a ar; bir edip ise ger e i so bir ekilde ans arak b mesafe i daha da ileri g r r.

Es e ik mesafe her ne kadar ger eklik alg s n n ol mas nda b denli e kili olsa da anla c lara a fedilen k si e , re ilen me inlerdeki ger eklik alg s n belirle en daha

(8)

Mi F k , 2020, Y 32, Cilt 16, Sa 127

nemli bir e kendir. Ya la hen an mam opl mlarda belirli anla c lara a fedilen k si e g n m de ok a g n bir m de ildir. Ancak sos al med adaki akip ileri-nin sa s nedeni le pa la mlar geni ki lelere la an infl encer lar pk b k sal an-la c an-lar n ap gibi insanlara inan a mini a a abilmek edir. B nedenle an nm ki-ilerin, akma isme sahip hesaplar n e l sal ele i on kanallar n n pa la klar koro-na ir s haberleri, korokoro-na ir sle ilgili s kon s me inlerin a lmas nda b k neme sahip ir. B ba lamda, eni nesil anla c lar olarak ni elendirilebilecek infl encer lar ile kendisine k si e a fedilen mi anla c lar aras nda, inan l rl k nok as nda ok b k bir fark olmad n ifade edebiliriz.

3. Anla mekan na klenen e i li as flar da b or amlarda re ilen me inlerin ger-eklik alg s n do r dan e kiler. Korona ir s anla lar da pk mi lerde old gibi ken-disine k si e a fedilen el mekanlarda icra edilmek edir. le ki anla lar n pa la-ld Twitter ve Facebook gibi sos al med a pla formlar ndan ba lar na, ger ekli i ans ma nok as nda daha fa la i ibar edilirken Youtube ve Instagram gibi sosyal medya kanallar ndaki i eriklerin g enilirli i daha a olarak kabul edilmektedir. Yine bu du-r ma padu-ralel oladu-rak da en fa la pa la m Twittedu-r ve Facebook edu-rinden ap lmak ad du-r. B kon hakk nda Amerikan Bas n Ens i s (American Press Ins i e) araf ndan da bir al ma ap lm r.10_{Dola s la, ba sos al med a pla formlar na bir k si e a} fedilmesi s kon s d r. K si e , inanma ile ili kili bir ka ram ise, b sos al med a pla -formlar n n daha fa la inan ld klar i in- inan a mini ap lan eni mekanlar old n ifade e mede bir sak nca ok r. Ni ekim alan haberler erine ap lan ba ara rmalar da (bk. Ki a 2018) insanlar n inan lar n n do r l n e i e mek i in, b el mekan-lardaki belirli i erik eki e g r eki alan haberleri k lland klar n g s ermek edir.

Yeni nesil icrac lar e eni nesil k l rel ak ar m or am hakk nda erdi imi bilgiler sos al med a kanal la re ilip pa la lan bilgilerin de bilgi ak ar c s e ak ar m or am ba lam nda- asl nda bir gelenek dahilinde ekillendi ini g s ermek edir (bk. D man 2019a). Dola s la, opl mlar n k l rel a amlar n n b k k sm n ol ran s l e-rimlerin e b ee-rimlerin i inde ol klar geleneksel dok n n, eni k l r or am na (in-erne or am ) adap e olarak arl n de am e irdi ini ifade edebiliri . Ni ekim k l rel dok ol ran emel i le lerin hi bir aman ka bolma aca , ancak g ncellenerek

arl na de am edece i halk bilimcilerin genel kab llerinden biridir. le : Yalan da Olsa S le ah t nsan n nanma hti ac

