FORENSIC METEOROLOGY

Adli Meteoroloji

Dr. Aysun BALSEVEN*, Prof. Dr.

i.

Ankara Universitesi TIp Fakiiltesi, Adlf Tzp Anahilim Dalz, Dikimevi-Ankara

Ozet

Adli meteoroloji; meteorolojik bulgulann adalet alanma uygulanmaslyla davalann r,Jjziimlenmesine yardlmel olan bir bilim dalzdlr. Hava ko§ullannzn etkili oldugu iddia edilen davalarda; geli§mi§ sigorta sistemleri, mevcut bulgulann incelenerek olay slrasmdaki hava ko§ullannzn belirlenmesini zorunlu kzlmaktadlr.

Adli meteoroloji uzmanlannzn foziimiinde anahtar rol oynadlklan dava ornekleriyle iilkemizdeki slnzriz bilgi ve uygulama alanznzn kar§lla§tzrzldlgl bu derlemeyle, davalarm saglzklz foziimlenebilmesi if in gerekli adli meteoro-loji birimlerinin geli§mesine katkl saglanmasl amaflanml§tlr.

Forensic Meteorology Summary

Forensic meteorology is a science which helps enlightening the cases through the application of meteorologi-calfindings on legal matters. In the cases claimed to have been affected by the weather conditions, developed insu-rance systems oblige the identification of the weather conditions through detailed investigation of' the findings at the time of the event.

Providing examples of cases in which the meteorologists have played an important role in resolution, this revi-ew compares the limited information and application areas offorensic meteorology; thus, aiming to contribute the development offorensic meteorology units to solve the relevant cases.

Adli meteoroloji; meteorolojik bulgulann adalet alamna uygulanmaslyla davalann voziimlenmesine yardimci olan bir bilim dahdlf (1-3). Hava ko§ullan, ki§iye ya da mala yonelik kazalan iveren pek vok olayda belirleyici fak-tordiir. Trafik kazalannda, kriminal olaylarda, sigorta talebiyle ilgili davalarda hava durumu bilgileri onemli 01-maktadlr (1-5).

Olkemizde 1981 yIlmda yapIlan istatistiksel vah§malar, kotii hava ko§ullanmn yol yiizeylerini, siiriiciiniin dik-katini, psikolojik durumunu, gorii§ mesafesini ve dolaylSlyla reaksiyon zamamm olumsuz etki1eyerek trafik kazala-nnda artl§a sebep oldugunu ortaya koymu§tur (4).

Hava ko§ullanmn etkili oldugu dii§iiniilen kazalarda meteoroloji uzmammn gorii§iine ihtiyav duyulur. Adli me-teoroloji uzmam, hava ko§ullannm belirleyici faktor oldugu davalarda hava durumlan hakkmda retrospektif uzman gorii§ii bildirmektedir (2,3).

Amerika Bir1e§ik Devletleri' nde 1933 Ylhndan itibaren hava parametrelerindeki degi§imlerin hava §artlanna ve flrtma olu§umuna etkileri ve giivenli hava tahminleri iizerinde ara§tlrmalar yaprlmaya ba§lanml§, diizenli bir kaYlt sistemine gevi1mi§tir (2). Yapdan vah§malar, hava §artlanmn ki§isel yaralanmalara ya da motorlu ta§lt kazalanna sebep oldugunu ortaya vlkarml§, kazaya ugraml§ ki§ilerin sigorta §irketleri aleyhine avtlklan davalarda; sigorta §ir-ket1erinin, iddia edilen hava ko§ullannm meteoroloji uzmanlan tarafmdan degerlendirilmesi talep1eri Adli Mete-oroloji' nin geli§iminin temellerini atml§tlT (3).

Hava ko§ullanmn etkili. oldugu dii§iiniilen davalarda; olay tarihindeki hava durumunun belirlenmesi dava siire-cinin bir parvasl olagelmi§tir. Standart hava gozlemleri lSI, reaktif nem, riizgar hlZl ve yonii, yagmur, bulutlanma, gorii§ alam gibi sadece basit meteorolojik degi§kenleri iverirken, meteoroloji uzmanlan lSI indeksi, riizgann giicii

