T.C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TARİH ANABİLİM DALI ORTAÇAĞ TARİHİ BİLİM DALI
TÜRKİYE SELÇUKLULARINDA SARAYDA ve TOPLUMSAL
HAYATTA EVLİLİKLER
YÜKSEK LİSANS TEZİ
Danışman
Doç. Dr. Mehmet Ali HACIGÖKMEN
Hazırlayan Tolga DOĞAN
I
T. C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü
Bilimsel Etik Sayfası
Öğ
renci
ni
n Adı Soyadı Tolga DOĞAN
Numarası 144202021004
Ana Bilim / Bilim Dalı TARİH/ORTAÇAĞ TARİHİ
Programı Tezli Yüksek Lisans Doktora
Tezin Adı Türkiye Selçuklularında Sarayda ve Toplumsal Hayatta Evlilikler
Bu tezin proje safhasından sonuçlanmasına kadarki bütün süreçlerde bilimsel etiğe ve akademik kurallara özenle riayet edildiğini, tez içindeki bütün bilgilerin etik davranış ve akademik kurallar çerçevesinde elde edilerek sunulduğunu, ayrıca tez yazım kurallarına uygun olarak hazırlanan bu çalışmada başkalarının eserlerinden yararlanılması durumunda bilimsel kurallara uygun olarak atıf yapıldığını bildiririm.
II
T. C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü
Yüksek Lisans Tezi Kabul Formu
Öğ
renci
ni
n
Adı Soyadı Tolga DOĞAN Numarası 144202021004
Ana Bilim / Bilim Dalı TARİH/ORTAÇAĞ TARİHİ
Programı Tezli Yüksek Lisans Doktora
Tez Danışmanı Doç. Dr. Mehmet Ali HACIGÖKMEN
Tezin Adı Türkiye Selçuklularında Sarayda ve Toplumsal Hayatta Evlilikler
Yukarıda adı geçen öğrenci tarafından hazırlanan Türkiye Selçuklularında Sarayda ve Toplumsal Hayatta Evlilikler başlıklı bu çalışma 18/07./2018 tarihinde yapılan savunma sınavı sonucunda oybirliği/oyçokluğu ile başarılı bulunarak, jürimiz tarafından yüksek lisans tezi olarak kabul edilmiştir.
III
ÖN SÖZ
1071 yılında Alparslan’ın Malazgirt Savaşını kazanması ve Anadolu’nun kapılarının Türklere açılması ile Kutalmış’ın oğullarından Süleyman ve Mansur da diğer Türk Beyleri gibi Anadolu’ya gelerek kendilerine yurt edinme arayışı içerisinde oldular.
Türkiye Selçuklu Devleti, kuruluşundan itibaren Süleyman Şah’ın önderliğinde Anadolu’da söz sahibi olmuş ve Bizanslılar, Danişmendliler, Ermeniler, Gürcüler ve Eyyubiler ile hâkimiyet mücadelesinde bulunmuştur. Bu devletler ile siyasi ve askerî mücadelenin yanı sıra sosyal ve kültürel açıdan da etkileşimleri söz konusu olmuştur. Ayrıca devlet idare mekanizmasında birtakım gelişmeler de meydana gelmiştir. Özellikle bazı devlet adamlarının ön plana çıktığı devirler yaşanmıştır. Bu esnada beylerin takip ettiği siyaset önem kazanmıştır. Aynı zamanda toplumun yaşam biçimleri, örf, âdet, gelenek ve görenekleri tarih boyunca merak konusu olmuştur. Bu durum Türkiye Selçuklu toplumu içinde geçerlidir. Bütün bunlar araştırma konumuzu bu çerçevede yoğunlaşmamıza sebep olmuştur.
Böylelikle bu çalışma ile Türkiye Selçuklu saray hayatı hakkında detaylı bilgilere ulaşılmaya çalışılmıştır. Akrabalık bağının sultanların devletler ve beyler ile olan ilişkilerinde bir değişikliğe yol açıp açmadığı sorusu üzerinde durulmuştur. Diğer taraftan devletin yönetim kadrosunda yer alan şahısların hedeflerine ulaşmaya çalışırken almış oldukları destek ve kurmuş oldukları akrabalıkların ne derece önemli olduğu ortaya çıkarılması amaçlanmıştır. Ayrıca toplum içerisinde ileri gelen kişilerin yapmış oldukları evlilikler üzerinden sosyal hayat hakkında birçok konu aktarılmaya çalışılmıştır.
Bu çalışma iki bölümden oluşmaktadır.
Birinci bölümde; Kutalmış’tan başlanarak II. Gıyaseddin Keyhüsrev dönemi dâhil Türkiye Selçuklu hanedan üyelerinin yapmış oldukları evlilikler ve bunun siyasi olarak yansımaları anlatılmaya çalışılmıştır.
İkinci bölümde ise hem Türkiye Selçuklularında ümera sınıfının kurmuş olduğu akrabalık bağına ve devlet bünyesindeki etkilerine hem de sosyal tabakanın ve ulema sınıfının evliliklerine değinilmiştir.
Konunun açıklanabilmesi için imkânlarımız dâhilinde kaynak taraması yapılıp nitelikli bilgilerden istifade edilmeye özen gösterilmiş ve elde edilen veriler çalışma içerisinde kullanılmıştır.
Beni böyle bir çalışmaya yönlendiren ve bu esnada yardımlarını esirgemeyen danışman hocam Doç. Dr. Mehmet Ali Hacıgökmen’e teşekkürü borç bilirim. Ayrıca yardım
IV
ve desteklerinden her zaman yararlanabildiğim hocalarım Prof. Dr. Mustafa Demirci, Dr. Öğr. Üyesi Sefer Solmaz veDr. Öğr. Üyesi Zehra Odabaşı’na teşekkür ederim.
V
T. C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü
Öğ renci ni n
Adı Soyadı Tolga DOĞAN Numarası 144202021004
Ana Bilim / Bilim Dalı TARİH/ORTAÇAĞ TARİHİ
Programı Tezli Yüksek Lisans Doktora
Tez Danışmanı Doç. Dr. Mehmet Ali HACIGÖKMEN
Tezin Adı Türkiye Selçuklularında Sarayda ve Toplumsal Hayatta Evlilikler
ÖZET
Türkiye Selçuklu Devleti’nin hâkim olduğu bölgenin stratejik konumu bu coğrafyanın sürekli mücadelelere sahne olmasına sebep olmuştur. Bu durum Türkiye Selçuklu Devleti’nin dost ve müttefik arayışı içerinde bulunmasına yol açmıştır. Bunu gerçekleştirmek için bölgede yer alan devletler veya beyler ile kız alıp vererek akrabalık kurmuşlardır. Böylece yapılan evlilikler tarafların siyasi hadiselerinde önemli rol oynamıştır.
Diğer taraftan Türkiye Selçuklu Devleti’nde önemli devlet adamlarının yapmış olduğu evlilikler de birçok olayın vuku bulmasında etkili olmuştur. Buhadiselerin yaşanması gerek devlet içerisinde gerek halk arasında tepkiyle karşılanmıştır. Bütün bunlar devlet kademesi dâhil birçok alanda değişimi beraberinde getirmiştir.