Korona ir s hakk ndaki anl bilgilere pek ok insan n inanmas n n an s ra b bilgileri i eren me inlerin s rekli olarak re ilmesi neden? sor s n beraberinde ge ir-mek edir. B sor a ce ap erir-mek i in birka h s sa de inmemi gerekir. B nlardan ilki insan ihninde ar olan arke ipik kork olacak r. nk en emel anlamda, insanlar n ihninde ar olan or ak (kolek if) imgeleri ifade eden arke ipler, s kon s korona anla-lar n n or a a k nedenlerini sorg lamak i in g n bir ba lang olacak r. Sonra-s nda iSonra-se, inan e bilgi araSonra-s ndaki ili ki e e b iki ka ram or a a karan d nme bi imlerine k saca de inmemi gerekir. B kon hakk nda er erece imi ar malar n inan , bilgi e d nce sis emlerinin felsefi arka planlar e a r n l ka naklar hakk nda olmad n ; sadece s kon s ka ramlar hakk nda ar olan al malar nda bir halk bilimcinin de erlendirmeleri old n ifade e memi gerekir. B ar malar e i li a-l maa-larda irdea-lenmi ir e ine de m s akia-l bir haa-lk bia-limi aa-l mas nda ea-le aa-l nmaa-l d r. 1. G ndelik ha a a kar la lan salg n gibi ola lar anlamland rmak i in insan n ne-den sana sal (edebi) ara mlar n s nd ger ekliklere ih i a d d n am olarak

(9)

Mi F k , 2020, Y 32, Ci 16, Sa 127

http://www.millifolklor.com ₆₇

belirlemek g r. Ancak insan n alg s n rg le en e bilincinde ar olan i erikleri d -enle en ap lar olarak an mlanan arke ipler (bk. J ng 2009, Fedakar 2014, Erso , 2020) b sorg lamada bi e ard mc olabilir. nk korona ir sle ilgili s kon s hika eler de pk mi e efsaneler gibi inanca da al anla lard r e insan ihninde or ak bir ekilde var olan arke ipik kork n n sana sal s n mlar d r. Arke ipik kork ise, kendisine ol ml a da ol ms bir a f a b l nmad m , kolek if bo a insanl n or ak mal olan m lak kork d r. B n Pla on n idea e J ng n arke ip olarak adland rd , ka -nak i ibari le bire den i ade insanl n or ak r n olan m lak ap i erisindeki kork ideas /arke ipi olarak kab l e mek e i . Arke ipik kork n n i lerini ise ilk olarak mi lerde e daha sonra di er sana sal faali e lerde g rmek e i . nk b sana sal erimler, insan bilincinde ilk andan beri ar olan idealar n ans malar d r.

B sana sal s n mlar, insan n bilinme bir kork k rg sal eserler arac l la so-m la rso-mas / g r n r k lso-mas ile or a a karlar. B lece bilinso-me lik or adan kalkar e g r n r olan bir d manla m cadele e mek daha kola bir hale gelir. Asl nda katarsis olarak ka ramsalla r lan, edebi eserler arac l la ar nma i le i de dola l olarak b -n -nla ili kilidir. K rg sal eserleri-n i-na-n l r bir i erik e formda ara lmas -n -n sebebi de insanlar n b ar nma a amak is emesidir. Ba ka bir ifade le, insanlar inanmak is edik-leri me inler ara rlar, b olla inan lar n a min ederler e kork lar ndan ar n rlar.

Makalemi de er erdi imi korona anla lar n n or a a kmas n n nedeni de ilk olarak bilinme bir kork ka na n g r n r hale ge irme giri imidir. T pk eska olojik mi lerin a da k ame le ilgili di er anla lar n, insan n en emel kork s olan l m e l mden sonraki ha a hakk nda s nd bilgiler gibi, korona ir s anla lar da insanlara bilinme lik hakk nda bilgiler s nma adederler. B lece, bilinme lik k rg sal d -lemde or adan kalkar. nsanlar b k rg a inand klar i in raha lar. A r ca, b raha lama-n lama-n bir di er sebebi de ilama-nsalama-n lama-n kelama-ndilama-ni allama-n hisse memesidir. Pek ok ki i b hika elere inan r; b nedenle or ak bir inan or a a kar. B or ak inan birlik eli i, insan aln hisse mek en k r ar r.