Adli TIp Derg., Cilt 16, SaYl 1, Yl12002, Sayfa 70-73

ADLİ TIP DERGİSİ

Journal of Forensic Medicine

Balseven A, Hanel iH, Ozdemir <;:, Tug A

gibi diger meteorolojik degi~kenleri de degerJendirirJer (2,3). Adli meteorolojinin ilgilendigi davalardaki hava para-metreleri; ftrtma etkileri, kar, buzlanma, ~iddetli yagmur, dolu, sel, hava kirliligi, kaSIrga, hortum, yIldmm, gortine-bilirlik, ay ve gtine~e ait veriler, ~iddetli dalga ve su dtizeyinin ytikselme verileri, kurakhk, susuzluktur. Davalann konulan ise; ki~isel yaralanmalar, motorlu ta~lt kazalan ( yol ~artlan, buzlanma, kar, dolu, rtizgar, sis, gtinq dogu§ ve batl§ zamammn etkisi ), i~ kazalan ( i§e bagh kazalarda hava ko§ullanmn etkili olup olmadlgl ), deniz kazalan ( riizgar, deniz durumu, su slcakhgmm etkisi), malzeme dayamkhhgl ve gtivenilirligi ( hava ~artlannm malzemeler tizerine etkisi ), kriminal olaylar ( SUy yeri, oltim zamam, slcakhk, Islak toprak, yamur, ayak izleri iizerine hava

ko-~ullanmn etkisi), ~tiphelilerin tqhisi (sis, kar, yagl~, aydmlanma dtizeyleri ve dolunaym goriinebilirlige etkisi), si-gorta talebi (fIrtmalara ve rtizgara bagh yatIlarm yokmesi, akrnasl, kar derinligi, kaygan kaldlflmlara bagh dii§me

olaylannda sorumlulann ara~tlfllmaSl), yangmlar ve patlamalardlr (2,3,5).

Hava gozlemleri ile ilgili veriler btiytik §ehirlerde ve havaalanlanndaki biiyiik gozlem istasyonlannda toplan-maktadlr. Ancak hava faktOrtintin etkiJi oldugu her yerde kaza olabilecegi akla getirildiginde, kaza yerine yakm ha-va gozlem istasyonlanmn olmamasl sorun olu§turmaktadlr. BaZl olaylarda elde edilen veriler yok slmrh kalmakta, bu durumda meteoroloji uzmanlan kaza yerindeki olasl hava durumu hakkmdaki bilgileri ortaya ylkarmak iyin bir-yok bolgedeki hava verilerini toplamak durumunda kalmaktadlrlar (3).

Amerika Birlqik Devletleri' nde 1976'da adli meteoroloji ve klimatoloji konusunda yah§malar yapan ve dava-larda uzman gorti§ bildiren Klimatolojik Dam~ma Merkezi kurulmu~tur. Klimatolojik dam§ma merkezi geymi~e

doniik iklim yah§malan ve ara~tlrmalan yaparak radar gortinttileri, uydu, bilgisayar verilerine dayanan raporlar dii-zenleyerek davalarda uzman gorii~ti bildirmektedir. Daha sonralan kurulan Northwest Hava Servisi ise ek olarak

istatistiksel ve grafiksel hava veri analizleri, kaslrgalar, yogun yagl~ ve seller, yiizeydeki karlanma ve buzlanma, kurakhk gibi parametreleri ara~tJrmakta ve benzer §ekilde bilirki§ilik hizmeti vermektedir (3).

Hava ko~ulanmn etkili oldugu bir davada, yiizey hava gozlem raporlan, saatlik yagl~ veri kaYltlan, hava radar kaYltlan, halka duyurulan resmi hava tahminleri, ftrtma duyurulan, karayollanmn hava bilgileri, yJldmm bolgesi verileri, gtine~in dogma, batma ve alacakaranhk verileri hakkmda olabildigince yok bilgi toplanmahdlf. <;tinkti amay her zaman tUm veriler saglanamasa da bir biittintin olabildigince yok paryaSml ortaya koymaktlf. Bazen

veri-lerin geymi~e yonelik olmasl, ozel bir bolge iyinayn resmi verilerin olmamasl sorun olu~turmaktadlr (5).