Ayrıca Türkiye Selçuklu’nun Türk, Rum, Ermeni, Süryani, Gürcü vs. milletleri barındıran yapısı kaynaşma ortamına zemin hazırlamıştır. Bu yakınlaşma evlilik yoluyla kuvvetlenmiştir. Bilhassa sosyal hayatta mühim bir yeri olan dinî zümrelerin yapmış olduğu evlilikler ve kurmuş olduğu akrabalıklar toplumun şekillenmesinde büyük önem taşımıştır.
VI
T. C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü
Öğ
renci
ni
n
Adı Soyadı Tolga DOĞAN Numarası 144202021004
Ana Bilim / Bilim Dalı TARİH/ORTAÇAĞ TARİHİ
Programı Tezli Yüksek Lisans Doktora
Tez Danışmanı Doç. Dr. Mehmet Ali HACIGÖKMEN
Tezin İngilizce Adı Marriages Palace and Social life in the Seljuks in Turkey
SUMMARY
Strategic location of the Turkey Seljuk State dominated the scene of continuous fighting that has led to this area. This situation has led to the presence in Turkey includes the Seljuk State in search of friends and allies. To accomplish this, they established kinship by buying and giving girls with governor or states who are in the region. Thus, the marriages played an important role in the political asylum of the parties.
On the other hand Turkey Seljuk important dignitaries that have made their marriage in the state has also been effective in many events to occur. The lives of these horses have been welcomed both within the state and among the people. All of this brought with it many changes in the field including the state level.
In addition, the Seljuks in Turkey Turkish, Greek, Armenian, Syriac, Georgian, etc. the nations-hosting structure has laid the groundwork for cohesion. This rapprochement is strengthened through marriage. In particular, the marriages and religious relationships established by religious groups, which are important in social life, were of great importance in shaping the society.
VII İÇİNDEKİLER ÖN SÖZ ... III ÖZET ... V SUMMARY ... VI KISALTMALAR ... X GİRİŞ ... 1
1.ARAŞTIRMANIN KONUSU,METODU VE KAYNAKLARI ÜZERİNE ... 1
2.ARAPÇA VE FARSÇA KAYNAKLAR ... 1
2.1.İbn Bibi El-Hüseyin b. Muhammed b. Ali el-Caferi er-Rugadi, el- Evâmirü’l Alaâ’iyye fi’l-Umûri’l Alâ’iyye (Selçukname II) ... 1
2.2.KERİMÜDDİN MAHMUD-İ AKSARAYÎ,MUSÂMERETÜ’L AHBÂR ... 2
2.3.AHMED B.LÜTFULLAH MÜNECCİMBAŞI,CAMİ'U’D-DÜVEL ... 3
2.4.İBNÜ’L-ESÎR, EL-KÂMİL Fİ’T-TARİH ... 3
2.5.MUHAMMED B.ALİ ET-TENUHİ EL-AZİMÎ (İBNÜ’L AZİMÎ),AZİMÎ TARİHİ ... 3
2.6.ANONİM,SELÇUKNAME ... 4
2.7.İBNÜ’L-EZRAK AHMED B.YUSUF B.ALİ,MEYYÂFÂRİKÎN VE ÂMİD TÂRİHİ ... 4
2.8.İBNÜ’L KALÂNİSÎ,ZEYLÜ TARİH-İ DIMAŞK ... 4
2.9.SIBT İBNÜ’L-CEVZÎ,MİR’ATÜ’Z-ZAMAN FÎ TARİHİ’L-AYAN ... 6
2.10.KEMALEDDİN EBU’L-KASIM ÖMER B.EL-ADİM,BUĞYET EL-TALEB FÎ TARİHİ HALEB ... 6
3.ERMENİ VE SÜRYANİ KAYNAKLAR ... 7
3.1.Urfalı Mateos ... 7
3.2.SÜRYANÎ MİHAİL ... 7
3.3.BAŞKUMANDAN SİMBAT ... 8
3.4.GREGORY ABU’L-FARAC (BAR HEBRAEUS),ABU’L-FARAC TARİHİ ... 8
4.BİZANS KAYNAKLARI ... 9
4.1.ANNA KOMMENA,ALEXİAD ... 9
4.2.NİKATES KHONİATES,HISTORIA ... 9
5.MENAKIBNAMELER ... 9
6.ARAŞTIRMALAR ... 12
6.1.KİTAPLAR... 12
6.2.MAKALELER ... 14
7.İSLAMİYET ÖNCESİ DÖNEM EVLİLİKLER VE HATUNLARIN İDARİ MEKANİZMADAKİ YERİ VE ÖNEMİ ... 18
8.İSLAMİ DÖNEM EVLİLİKLER VE HATUNLARIN İDARİ MEKANİZMADAKİ YERİ VE ÖNEMİ ... 22
I.BÖLÜM TÜRKİYE SELÇUKLU HANEDAN ÜYELERİNİN EVLİLİKLERİ ... 24
(1061 YILINDAN 1246’YA KADAR OLAN DÖNEM) ... 24
1.TÜRKİYE SELÇUKLULARINDA KUTALMIŞ’TAN İTİBAREN 1196 YILINA KADARKİ EVLİLİKLER ... 24
1.1.KUTALMIŞ’IN EVLİLİKLERİ ... 28
1.2.SÜLEYMAN ŞAH’IN MUNA HATUN İLE EVLİLİĞİ ... 29
VIII
1.3.1.I. Kılıç Arslan’ın Melik Danişmend’in Kızı ile Evliliği Konusu ... 31
1.3.2.I. Kılıç Arslan’ın Çaka Bey’in Kızı ile Evliliği ... 32
1.3.3.I. Kılıç Arslan’ın Kızı Sacide Hatun ve oğlu Tuğrul Arslan’ın Evlilikleri ... 34
1.3.4.I. Kılıç Arslan’ın Hanımı Ayşe Hatun ve Oğlu Tuğrul Arslan’ın Siyasi Rolleri ... 34
1.4.I.MESUD DEVRİ ... 35
1.4.1.I. Mesud’un Danişmendli Hatun ile Evliliği ve Danişmendliler-Türkiye Selçuklu Münasebetleri ... 36
1.4.2.I. Mesud’un Damatlarından Nureddin Mahmud ve Ioannes’in Siyasi Rolleri ... 39
1.5.II.KILIÇ ARSLAN ... 40
1.5.1.II. Kılıç Arslan’ın Hristiyan Bir Kadınla Evliliği Meselesi ... 40
1.5.2.II. Kılıç Arslan’ın Erzurum Beyi’nin Kızı ve Hristiyan Bir Hatun ile Evliliği Konusu ... 41
1.5.3.II. Kılıç Arslan’ın Meliklerinin ve Melikelerinin Evlilikleri ... 42
1.6.ŞAHİN ŞAH’IN EVLİLİĞİ ... 46
1.7.RÜKNEDDİN SÜLEYMAN ŞAH’IN EVLİLİKLERİ HAKKINDA ... 46
1.7.1.Rükneddin Süleyman Şah’ın Gürcü Melike’si Thamara ile Evlilik Bahsi ... 46
1.7.2.Rükneddin Süleyman Şah’ın Başka Bir Evliliği Meselesi ... 48
2.1189-1246 YILLARI ARASI EVLİLİKLER ... 50
2.1.I.GIYASEDDİN KEYHÜSREV’İN EVLİLİKLERİ ... 50
2.2.I.İZZEDDİN KEYKAVUS DEVRİ ... 52
2.2.1.I. İzzeddin Keykavus’un Evlilikleri ... 52
2.2.1.1.I. İzzeddin Keykavus’un Yağıbasan’ın Oğlu Muzafferiddun’un kızı ile Evliliği Meselesi ... 52