2. nan e bilgi ka ramlar ise pek ok a dan birbiri le eli en ama o bak mdan da birbiri le ili kili ka ramlard r.11_{S kon s korona anla lar nda da bilgi e inan} nok as nda bir m lakl k s kon s d r. nsan n belirsi liklerle m cadelesi inanma a da bilme ih i ac n do r r. B ih i a ne icesinde ise ilk olarak inanca da al me inler

or-a or-a kor-ar. Po i if bilimlerle or-an or-anor-a kor-ador-ar insor-an n b ih i or-ac genellikle g lemsel bil-gi e da al me inlerle kar lanm r. Mi ler b ih i aca is inaden or a a km r. B nok ada bilgi ile inan ka ramlar n birbirinden a rmam gerekmek edir. Bilgi, inan -lar n ol mas n n sebebi olsa da inan , ispa lanm bilgi e ih i a d ma . B ba lamda, Ba sal n da i are e i i gibi, inan ile bilgisi lik aras nda bir ba n b l nd ifade edi-lebilir. spa lanabilir bilgi, bilimsel bir olg halini al rken, ha al d n as nda ol r lan

e ger ekli i ispa lanamam bilgiler inanmalar ol r r. Dola s la eski d nemlerden i ibaren insanlar n sahip old inanmalar, emelde inanma a kon olan d r m bilmek is emek en ka naklanmak ad r (Ba sal 2020: 141).

inde b l nd m d nemde de ispa lanm bilgi e ih i a d ma an inan lar, alan haber a da sos al med a g nderisi form nda re ilip pa la lmak a e birer bilgi ka na na d n mek edir. nk ile i im ara lar , farkl bire ler araf ndan re ilen or ak metinleri tekrar topl ma nel me i le ine sahip ir. B lece opl mlar n sahip old ba mlar or a a kmak ad r e en nemlisi ise, b mlar n kendi inan lar ndan

(10)

Mi F k , 2020, Y 32, Cilt 16, Sa 127

ka nakland imaj n n do mas d r (Solma 2004, 53). B lece, bilgisi lik emelinde n-celikle bireysel bo a or a a kan inan , pa la mlar arac l la birle erek opl msal bir bo a sahip olmak ad r. Topl m n bire leri b pa la mlarla kar la nca, is er kendi re mi ols n is erse olmas n, b bilgi i kola l kla kab l edebilmek edir. Daha nce de Ben-Amos n erdi i bilgilere da anarak ifade e i imi gibi, kolek if bir bilgi re il-mek edir. B nedenle b bilgi folklorik bir h i e e sahip olmak ad r.

B de erlendirmeler nda s kon s anla lar , insanlar n inanma ih i ac ne i-cesinde or a a kan, kan lanabilir bilgi e ih i a d ma an me inler olarak g rmek m mk nd r. Andrea Ki a n n da ifade e i i gibi, alan haber form nda re ilen de i ik rdeki me inler asl nda modern insan n sahip old bir inan sis emidir. nsanlar, b metinlere inanmak is erler (Ki a 2018); ha a b me inlere inanmak or ndad rlar. nk modern po i if bilgi re me kanallar , gerek d lan a klamalar an i in s nmak an ak r. S kon s korona efsanelerin s nd ger eklikler, e i li bilimsel a nlar ara-c l la r lm olsalar bile b ar me inler re ilme e de am e mek edir. Yarasa

orbas efsanesi elinde, k rg sal man k e inliler hakk ndaki kal p arg lar da inanc g lendirmek edir. B hali le, korona ir s hakk nda re ilen m me inler asl nda insan-lar n inan e idi ap kinsan-lar me inler oinsan-larak kar m a kmak ad r.

3. nsanlar ger e e la mak i in bilgi re iminde farkl ollar akip eder e b ol-lardan biri olarak kab l edilebilecek mi ik d nce ise s kon s anla lar n bir di er

arl k sebebidir. Mi ik d nce ile kas edilen, insan n sahip old kadim d nme ar-d r. Ancak mi e mi ik ar-d nce ka ramlar genel olarak b anlamdan ak bir ekilde ilkel bilgi re me n emleri olarak kab l edilmek edir. B nok ada, mi lerin mak s talihleri old n ifade e mek m mk nd r. nk mi ik d nce, bir olg a da ola n or a a kmas hakk nda insan ihninin g rece g r bir ekilde bilgi re me eklini ifade e mek edir. B bilgi re im ar nda, ola e olg lar e i li simge e sembollerle ifade edilmek edir. Ancak b g rece g r d nce nce sema i dinler araf ndan din d ola-rak kab l edilmek s re i le a fla lm r.