Gtinltik hava tahminleri tipik olara!< 1-2 gtinltiktUr; beklenen hava ~artlanm, yagl~ ihtimallerini, en dii§tik ve en yiiksek hava slcakhklanm, rtizgar hlzlanm ve dogrultulanm iyerir. Genel olarak yagl§ birikim miktan, riizgarm §id-deti, sICakhk artmasl veya flft\nanm aldlgl yol onceden tahmin edilebilmektedir. Ancak ani hava degi~ikligi ile sey-reden hortum ve ~iddetli kaslrgalann boyutlan onceden tahmin edilemeyebilir. ABD' de 1990' lardan itibaren yedi ki§iden be~inin ozellikle fJrtma afetlerine kar~1 sigorta yaptJrdlgl anla~Iiml§tlr. 1993' den itibaren ulusal hava servi-si yeniden yapJlanarak tahmin bolgesini geni§letmi~tir. Milli hava servisi tarafmdan karayollan iizerinde buz olu§u-munu, uyak pistleri tizerindeki yol duruolu§u-munu, nehirler tizerinde hlZh yagmura donti~ebilen fIrtma potansiyelini sap-tayan bilgisayara dayah hassas ozel paket cihazlar geli§tirilmi~, yIldmm haritalan yapIlml~tlr (2).

ABD' de adJi meteorolojinin oneminin vurgulandlgl be§ ayn dava, farkh ozellikleri ve ana hatlan ile a~aglda in-celenmi§tir;

OLGU 1: <;ift yonlti , sulu kar yagl~lyla lslanml§ bir zeminde arabaslyla yolculuk eden bir stiriictiniin, kar§ldan gelen gtinq l~lgl nedeniyle yoku§un tepesinde park etmi~ bir kamyonu goremeyerek neden oldugu yarpl~ma

sonu-cu oldtigti, arabada bulunan diger bir ki§inin yaralandlgl kazada; stiriictintin ailesi kazaya kamyon stirtictisiintin ih-malinin yol aytlgml ileri stirerek mahkemeye ba~vurur. Kamyon siiriiciisti ve bag!J oldugu §irket ise olen gencin ha-tali oldugunu, dikkatli bir stirtictintin yarpl§madan kaymabilecegini ileri siirer. Adli meteoroloji uzmamndan, gtine~ l~lgmm park etmi~ kamyonu gormeye engel olup olmadlgma karar vermesi istenir. Bu davada ailenin avukatl polis raporlan ve olay yeri fotograflanmn incelenerek olaym degerlendirilmesini ister, otopsi i1e Olen sUriicUniin ilay

ve-71

Adll Meteoroloji

ya alkol almamJ~ oldugu, uzman incelemesi ile arabamn hlZlmn normalin altmda oldugu belirlenir, adli

meteorolo-ji uzmam, olay yerini ve giinqin a~JSml hesaplayarak ~arpl~ma amnda tipik dii§iik ar,;lh kI~ giine§i oldugunu belir-ler, bu davael tarafa yeni bir dava a~ma §ansl verir (5).

OLGU2: Bir ailenin, ~iddetli yagl§ sonueu olu~an golette bogulan yakmlanmn i::iliimiinden belediyeyi sorumlu tutarak a~tlklan davada; oliime yol ayan etkenin yogun yagmur yagJ§J olup olmadlgl adli meteoroloji uzmamna so-rulur. Ailenin avukatl fl§klran sulan ve yogun yagmuru gosteren bir video kaseti delil olarak sunar, belediyenin avukatI ise resmi verilerle kazamn oldugu giin yagmurun yol aytlgl su birikintilerinin derinliginin fazla olmadlgm] ve ayhk yagl§ miktannm normalin altmda oldugunu iddia eder. Adli meteoroloji uzmam, radar goriintiileri, yerel gozlemeilerin verileri ve bolgesel merkez verilerini degerlendirerek, hava alam eivannda bir seri flrtma ylktlgml aneak alandaki istasyonun bunu belirleyemedigini, aynca 0 giin normalin iki katl yagmur yagdlgml, yogun fmma

nedeniyle sel raporlan ahndlgml ve oliime saganak yagJ~m yol aytJgml belirler (5).

OLGU 3: KaYlp dii§me sonucu meydana gel en yaralanmalarda kaza yerinin ve izlerin incelenmesinin onemini ortaya koyan bir davada; 40 'C' da ve yerde kar yokken bir ki§inin nasil kayJP dii§ebileeegi ara§tmldlgmda, olaym bir binanm gi::ilgesinin dii§tiigii yerde meydana geldigi, kar veya eriyen suyun donmasl ile kaygan yiizey olu§tugu belirlenir (5).

Bir ~ok belediye, ev ve i§yeri sahiplerine yiiriiyii§ yollan ve bina giri§lerinde tehlikeye yol a~abilecek kar ve bu-zu temizlemeleri iyin belli bir siire vermekte, bu siire i~inde temizleme i§lemi yapilmaml§sa bu ihmale bagh olarak meydana gelebilecek dii§me olaylanndan belediye sorumlu tutulamamaktadlr. i§in uzmam olan ki§i fotografiardan kann ne kadar siire temizlenmeden kaldlgml ve bunun dii~menin nedeni olup olmayacagml belirleyebilmektedir. Giinkii ezilmi§ kar kristalleri I§Jgl yeni kar gibi yansltmamaktadlf (5).