2.2.1.2.I. İzzeddin Keykavus’un Erzincan Hâkimi Fahreddin Behram Şah’ın Kızı ile Evliliği... 53
2.3.I.ALAADDİN KEYKUBAD DEVRİ ... 56
2.3.1.I. Alaaddin Keykubad’ın Kir Fard’ın Kızı ile Evlenmesi ... 57
2.3.2.I. Alaaddin Keykubad’ın Adiliyye Hatun ile Evliliği ... 59
2.3.3.I. Alaaddin Keykubad’ın Eyyubiler ile Akrabalık İlişkisinin Etkileri ... 60
2.3.4.I. Alaaddin Keykubad’ın Tuğrul Şah’ın Kızı ile Evliliği ... 63
2.3.5.I. Alaaddin Keykubad’ın Oğlunun Celaleddin Harzemşah’ın Kızı ile Evlenme Bahsi ... 63
2.3.6.I. Alaaddin Keykubad’ın Oğlu Rükneddin’in Evliliği ... 64
2.4.II.GIYASEDDİN DEVRİ ... 64
2.4.1.II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in Evlilikleri ... 65
2.4.2.II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in el-Aziz’in Kızı ile Evliliği ... 65
2.4.3.II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in Gürcü Kraliçesi’nin Kızı ile Evliliği ... 67
2.4.4.II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in Kögonya Hâkimi’nin Kızı ile Evliliği ... 69
2.4.5.II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in Hristiyan Bir Prenses ile Evlenme İsteği Meselesi ... 69
II. BÖLÜM 1.TOPLUMSAL HAYATTA EVLİLİKLER ... 72
1.1.ŞEHİRLERDE VE KÖYLERDE TOPLUMSAL HAYAT ... 72
1.2.DÜĞÜNLERDE YER ALAN ÂDET,GELENEK VE GÖRENEKLER ... 75
1.3.HALK ARASINDA YAPILAN BAZI EVLİLİKLER ... 78
1.4.BOŞANMALAR ... 80
2.ÜMERA’DAN BAZI ŞAHISLARIN EVLİLİKLERİ... 83
IX
2.2.SAHİP ŞEMSEDDİN MUHAMMED İSFAHANÎ’NİN II.İZZEDDİN KEYKAVUS’UN ANNESİ İLE
EVLENMESİ ... 84
2.3.MUİNÜDDİN SÜLEYMAN PERVANE VE OĞLUNUN EVLİLİKLERİ ... 87
2.4.SAHİP FAHREDDİN’İN OĞLU TACEDDİN HÜSEYİN’İN EVLİLİĞİ HAKKINDA ... 90
3.ULEMA’DAN BAZI ŞAHISLARIN EVLİLİKLERİ ... 91
3.1.BAHAEDDİN VELED’İN EVLİLİĞİ HAKKINDA ... 91
3.2.MEVLÂNA’NIN EVLİLİKLERİ ... 92
3.3.ŞEMS-İ TEBRİZÎ’NİN KİMİYA ADINDAKİ BİR CARİYE İLE EVLİLİĞİ ... 96
3.4.SULTAN VELED’İN EVLİLİKLERİ ... 98
3.5.EVHADÜ’D-DİN HÂMİD EL-KİRMÂNÎ’NİN EVLİLİKLERİ ... 101
3.5.1.Evhadü’d-din Hâmid el-Kirmânî’nin Gürcü Kraliçesi İle Evilik Bahsi ... 101
3.5.2. Evhadü’d-din Hâmid el-Kirmânî’nin Bir Cariye ve Hocasının Kızı ile Evlenmesi Hakkında ... 102
3.6.AHİ EVREN ŞEYH NASÎRÜ’D-DİN MAHMUD B.AHMED EL-HOYÎ İLE FATMA HATUN’UN EVLİLİĞİ VE ŞEYH EVHADÜ’D-DİN HÂMİD EL-KİRMÂNÎ İLE AKRABALIK MESELESİ ... 103
3.7.MUHYİDDİN İBNÜL ARABÎ’NİN EVLİLİKLERİ ... 104
SONUÇ ... 108
X
KISALTMALAR
AÜDTCF: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi
AÜDTCFTAD: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tarih Araştırmaları Dergisi
AÜEFSBD: Ankara Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi AÜFEF: Ankara Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi
AÜİF: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi
AÜİFD: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi b.: bin
bkz.: bakınız C.: Cilt çev.: çeviren
DİA: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi ed.: editör
gös. yer : gösterilen yer h.: hicri
haz.: hazırlayan
İA: Milli Eğitim Bakanlığı İslam Ansiklopedisi İSAM: İslam Araştırmaları Merkezi
İÜEF: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi
İÜEFTD: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi İÜTED: İstanbul Üniversitesi Tarih Enstitüsü Dergisi
mad.: madde
MEB: Milli Eğitim Basımevi mlf: müellif
neşr: neşreden
OSAV: Osmanlı Araştırmaları Vakfı öl.: ölümü
s.: sayfa S.: Sayı
SÜSAD: Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Dergisi SÜSAM: Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırmalar Merkezi SÜTAD: Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi
XI
SÜTAE: Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitü TDV: Türkiye Diyanet Vakfı
terc.: tercüme
TTK: Türk Tarih Kurumu vd.: ve diğerleri
yay.: yayın, yayınlayan yy.: yüzyıl
2
Eser, Sultan II. Kılıç Arslan’ın oğlu I. Gıyaseddin Keyhüsrev’i veliaht ilan etmesi ve onun ölümüyle (1192) başlamaktadır. I. İzzeddin Keykavus (1211-1220) dönemine dair kısa, I. Alaaddin Keykubad (1220-1237) devri hakkında ise ayrıntılı malumatlar içermektedir. Eser, II. İzzeddin Keykavus’un oğlu II. Gıyaseddin Mesud’un1280’de Kırım’dan Anadolu’ya gelişi ve İlhanlı Hükümdarı Abaka Han tarafından Harput, Malatya ve Sivas’a hâkim olduğunun tasdik edilişi hakkında verilen bilgiler ile sona ermiştir3. O dönemde yaşamış olduğu için, tanık olduğu veya işittiği olayları anlatması bakımından Türkiye Selçuklu adına en önemli kaynaklardan biri olan bu eserden I. İzzeddin Keykavus ve I. Alaaddin Keykubad devirleri ile birlikte, II. Gıyaseddin ve onun ölümünden sonra oğulları zamanında vuku bulan siyasi ve sosyal olaylar hakkında bilgilere ulaşabilmek amacıyla çokça başvurulmuştur. İbn Bibi, Türkiye Selçuklu Sultanlarının ve devlet adamlarının yapmış olduğu evlilikler hakkında detaylı bilgiler vermekte ve bu malumatların değerlendirilmesi bakımından çokca yardımcı olmaktadır.