Mitik d nce ikinci en b k darbe i ise po i i i mden alm r. Dene e g leme da al bilimsel bilgi re me d ncesi mi ik d nce i bilimsi lik gerek esi le g ard e mi ir. nk b na g re a da bilimin k lland n emler d nda bilgi e la ma tar olama . Mi ik d ncenin r n olan mi lerin modern manada bir bilimsel bilgi re me ka g s a mad ise genellikle g ard edilmek edir. Aksine, mi ik d nce in-san m lak ger ekli e nlendirecek akli melekelerin i le ilmesi esas na da anmak ad r. Bilindi i ere, b kon a en fa la e ilen bilim insanlar ndan L iS ra ss da mi ik d

-ncenin b e rensel bo na dikka eker (L i-S ra ss 2013). Yani mi ik d nce bir bilgi re me n eminden i ade, insanlar n ola e olg lar kar s nda nedenson ili -kisine ba l d nce ar d r. S gelimi; kadim ara l mi lerinde Tanr n n e an ara mas n kon edinen bir me in, asl nda i ilik e k l k ka ramlar n n birbirinin ne-deni old n ifade e mek edir. Tanr i ili i semboli e ederken, e an k l sembo-li e eder. Mi e esas anla lmak is enen ise i isembo-lik e k l k ka ramlar n n birbirine ba -l -l d r; i i-lik o-lmadan k l n, k l k olmadan ise i ili in anlams olaca d r. Ha a L i-S ra ss b bak a s n bir ad m e e g rerek, mi lerde ar olan ikili ap ile modern insan n bilgisa ar eknolojisinde k lland ikili (binar ) sa sis emi ara-s nda bir ili ki k rar e modern inara-san n on binlerce l ara-sonra, b ikili ara-sa ara-siara-s emini

eniden in a ederek eknolojisini b n n erine k rd n iddia eder. A r ca, mi ik d -nce kar s nda al nan b a r n, emelde mis ik bir bilginin (mesaj n) ras onel erimlerle

(11)

Mi F k , 2020, Y 32, Ci 16, Sa 127

http://www.millifolklor.com ₆₉

eniden ifade edilmesi anlam na gelen dem hologisa ion ile de ili kili old n ifade edebiliri . La ri Honko n n b ka ram e mi lere klenen eski e eni anlamlar hak-k ndahak-ki g r lerinin er ald a s n (Honhak-ko 2014, 145-153), b mahak-kalenin ohak-k rlar i in eniden ha rla mak g n olacak r.

Bilindi i ere bilim insanlar araf ndan korona ir s n ka na n , b la n e teda-isini b lma nok as nda bilimsel bilgi re imi o n bir ekilde de am e mek edir. El-be e sor n n m nok as nda a lan en nemli ad mlar da b nlard r. Ancak ine de ba ka h i e e bilgiler re ilmek e e b nlar da insanlar n sos al ha a na n

ermek-edir. S gelimi; ir s n ka na n k sal ki aplardan hareke le b lma a al an bir ke-sim de b bilgi re imine ba ka bir pencereden bakmak a e insanlar nlendirmek edir. B nok ada halen a min olama an insan, bir di er bilgi re imine de ba rmak a e s kon s ehir efsaneleri, dedikod e s len iler de b nedenle or a a kmak ad r. Her bilgi re im ar da anla lma olan anlamland rma giri imleridir. Ancak b radaki kas m , b bilgi re im ar lar n n hepsinin eda i e nelik bilgiler re mesi de il; i-r s n ka na n n ne old n anlamak is emesidir.