OLGU 4: Gece i§lenen bir sur,;la ilgili olarak sisin etkisinin ara§tmlmasl istenen bir davada davah, olay SJrasm-da ba§ka bir §ehirde oldugunu iddia etmi§ sur,;u i§ledikten sonra yanm saat i~erisinde belirttigi adrese gidip gideme-yeeegi ara§tmldJgmda adli meteoroloji uzmam tarafmdan olay geeesi yolda sis oldugu belirlenir ve davahnm iddi-as] dogrulamr (5).

OLGU 5: Bir flrtma nedeniyle elektrik hattmm kesilmesi sonucu bu bi::ilgede bulunan bir binadaki bahkhanede r,;iiriiyen bahklann kokusunun tiim sokak sakinlerini rahatslz etmesi sonucu ayilan bir davada; binamn sigorta §ir-keti yakmmdaki hava alamndan fIrtma bildirimi yapIlmadlgJ ir,;in odeme yapmaYI reddeder, aneak adli meteoroloji uzmam, bolgenin yerel flrtmalann slk goriildiigii bir yer oldugunu ve bunun elektrik kesilmesine neden olabilece-ginin bilinmesi gerektigini belirtir, §irketin odemeyi yapmasl gerekir (5).

Orneklerde de goriildiigii gibi sigorta sisteminin geli§mi§ oldugu iilkelerde sigorta davalannda ve pek yok adli olayda adli meteorolojinin onemi anla§ilml§, resmi ve ozel bilirki§ilik hizmeti veren merkezler kurulmu§tur.

Olkemizde konunun resmi bilirki§isi Adli Tip Kurumu Fizik incelemeler ihtisas Dairesi, Klimatoloji ~ubesi' dir. 1970 yilmdan beri Adalet Bakanhgl biinyesinde r,;ah§an birim 1983 YJlma kadar Kandilli Rasathanesi' nde, da-ha sonralan ise Fizik incelemeler ihtisas Dairesi' nde hizmetini siirdiirmii§tiir. Davalann daha saghkh ve hlzh son-landmlabilmesi i~in dosyalar, Klimatoloji ~ubesi ile birlikte Gevre Bakanhgl Meteoroloji i~leri Genel Miidiir-liigii'ne gonderilmelidir. Ke§if yapilacak giin ve saatteki meteorolojik ko§ullann olay anmdaki durumu yansitmasl aC;lsmdan bu son dereee onemlidir, ~iinkii; havanm sisli, bulutlu, yagmurlu olmasl gorii§ mesafesini ve geeeleri aym l§mlm giieiinii azaltabileeegi gibi, karh olmasl ya da Ylldmm yakmaSI aydmhgl olaganiistii arttJraeaktlr (6).

Oldukya yeni bir ~ah§ma alam olan adli meteorolojiye yonelik ~ah§malann artmlmasl ve adli meteoroloji uz-manlannm yeti§tirilmesi, hava ko§ul\annm etkili oldugu davalann ~oziimlenmesinde c;ok onemlidir. Olkemizde de

72

Tug A

bu konuya gereken onemin verilmesi ve bir Adli Meteoroloji Bilim Dalmm kurulmasl, davalann saghkh ~oziimle­

nebilmesi i~in biiyiik bir gerekliliktir.

KJimatoloji, Fakiiltesi 1-3.

Falconer PD. Some on predictability Forensic Meteorology. Quarterly Review.

3. Falconer PD. Private-Sector Meteorological Consulting: View through the Lens of a Sole Practitioner, Invited Presentation,

"Vision Seminar Series",National Weather Service Headquarters, Silver Springs, Maryland, November 8, 2000.

4. Ege R. Meteorolojik faktorlerin trafik kazaIarma etkisi. Ankara, Emel Matbaaclhk, 1985:1-31.

5. Reed M. Meteorological Mysteries, Weather Wise,1994; 47(5):30.

NE, Vner HR }"."lronomi ve Adli Tlp. 7 Adli TIp GUnkr; kitabl,1993:

Adresi: Dr. IJA.LSEVEN

Ankara Universrtesl TIp Fakilltesi. Adli Tip Anabilim Dab, Dikimevi-Ankara Adli Tıp Dergisi 2002; 16(1): 70-73