2.2.Kerimüddin Mahmud-i Aksarayî, Musâmeretü’l Ahbâr
1323 yılında yazılan ve Türkiye Selçuklu için önemli bir yerli kaynak olan
Musâmeretü’l Ahbâr4 dört bölümden meydana gelmektedir. İlk bölümde Rumi, Hicri,
Yezdicerd ve Celali takvimlerinden bahseder. İkinci bölümü Hz. Peygamber, Hulafa-i Raşidin, Emevi1er ve Abbasilere ayırmıştır. Üçüncü bölümde Büyük Selçukluların kuruluşundan yıkılışına kadar cereyan eden olaylarla II. Gıyaseddin Keyhüsrev’e kadar gelen Anadolu Selçukluları tarihini içeren olayları aktarmaktadır. XIII. yüzyılın ikinci yarısından XlV. yüzyılın ikinci yarısına kadar meydana gelen vakaların oluştuğu dördüncü bölüm kendi gözlemlerine dayandığı için önemi artmaktadır5. Türkiye Selçuklu Devleti’nin Moğol tahakkümü altına girmeye başladığı dönemin Sultanı olan II. Gıyaseddin Keyhüsrev devri olayları hakkında detaylı bilgi vermektedir. Aksarayî, II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in ölümünden sonra oğullarının sultanlık makamına geçtiği devirde bazı devlet adamlarının siyasi olarak oynadıkları rollerin ve yaptığı evliliklerin aydınlatılması açısından bize kolaylık sağlamıştır.
3 Özaydın, İbn Bibi, aynı yer.
4 Kerimüdddin Mahmud-i Aksarayî, Müsameretü’l Ahbar, çev. Mürsel Öztürk, Ankara 2000. 5 İsmail Aka, “Aksarayî Kerimüddin” mad., DİA, II, Ankara 1989, s. 293.
3
2.3.Ahmed b. Lütfullah Müneccimbaşı, Cami'u’d-Düvel
Genellikle eserin Arapça aslı Cami'u’d-Düvel6, Türkçe tercümesi Sahaftü'l-Ahbar olarak tanınmıştır. Kara Mustafa Paşa’nın emriyle yazılan Cami’ud Düvel, yaratılıştan 1670 yılına kadar gelen olayları ihtiva eder. Birinci ciltte Selçuklulardan, ikinci ciltte Anadolu Beyliklerinden bahsedilmektedir7.
Umumi bir tarih kitabı niteliğinde olan ve İbn Bibi, İbnül Esir gibi müellifleri tamamlayıcı türden kayıtlar içeren bu eserden I. Mesud, II. Kılıç Arslan, II. İzzeddin Keykavus ve II. Gıyaseddin Keyhüsrev dönemi evlilikleri ve olayları hakkındaki bilgilerden istifade edilmiştir.
2.4.İbnü’l-Esîr, el-Kâmil fi’t-Tarih
1160 yılında Cizre’de doğmuş ve bu sebeple Cezerî nisbesiyle anılmıştır. Babasının da Esirüddin olarak tanınması onun İbül Esir şeklinde anılmasına yol açmıştır. Ortaçağ tarihçileri arasında önemli bir yeri olan müellif el-Kâmil fi’t-Tarih8 adlı genel bir tarih eseri meydana getirmiştir. Bu eser ilk kez Carolus Johannes Turnberg tarafından yayın hayatına kazandırılmıştır. Daha sonra bu eserin muhtelif baskıları yapılmış ve eser Türkçeye de tercüme edilmiştir9.
Bu eser, Kutalmış ve Türkiye Selçuklu Devleti Sultanlarından I. Kılıç Arslan, I. Mesud, II. Kılıç Arslan, I. Alaaddin Keykubad ve I. Gıyaseddin devri siyasi ve sosyal hadiseleri aydınlatmak maksadıyla kullanılan kaynaklar arasında yer almıştır.
2.5.Muhammed b. Ali et-Tenuhi el-Azimî (İbnü’l Azimî), Azimî Tarihi
1090 yılında Halep’te doğmuştur. Ailesi o bölgenin önemli şahıslarındandı. Azimî, o dönem meşhur tarihçilerden es-Semâni ve İbn Asâkir ile görüşmüştür. Tarih ile ilgili üç eser yazmıştır. Ancak günümüze kadar ulaşan ve Selçuklular adına mühim olan Azimî Tarihi10 adlı eseri dikkate değerdir. İmadüddin Zengi’ye ithafen yazılmış ve Hz. Âdem’den itibaren peygamberleri, bazı önde gelen hükümdarları ve halifeleri kaleme almıştır11.
6 Müneccimbaşı Ahmet b. Lütfullah, Camiü’d-Düvel Selçuklular Tarihi II (Anadolu Selçukluları ve Beylikler),
yay. Ali Öngül, İzmir 2001.
7 Ahmet Ağırakça, “Müneccimbaşı Ahmed Dede” mad., DİA, XXXII, Ankara 2006, s. 4-5.
8 İbnü’l-Esîr, el-Kâmil fi’t-Tarih Tercümesi (İslam Tarihi), çev. Abdülkerim Özaydın, Ahmet Ağırakça, X-XII,
İstanbul 1987.
9 Abdülkerim Özaydın, “İbnül Esir” mad., DİA, XXI, Ankara 2000, s. 26-27.
10 İbnü’l Azimî, Azimî Tarihi Selçuklular İle İlgili Bölümler (1038/39- 1143-1144), çev. Ali Sevim, Ankara
1988.
4
Türkiye Selçuklu kuruluş yılları hakkında malumatlar veren bu eserden Süleyman Şah’ın Antakya ve Halep Seferi ve Şerefüddevle Müslim ile savaşına dair bilgilerden yararlanılmıştır.
2.6.Anonim, Selçukname
Farsça olarak kaleme alınan ancak müellifi bilinmeyen bu eserin muhtevası Selçuklular tarihini oluşturmaktadır. Özellikle Türkiye Selçuklular hakkında özgün bilgileri içermektedir12. Türkiye Selçuklu devlet adamları Has Oğuz ve Ruzbeh, Muinüddin Süleyman Pervane ve Sahip Fahreddin’in Oğulları hakkındaki bilgiler için müracaat edilmiştir.
2.7.İbnü’l-Ezrak Ahmed b. Yusuf b. Ali, Meyyâfârikîn ve Âmid Târihi
İbnü’l Ezrak Ahmet b. Yusuf b. Ali (510/1116-571/1176) Meyyafarikin bölgesinde doğmuştur. Doğdu yerde ve Bağdat’ta ilim dersleri almıştır. 1148 yılında Artukoğlu Temürtaş dönemi Meyafarikin haricinde yer alan vakıfların müşrifliği görevinde bulunmuştur. Bağdat ve Dımaşk’a giden İbnül Ezrak Anadolu’da da bazı yerlerde bulunmuştur13.