Son

Son olarak korona ir s hakk ndaki ehir efsanelerinin i eri i, or a a k s re -leri/ nedenleri e ara m-ak ar m or amlar hakk nda ap m espi e de erlendirme-ler ba nemli son lar or a a ko m r. lk olarak; ap m aramalar ne icesinde Yarasa orbas efsanesi olarak adland rd m anla n n, korona ir s n ka na hak-k nda re ilen anla lardan en a g n old espi edilmi ir. kinci olarak; b anla n n b denli a g nl k ka anmas n n ard nda, makalede a r n l olarak de erlendirdi imi gibi, on inan l r k lan ns rlar ard r: anla n n ap s , anla c lar n kimli i, anla

or-am na a fedilen de erler e son olarak insan n bilinme i a klor-ama nok as nda ben er ref-leksler sergilemesini sal k eren d nme bi imleridir. e le; in erne or am n n k -sal mekanlar nda genellikle kendisine k si e a fedilen ki iler araf ndan pa la lan me inler h l bir ekilde pa la ma girmek e e b n n son c nda inan merke li anla -lara da al bir ger eklik ol mak ad r. nsan n bilinme i g r n r k -larak kork s n gi-derme ih i ac ise s kon s anla lar n or a a kmas ndaki emel mo i as on olarak kabul edilebilir.

Ger e in b lan kla hakika esi a da, insan her ne kadar ha a a kalma s re-sini a acak eknolojilere sahip olsa da eknolojinin e ersi kald anda, sor nlar n ka na n belirleme nok as nda inanca da al anla lar re me e de am e mek edir. Do-la s Do-la, korona ir s n or a a k n anDo-lamDo-land rma a nelik me in re im s reci, ge mi e a an lan mi re iminin daha i i anla lmas nok as nda ba fikirler ermek e-dir. B na g re, anlamland r lama an olg e ola lar anlamland rmak is e en insan n, belirli ap larda me inler re i ini anlamak a . A n amanda, b bilginin genel kab l g rmesi i in anla or am e anla c mekani mas n n ne denli nemli old na ahi ol-mak a .

Korona ir s hakk nda re ilen anla lar n, ba is isnalar haricinde, e rensel l ek e a g n old g r lmek edir. Or ak bir kork (d man, belirsi lik, kaos) ne icesinde, ben er me inlerin or a a kmas s kon s d r. B or akl n en nemli sebebi, a da medya teknolojisinin insanlar aras ile i imi kola la rmas d r; ancak a n amanda, in-sano l n n a n problemlere a n ekilde mler aramas , b or akl n bir di er

(12)

sebe-Mi F k , 2020, Y 32, Cilt 16, Sa 127

bidir. B d r m Geli me Teorisi nin genel ilkesini ak llara ge irirken; ile i im eknoloji-sinin insanlar birbirine ba lamas , korona ir s anla lar n n or akl k sergilemesinde

Ya-lma Teorisi nin genel ilkelerine a f a b l nmak ad r.

Bu noktada, halk bilimcilere e ha a sos al bilimlerin di er alanlar ndaki bilim insanlar na- ba g re ler d mek edir. B nlar n ba nda a m n en nemli sor nlar n-dan biri olan yalan haberlerin insanlar e opl mlar erindeki e kisini a al acak opl m-sal mekani malar ica e mek gelmek edir. B n n an s ra, eni ile i im eknolojilerinde ha a b lan ile i im kal plar n , me inleri, inan lar , k sacas folklor ncelikli ara rma sahas olarak belirlemek halk bilimi al malar nda ncelikli bir ercih olmal d r. nk b mecralar insanlar n sos alle ikleri eg ne alanlar haline gelmektedir.

NOTLAR

1. B lesi bir bak a s na sahip bir al ma 1980 li llarda HIV hakk ndaki folklorik ns rlar ele ald , A Ease, Disease: AIDS Jokes as Sick H mor (D ndes 1987) ba l kl makalesi le Alan D ndes n

yap-n belir memi de fa da ard r.

2. https://cfs.osu.edu/about/resources/covid-19-resources-folklorists 3. https://www.foxfire.org/covid-19-oral-history-project-2/; https://cfs.osu.edu/about/resources/covid-19-re-sources-folklorists 4. https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200121-sitrep-1-2019-ncov.pdf?sfvrsn=20a99c10_4 ; https://teyit.org/koronavirusle-ilgili-sorular-ve-gercekler/ 5. https://teyit.org/buyutec-cin-mutfagi-ve-koronavirus-salgini-nasil-yanlis-iliskilendirildi/

6. T i er e Facebook aki ba so p e aras orbas ba l k e ike lerini (hash ag) i eren pa la mlar n sa s s kon s a g nl k i in bir kan olabilir. A r ca GoogleTrends e a n ba l k e ike ine sahip pa -la m-lar n aranma oran-lar e d nemleri de g n nde b l nd r lmal d r: https://trends.go-ogle.com/trends/explore?q=batsoup ; https://trends.google.com/trends/explore?q=bat%20soup ; https://www.twitter.com

7. Bu hus s a bilgi i in bk. https://teyit.org/buyutec-cin-mutfagi-ve-koronavirus-salgini-nasil-yanlis-iliskilen-dirildi/

8. B rada k llan lan modern e ilkel ka ramlar , n s re bo nca birbirine ka ramlar olarak d -n ld i in e modern insan kendisinden farkl olan ilkel olarak adland rd i in rnak i erisinde k llan lm r. Makalenin a ar n n b le bir asa r s kon s de ildir. A r n l bilgi i in bk. L i-S ra ss, 2013; L i-i-Strauss, 1994.

9. Tarih, s l arih, arih a m folklor ili kisi e ger eklik kon s old k a kapsaml bir ar man n kon -s d r. B kon hakk nda D r-s n Y ld r m n T Bi i i (1998) ki ab nda er alan Tarih Ya m e S l

Or am Ka naklar ba l kl a nemli de erlendirmeler i ermek edir. A r ca R hi Erso da S Ta ih F i i i Ba a a e i: Di i i e A a Bi Ya a De e e i (2009) ki ab nda b kon da

g r ler bildirmi ir.

10. https://www.americanpressinstitute.org/publications/reports/survey-research/news-trust-digital-social-me-dia/

11. B ili ki, pek ok filo of n g ndemini me g l e mi ir. A r ca, kno ledge e informa ion aras ndaki a r m da ara rmac lar n erinde d rd klar h s slard r. Makalemi de bilginin e i li anlamalar ile inan la aras ndaki ili ki a r n l olarak ele al nmad i in bk. Audi, 1988; Scaltsas, 2018.

KAYNAK A

Audi, Robert. Belief, Justification, and Knowledge: An Introduction to Epistemology. Belmort, CA: Wadsworth Publication Co., 1988.

Baker, Nick. From he origins of he ir s o ho i ransmi s, an Australian health security expert and an immunology professor address some of the conspiracy theories and myths being shared about COVID-19 (5 Nisan 2020) 5 Nisan 2020. SBS News. https://www.sbs.com.au/news/the-most-common-conspiracy-the-ories-about-coronavirus-debunked

Baysal, Nagihan. T Ha K de S . Ankara: Gece Ki apl , 2020.

Ben-Amos, Dan. To ard a Defini ion of Folklore in Con e . The Journal of American Folklore, (1971/84-331): 3-15.

De sch, James. The Val es and Dangers of Folklore d ring a Global Pandemic (25 Mar 2020) 5 Nisan 2020. Folklife. https://folklife.si.edu/magazine/values-dangers-of-folklore-global-pandemic

(13)

Mi F k , 2020, Y 32, Ci 16, Sa 127

http://www.millifolklor.com ₇₁

Difon o, Nicholas e Bordia, Prashan (2007). R mor, Gossip and Urban Legends . Diogenes (2007/54-1):19-35.

D man, M s afa. Geleneksellik-Ger eklik li kisi Ba lam nda Bilginin Ni eli i e Folklorda Yalan Haber .

Folklor/Edebiyat (2009a/100-4): 971-984.

Duman, Mustafa. T Ha A a a a da O Ti e Mit, Destan, Halk Hikayesi-. mir: Ege ni

er-sitesi Bas me i, 2019b.