İbnü’l Ezrak, Artukoğulları ile alakalı bu eserinin son kısmını Necmeddin İlgazi dönemi ile ele almış ve dört başlık şeklinde aktarmıştır. Daha çok Meyyafarikin, Amid, Mardin, Hısn Keyfa, Ahlat ve Harput Artukluları ile ilgili konulardan bahsetmiş olsa da Mezopaotamya, Mısır ve Mağrib’de vuku bulan hadislere de değinmiştir14.
Bu eser I. Kılıç Arslan, hanımı Ayşe Hatun, kızı Sacide Hatun ve oğlu Tuğrul Arslan hakkında bilgiler verirken onların Artuklular ile münasebeti ve akrabalıklarına dair önemli malumatlar da içermektedir.
2.8.İbnü’l Kalânisî, Zeylü Tarih-i Dımaşk
İbnü’l Kalânisî, Şam’da Temim kabilesine mensuptur. Türk Börü Hanedanında idareci olmuştur. İki kez Şam Valiliği yapmıştır. 1160 yılında Şam’da vefat emiştir. Hilalü’s Sabi’nin eserine bir zeyl yapmıştır. 970 yılından 1160 yılına kadar Dımaşk tarihini kaleme almıştır. Eserde Suriye’deki Selçuklular devri hakkında bilgiler de bulunmaktadır15.
12 Anonim, Anadolu Selçukluları Devleti Tarihi III (Hıstoıre Des Seldjoukıdes D’asıe Mıneure) (Selçukname),
neşr. ve çev. Feridun Nafiz Uzluk, Ankara 1952, s. VII.
13 Konuş, Selçuklular Bibliyografyası, s. 41.
14 İbnü’l-Ezrak Ahmed b. Yusuf b. Ali, Meyyâfârikîn ve Âmid Târihi (Artuklular Kısmı), Araştırma, İnceleme ve
Notlarla çev. Ahmet Savran, Erzurum 1992, s. 7-8.
5
Zeylü Tarih-i Dımaşk16 Türkiye Selçuklu kuruluş devrinde Süleyman Şah’ın
faaliyetleri hakkında başvurulan eserler arasında yer almaktadır.
16 İbnü’l Kalânisî, “İbnü’l Kalânisî’nin Zeylü Tarih-i Dımaşk Adlı Eserinde Selçuklular İle İlgili Bilgiler I (H.
6
2.9.Sıbt İbnü’l-Cevzî, Mir’atü’z-Zaman Fî Tarihi’l-Ayan
Aslen Türk olan Hüsameddin Kızoğlu’nun oğludur. Sıbt İbnûl Cevzî’nin asıl adı Şemseddin Ebu’l Muzaffer Yusuf’tur. Dedesi âlim ve tarihçi İbnül Cevzi tarafından yetiştirilmiştir. 1257 yılında vefat etmiştir. Dini nitelikte eserler yazmıştır. Aynı zamanda kâinatın yaratılışından kendi ölümüne kadar meydana gelen olayları kapsayan
Mir’atü’z-Zaman Fî Tarihi’l-Ayan (Büyüklerin, Ulu Kişilerin Tarihi Hakkında Mir’atü’z-Zamanın Aynası)17 adlı
eser yazmıştır. Yazmış olduğu bu eser, birçok müellifin yanı sıra özellikle Abbasi Halifesi Kâim Biemrillah’ın İnşa Divanı’nda (yazışmalar Dairesi) görev yapmış olan ve Garsunnime olarak anılan Ebu’l Hasen Muhammed b. Hilal es-Sâbi (1025-1088)’nin yazdığı ve günümüzde mevcut olmayan Uyûnü’t-Tevârih (Tarihlerin Kaynakları) adındaki eserinden nakillerde bulunmuştur18.
Kutalmış ve Süleyman Şah devri siyasi ve sosyal olayların evlilikler ve akrabalıklar ile bağlantısı hakkında bilgileri elde etmek maksadıyla başvurulmuştur.
2.10.Kemaleddin Ebu’l-Kasım Ömer b. El-Adim, Buğyet el-Taleb fî Tarihi Haleb
Kemaleddin İbnül Adim, 1191 veya 1193 yıllarında Haleb’te doğmuştur. Suriye, Irak ve Hicaz’da eğitim görmüştür. Haleb’e döndüğünde kâtiplik ve elçilik görevlerini yerine getirmiştir. Halep emiri el-Nâsır’ın Moğol saldırıları sonucu idareyi terk edince Kemaleddin Ebu’l-Kâsım da Kahire’ye gitmiştir. Daha sonra Hülagu tarafından Suriye kadılığına tayin edilmiştir. Halep’te Moğol yıkımı onun üzerinde derin üzüntüler bırakmıştır. Bu sebeple Mısır’a gitmiş ve 1262 yılında orada vefat etmiştir. Yazmış olduğu Buğyet el-Taleb fî Tarihi
Haleb19adlı eseri Halep’te yetişen meşhur şahsıların hayatı ve eserlerini anlatır. Bu eser on
ciltten oluşmaktadır20. İbnül Adim’in II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in en-Nâsır’ın kız kardeşi ile evlenmesi ve kendi kız kardeşini de en-Nâsır’a vererek akrabalık kurma görevinde bulunması ve bu olaylara tanık olması yararlanılan bilgilerin önemini arttırmaktadır.
İbnül Adim, daha sonra Bugyet el-Taleb fî Tarihi Haleb adlı eserini Zübdetü’l-Haleb
Min Tarihi Haleb şeklinde bir özet haline getirmiştir21. Türkiye Selçuklu ile ilgili
bölümlerinden Süleyman Şah’ın Antakya ve Halep seferlerinden bahsetmektedir. Süleyman
17 Sıbt İbnü’l-Cevzî, “Sıbt İbnü’l-Cevzî’nin Mir’atü’z-Zaman Fî Tarihi’l-Ayan Adlı Eserinde Selçuklular İle
İlgili Bilgiler, I. Sultan Tuğrul Bey Dönemi”, çev. Ali Sevim, Belgeler, XVIII, S. 22, Ankara 1997, s. 1-90.; Sıbt İbnü’l-Cevzî, “Sıbt İbnü’l-Cevzî’nin Mir’atü’z-Zaman Fî Tarihi’l-Ayan Adlı Eserindeki Selçuklular İle İlgili Bilgiler, III. Sultan Melikşah Dönemi”, çev. Ali Sevim, Belgeler, XX, S. 24, Ankara 1999, s. 1-75.
18 İbnü’l-Cevzî, Mir’atü’z-Zaman, XVIII, S. 22, Ankara 1997, s. 1-2.
19 Kamâ al-Din İbnü’l Adîm, Bugyetü’t-taleb fî Tarihi Haleb (Seçmeler), Biyografilerle Selçuklular Tarihi, çev.
Ali Sevim, Ankara 1982.