D ndes, Alan. A Ease, Disease: AIDS Jokes as Sick H mor . American Behavioral Scientist (1987/30): 72-81.

Erso , Elif. J ng n Arke ip Ka ram ( . . .) 5 Nisan 2020. h p://sos olojisi.com/arke ip-kavrami-jungun-arketip-kavrami/3148.html

Ersoy, Ruhi. S Ta ih F i i i Ba a a e i: Di i i e A a Bi Ya a De e e i. Ankara:

Ak a Ya nlar , 2009.

Fedakar, P nar. Besle en mi, ld ren mi: T rk Mi ik Tasa r nda Anne Arke ipinin An ropomorfik G r -n mleri . Milli Folklor (2014/26-103): 5-19.

GoogleTrends. #ba so p, #ba so p, # arasa orbas , # arasa orbas ( . . .) 5 Nisan 2020. https://trends.go-ogle.com/trends/explore?q=batsoup

Honko, La ri. Mi i Tan mlama Problemi . Ha bi i i de K a a e Ya a a II, 3.b. e . Ne ir Tem r.

Ankara: Geleneksel Ya nlar , 145-153, 2014.

Jung, Carl Gustav . D A e i . e . Zehra Aks Y lma . s anb l: Me is Ya nlar , 2009.

Ki a, Andrea. Al rena i e Heal h Websi es and Fake Ne s: Taking a S ab a Defini ion, Genre, and Belief.

JAF (2018/131): 403-412.

L i-Strauss, Claude. Mit ve Anlam. e . G khan Ya Demir. s anb l: haki Ya nlar , 2013. L i-Strauss, Claude. Yaba D ce. e . Tahsin Y cel. s anb l: YKY, 1994.

Sakl ca, Emre. Korona ir sle ilgili sor lar e ger ekler (6 ba 2020) 5 Nisan 2020. Teyit.org. https://te-yit.org/koronavirusle-ilgili-sorular-ve-gercekler/

Scal sas, Theodore. Pla on da Do r nan e Tekille me (Indi id a ion) Olarak Bilgi . e . Eda akmak-kaya. D ge (2018/14): 235-258.

Solma , Ba ak. Ki le le i im Ara lar nda K rg lanan Ger e in Bo lar , Teorik e U g lamal Bir a-l ma. Se e i i (2004/2): 50-56.

Solma , Ba ak. S len i e Dedikod Y ne imi . Se i e i e i SBE De gi i (2006/16): 563-575.

Tangherlini, Timo h R. I Happened No Too Far from Here... : A S r e of Legend Theor and Charac e-ri a ion. Western Folklore (1990/49-4): 371 390.

The Ohio S a e Uni ersi Cen er for Folklore S dies Cen er. Co id-19 Reso rces for Folkloris s ( . . .) 5 Nisan 2020. https://cfs.osu.edu/about/resources/covid-19-resources-folklorists

T i erHash ags. #ba so p, #ba so p, # arasa orbas , # arasa orbas ( . . .) 5 Nisan 2020. https://www.twitter.com

WHO. No el Corona ir s (2019-nCoV) Situation Report 1 (21 Ocak 2020) 5 Nisan 2020. https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200121-sitrep-1-2019-ncov.pdf?sfvrsn=20a99c10_4

Y.a. . B e : in m fa e korona ir s salg n nas l anl ili kilendirildi? (6 ba 2020) 5 Nisan 2020.

Teyit.org. https://teyit.org/buyutec-cin-mutfagi-ve-koronavirus-salgini-nasil-yanlis-iliskilendirildi/

Y.a. . Co id-19 Oral His or Projec . (16 Mar 2020) 5 Nisan 2020. Foxfire. https://www.foxfire.org/covid-19-oral-history-project-2/

Y.a. . Ho people decide ha ne s o r s on digi al pla forms and social media (17 Nisan 2016) 5 Nisan 2020. https://www.americanpressinstitute.org/publications/reports/survey-research/news-trust-digital-so-cial-media/