20 Şemseddin Günaltay, İslam Tarihinin Kaynakları (Tarih ve Müverrihler), İstanbul 1991, s. 164. 21 Günaltay, İslam Tarihinin Kaynakları, s. 165.
7
Şah’ın Müslim ile yapmış olduğu savaş neticesinde onu mağlup etmesi ve dul kalan karısı ile evlenmesine dair tafsilatlı bilgiler aktarmaktadır.
3.Ermeni ve Süryani Kaynaklar 3.1.Urfalı Mateos
Aslen Urfalı olan Rahip Mateos, XI. yy’ın sonu ve XII. yy’ın ilk yarısında bu şehirde yaşamıştır22. Urfalı Mateos Vekayi-nâmesi (952- 1136) ve Papaz Grigor’un Zeyli
(1136-1162)23adlı eser, müellifin yaşadığı döneme ait olayları içermekle beraber, eski kitaplardan
bilgiler ile olayların birinci derecede tanıklardan istifade edilerek kaleme alınmıştır24. Eser, Arap-Bizans mücadeleleri; Şarkta Bagratuni, Kilikya’da Rubenyan Ermeni Hanedanları; Bizans-Ermeni mücadeleleri; Türklerin Şark’a doğru gelmeleri; Selçuk Fütuhatı; Anadolu’da kurulan Türk Beylikleri; Rum Selçuklu Sultanlığı; Haçlı Seferleri olmak üzere sekiz kısımdan oluşmaktadır25. Türkiye Selçuklu Devleti siyasi, sosyal ve iktisadî olaylar hakkında teferruatlı bilgiler içeren bu eserden I. Kılıç Arslan dönemi hadislerden bahsedildi. Özellikle I. Kılıç Arslan’ın ölümünden sonra hanımı Ayşe Hatun ve oğlu Tuğrul Arslan’ın faaliyetlerinin açıklanması konusunda faydalı olmuştur.
3.2.Süryanî Mihail
XII. yüzyıl’da yaşamış olan müellif yakın şark tarihi ile ilgili bir eser meydana getirmiştir. Süryanî Patrik Mihail’in Vakainamesi26, Hz. Âdem’den itibaren 1195 yılındaki olayları içermektedir. Urfa’daki Yakubi kilisesinde bulunan Süryanice metin J. B. Chabot tarafından Fransızcaya çevrilmiş ve Paris’te yayınlanmıştır. Süryanice metindeki 1153-1169 arası olaylar eksik olup Fransız mütercim tarafından Abul Farac’ın eserinden faydalanarak ilave edilmiştir. Rahip Grigor, eserin Ermeni nüshasına 1248-1272 yılları vakaları eklemiştir27. Bu eser, I. Kılıç Arslan’ın hanımı Ayşe Hatun ve oğlu Tuğrul Arslan’a dair bilgiler vermekle birlikte Sultan I. Mesud ve II. Kılıç Arslan dönemi siyasi, sosyal vakalar ve bu sultanların Danişmendliler ile ilgili münasebetleri hususunda müracaat edilmiştir.
22 Hrant D. Andreasyan, “Türk Tarihine Aid Ermeni Kaynakları”, İÜEFTD, I, S. 1, İstanbul 1949, s. 102. 23 Urfalı Mateos, Urfalı Mateos Vekayi-nâmesi (952- 1136) ve Papaz Grigor’un Zeyli (1136-1162), çev. Hrant
D. Andreasyan, Notlar: Edoudard Dulaurer-Mükrimin Halil Yinanç, Ankara 2000.
24 Andreasyan, Ermeni kaynakları, s. 103. 25 Andreasyan, Ermeni Kaynakları, s. 104.
26 Süryani Mihail, Vakainame İkinci Kısım (1042-1195), çev. Hrant D. Andreasyan, 1944.
27 Hrant D. Andreasyan, “Türk Tarihine Aid Ermeni Kaynakları”, İÜEFTD, I, S. 1-2, İstanbul 1949-50, s.
8
3.3.Başkumandan Simbat
Simbat, Kral naibi Kostantin tarafından başkumandanlık vazifesine getirilmiş ve 1275 yılına kadar bu görevde kalmıştır28. Onun yazmış olduğu Vekayiname29, 951-1331 yılları arası hadiseleri ihtiva eder. 1152 yıllına kadar olan birinci kısım Urfalı Mateos ve Papaz Grigor’un meydana getirmiş olduğu Vekayi-nâme ile benzerlik gösterir. 1152-1274 yılları arasını kapsayan ikinci kısım Simbat’ın asıl eserini oluşturmaktadır. 1274-1331 tarihleri arasındaki vakalar adı bilinmeyen bir kişi tarafından kaleme alınmıştır. Müellif vazifesi gereği olayların bizzat içinde yer almıştır. Kilikya Ermenilerinin Konya Sultanları I. Mesud, I. İzzeddin Keykavus, I. Alaaddin Keykubad olmak üzere Mısır Hükümdarları Baybars, Melik Eşref ve Melik Nasır gibi önemli şahısların Kilikya’ya yapmış olduğu seferler hakkında bilgi vermektedir. Ayrıca bunlara Dımaşk ve Halep emirleri ile Karaman Beyleri ve bazı Türkmen emirlerini de eklemek gerekir30. Genel anlamda Türkiye Selçuklu-Ermeni ilişkileri hakkında malumatlar ihtiva eden bu eserden özellikle faydanılan konular I. Alaaddin Keykubad’ın karısı Kir Fard’ın kızı Mahperi Hatun ve II. Gıyaseddin’in ailesinin Kösedağ Savaşı’ndan sonra Ermenilere sığınması olmuştur.
3.4.Gregory Abu’l-Farac (Bar Hebraeus), Abu’l-Farac Tarihi
1225-1126 yılları civarında Malatya’da doğmuştur. Küçük yaştan itibaren dil öğrenmek için yoğunlaşmıştır. Daha sonra felsefe, ilahiyat ve tıp ile meşgul olmuştur. İbrani ve tabip Ahron’un oğlu olması sebebiyle Bar Ebherya yani İbrani’nin oğlu olarak anılmıştır. Diğer adı da Arapça Abu’l Farac (Ferahlık Kapısı)’dır31. Abu’l Farac, Hz. Âdem’den başlayarak 1285 yılına kadar bölgedeki birçok olayları kapsayan bir eser meydana getirmiştir32.
Genel bir tarih kitabı olan bu eser Büyük Selçuklu ve Türkiye Selçuklu tarihine dair olayları tafsilatlı bir şekilde aktarmaktadır. Çalışmamızda yararlandığımız kısımlar ise; I. Kılıç Arslan dönemi ve onun ölümüyle birlikte karısı Ayşe Hatun’un faaliyetleri, Sultan I. Mesud ve Danişmendli melikleri ile ilgili olaylar, II. Kılıç Arslan’ın damadı Nureddin yüzünden Selahaddin Eyyubi ile karşı karşıya gelmesi, I. Alaaddin Keykubad, II. Gıyaseddin Keyhüsrev devri hadiseler olmuştur. Ayrıca Türkiye Selçuklu devlet adamlarından Şemseddin İsfahanî’nin sultanın annesi ile evlenmesi, Muinüddin Süleyman Pervane’nin Ermenilerle
28 Andreasyan, Ermeni Kaynakları, I, S. 2, s. 409-410.
29 Başkumandan Simbat, Vekayiname (951-1334), çev. Hrant D. Andreasyan, İstanbul 1946. 30 Andreasyan, Ermeni Kaynakları, I, S. 2, s. 411-412.
31 Gregory Abu’l-Farac (Bar Hebraeus), Abu’l-Farac Tarihi, çev. Ömer Rıza Doğrul, I, Ankara 1987, s. 9-11. 32 Abu’l-Farac, Abu’l-Farac Tarihi, I, s. 36. Bkz. Gregory Abu’l-Farac (Bar Hebraeus), Abu’l-Farac Tarihi, çev.
9
akrabalık kurması gibi olaylar hakkında verdiği önemli bilgiler de çalışmamızda bize yardımcı olmuştur.
4.Bizans Kaynakları
4.1.Anna Kommena, Alexiad
1083 yılında doğmuştur. İmparator Alexios Komnenos’un kızıdır. Rum asilzadelerinden Nikephoros Bryennios ile evlenmiştir. Babasının ölümü üzerine kocasını İmparator yapmak için uğraşmış ve bu faaliyetlerinden dolayı sürgüne yollanmıştır. Kocasının 1137’de ölümü üzerine ilimle uğraşmaya başlamıştır. Bu sırada meşhur eseri
Alexiad’ı33yazmıştır. Yazıldığı dönemin tarihini aktaran bir eserdir. Bilhassa Anadolu’yu,
Balkan Yarımadası’nı, Doğu Akdeniz’i anlatmaktadır. Bu sebeple Yakın Doğu tarihine ışık tutması açısından son derece önemli bir yapıttır34.
Bu esere, I. Kılıç Arslan’ın Çaka Bey ile I. Mesud’un da Danişmenliler ile arasındaki akrabalık ilişkilerini ve bunun siyasi yansımalarını aktarmak amacıyla başvurulmuştur.
4.2.Nikates Khoniates, Hıstorıa
Niketas Khoniates Denizli civarında bulunan Khonai adındaki şehirde doğmuştur. Genç yaşında İstanbul’a gitmiş ve orada eğitim görmüştür. Daha sonra saray hizmetinde yer almıştır. 1204 tarihinde İstanbul Haçlılar tarafından işgal edilince İznik’e Theodoros Laskaris’in devletine gitmiştir. Niketas, 1231 yılında burada vefat etmiştir. Niketas sarayda bulunması nedeniyle yazmış oluğu Hıstorıa35 adlı eserine kolay bir şekilde kaynak bulma imkânına sahip olmuştur. Eser, 21 kitaptan oluşmaktadır. Franz Gabler tarafından üç cilt halinde Almanca olarak yapılan tercümenin ilk cildi Türkçeye çevrilmiştir36.
Bu eser Sultan I. Mesud devri Türkiye Selçuklu Danişmendli münasebetleri hakkında mühim bilgiler sunması bakımında çalışmamız açısından önemlidir.
5.Menakıbnameler
Türkiye Selçuklu devri kaynaklarının kısıtlı olmasından dolayı siyasi, sosyal ve iktisadî olayların tekrara düştüğü veya tam olarak açıklanamadığı düşünülürse o dönem evliya menakıbnâmelerin önemi ortaya çıkmaktadır. Menakıbnamelerin özellikleri arasında yer alan bilhassa kahramanların gerçek kişiler olması ve olayların belirli bir yeri ve zamanı bulunması, tarih kaynakları ile mukayesede mühim rol oynamaktadır37.
33 Anna Kommena, Alexiad (Malazgirt’in Sonrası), çev. Bilge Umar, İstanbul 1996. 34 Anna, Alexiad, s. 5-8.
35 Nikates Khoniates, Hıstorıa (Ioannes ve Manueel Komnenos Devirleri), çev. Fikret Işıltan, Ankara 1995. 36 Nikates, Hıstorıa, s. IX-X.
37 Ahmet Yaşar Ocak, Kültür Tarihi Kaynağı Olarak Menakıbnameler (Metodolojik Bir Yaklaşım), Ankara 2010,
10
XI-XIII. yüzyıllarda İslam dünyasında dinî hareketlilik birçok tarikat ve pirlerin ortaya çıkmasında etkili olmuştur. Kendilerine has bazı mahiyetleri barındıran bu zümreler içerisinde edebi bir gelişim ortaya çıkmıştır. Bilhassa bu tarikatların mürşidleri, ilk kurucuları ve önemli şahsiyetleri hakkında menâkıb kitaplar meydana gelmiştir38.
Bunların başında şüphesiz Âriflerin Menkıbeleri (Menakib al-Ârifin)39 adlı eser gelmektedir. Eflaki bu eseri, Ulu Arif Çelebi’nin emriyle 1318 yılında yazmaya başlamış ve 1358 yılında tamamlamıştır40. Fuad Köprülü, “XIII-XIV. yüzyıllardaki iç hayatını, şehir ve köy teşkilatını, göçebelerin hususiyetini, içtimai sınıflar arasındaki münasebetleri, dinî cereyanları, iktisadî şartları, kıyafetleri, an’aneleri anlatmak hususunda, başka hiçbir tarih vesika bununla ölçülemez. Bu menâkıb kitabının, çok defa müellifin doğrudan doğruya görüp işittiklerine dayanan ve birtakım vekayinâmelerden çok daha itinalı bir surette vücuda getirilen birinci derecede ehemmiyetli bir kaynak olduğunu söyleyebilirim”41 şeklindeki ifadeleriyle bu menakıbnâme hakkındaki düşüncesini beyan etmiş ve yazarın bağlı olduğu tarikat ekseninde verdiği tafsilatlı bilgilerin Türkiye Selçuklu tarihinin siyasi, sosyal ve iktisadî hayatı hakkında ne kadar önemli olduğunu zikretmiştir.
Bu menakıbnâme’den özellikle Mevlâna, Şems-i Tebriz’i, Sultan Veled gibi mühim şahıslar ve onların aile efradı hakkındaki bilgilerden yararlanılmıştır. Ayrıca bazı önemli devlet adamları ve toplumun yaşam biçimleri, örf, âdet, gelenek ve görenekler hülasa sosyal hayat açısından kayda değer malumatlardan istifade edilmiştir.
Bir diğer eser, Ariflerin Menkıbeleri’nin esasını teşkil eden Ferîdûn b. Ahmed Sipehsalar tarafından yazılmış olan Mevlâna ve Etrafındakiler42adlı eserdir. Feridun b. Ahmed, küçük yaştan itibaren Mevlâna’ya sevgi beslemiş ve müridi olmuştur. Onun ölümünden sonra dostlarının isteği üzerine bu eseri yazmıştır. Eser üç bölümdenoluşmaktadır. Ancak müellif, eserini kendi tamamlayamamış oğlu veya yakın dostlarından biri tarafından nihayete erdirilmiştir43. Mevlevi tarihi adına önemli olan bu eserden daha çok Bahaaddin Veled’in ve Şems-i Tebrizî’nin yaşamları, Konya’ya gelişleri, dinî düşünceleri ve aileleri hakkındaki önemli malumatlar elde edilmiştir.
38 M. Fuad Köprülü, “Anadolu Selçukluları Tarihi’nin Yerli Kaynakları”, Belleten, VII, S. 27, Ankara 1943, s.
421.
39 Ahmet Eflâkî, Âriflerin Menkıbeleri (Menakib al-Ârifin), I-II, çev. Tahsin Yazıcı, İstanbul 1973. 40 Eflaki, Âriflerin Menkıbeleri, I, Önsöz, s. 9.
41 Köprülü, Yerli Kaynakları, s. 423.
42 Feridun b. Ahmed Sipehsalar, Mevlana ve Etrafındakiler (Risale), çev. Tahsin Yazıcı, İstanbul 1977. 43 Eflaki, Ariflerin Menkıbeleri, I, Ön Söz, s. 12.; Sipehsalar, Mevlana ve Etrafındakiler, Ön Söz, s. 7-8.
11
Türkiye Selçuklu devri tasavvuf ve kültür alanındaki en önemli şahsiyetlerinden biri olan Mevlâna’nın eserlerindeki44 hikâyelerde, gazellerde bilhassa halkın yaşama biçimi ile ilgili birçok şey bulmak mümkündür. Onun eserlerinde düğün, eğlence, oyunlar, mahallelerdeki insanların ve mimarinin durumu, devlet yönetimi, toplum içindeki iletişim ve ilişki kısacası Selçuklu toplumunun örf, âdet, gelenek ve göreneklerini görebiliriz45. Bu durum aynı zamanda Sultan Veled46 ve Şems Tebriz-i’nin eserleri47 için de söz konusudur.
Nitekim Fuad Köprülü, “Bugün elde kalmış vekayinâmelerde isimlerine rastlanamayan birtakım büyük ricalin, hatta bazı küçük hükümdarların adları ve zamanları, kendilerine ithaf edilmiş olan bazı edebi eserler sayesinde malum olmaktadır; birçok tarihi şahsiyetlerin ensab şecereleri, lakapları, resmi unvanları, hatta isimlerin doğru okunuş tarzı, birçok büyük hadiseler ve onların kronolojisi, âdetlere ve kıyafetlere ait birçok şeyler, birçok mühim hikâye ve menkâbeler ve tarihi kayıtlar ancak bu edebi eserler sayesinde anlaşılabilmektedir. Bahis mevzuu olan XII-XIV. Asırlar Anadolu tarihini aydınlatabilmek için, bu devirlerde Anadolu’da yazılmış her türlü eserler arasında mesnevîlerin ve divanların da ehemmiyetle tetkiki lazım geldiği hiç unutulmamalıdır”48 diyerek Mevlâna ve Sultan Veled’in eserleri hakkında görüşünü belirtmiş ve bunların tarihi ehemmiyetini açıklamıştır.
Birçok âlim, bilgin, sufî nitelikte kişileri bünyesinde barındıran Anadolu’daki mühim kişilerden biri de Şeyh Evhadüddin Kirmanî’dir. Türkiye Selçuklu dönemi şair mutasavvıflarından biri olan Şeyh Evhadüddin Kirmanî, Abbasi Halifesi en- Nasır Li Dinillah tarafından fütüvvet teşkilatının temsilcisi olarak Anadolu’ya gelmiştir. Evhadiyye hareketinin lideri olan Evhadüddin Kirmanî, Türkiye Selçuklu Sultanlarından I. İzzeddin Keykavus ve I. Alaaddin Keykubad dönemlerinden başlayarak Anadolu’da aktif bir rol oynamıştır49. Onun hayatı, ailesi ve çevresi hakkındaki bilgiler veren Menâkıb-ı Şeyh Evhadü’d-dîn-i Kîrmanî50 adlı eser, onun talebesi ve damadı Ahi Evren’in karısı Fatma Hatun hakkındaki malumatları dikkate değerdir. Ayrıca bu eserde İbnül Arabî ve Sadreddin Konevî arasındaki ilişki de yer
44 Mevlânâ Celâleddin, Mesnevi, I- VI, çev. Veled Çelebi İzbudak, Konya 2016.; Aynı mlf, Dîvân-ı Kebîr, I, haz.
Abdülbâki Gölpınarlı, Ankara 1992.; II-VII, 2. Baskı, Ankara 2000.; Aynı mlf, Fîhi Mâ-Fîh, çev. Abdülbâki Gölpınarlı, İstanbul 1959.; Aynı mlf, Mecâlis-i Seb-a (Yedi Meclis), çev. Abdülbâki Gölpınarlı, 1965.; Aynı mlf,
Rubâîler, çev. Abdülbâki Gölpınarlı, Ankara 1982.; Aynı mlf, Mektuplar, çev. Abdülbâki Gölpınarlı, İstanbul
1962.
45 Mevlânâ, Dîvân-ı Kebîr, I, Ön Söz-Giriş, s. LXXXIV.
46 Sultan Veled, İbtidâ-nâme, çev. Abdülbâki Gölpınarlı, Konya 2001.; Aynı mlf, Sultan Veled Divanı, çev.
Veyis Değirmençay, Konya 2015.; Aynı mlf, Maârif, çev. Meliha Anbarcıoğlu, Konya 2002.
47 Şems-i Tebrizî, Makâlât, çev. M. Nuri Gençosman, İstanbul 2006. 48 Köprülü, Yerli Kaynakları, s. 448-450.
49 Mehmet Ali Hacıgökmen, “Menâkıb-ı Şeyh Evhadü’d-Dîn-i Kirmânî’de Geçen Selçuklu Tarihi İle İlgili
Bilgiler ve Değerlendirilmesi”, AÜDTCFTAD, XXXIV, S. 58, 2015, s. 547.
50 Muhammed Alâî, Menâkıb-ı Şeyh Evhadü’d-dîn-i Kirmânî, Araştırma, notlar ve çev. Mikâil Bayram, Konya
12
almaktadır. Bütün bunlara ilaveten Türkiye Selçuklu siyasi ve sosyal konularda da kaynaklara yardımcı olması bakımından önemli bir menâkıbnamedir.
Menâkıbname olarak istifade edilen bir diğer eser Menâkıb-ı Hacı Bektâş-ı Veli
(Vilâyet-nâme)51 ise Hacı Bektaş’ın ölümünden sonra onu görenler ve duyanlar tarafından
olaylara eklemeler yapılarak olağanüstü hadiselerin ihtiva edilmiş şeklidir. Bektaşi geleneğinin gelişiminden sonra yazılmıştır52. Bu eser, dönemin sosyal hayatı ve düşünce yapısı hakkındaki bilgilerden yaralanmak açısından mühimdir. Şeyh Evhadüddin Kirmanî’nin kızı, Ahi Evren’in karısı olan ve Vilâyet-nâme’de Kadıncık Ana olarak geçen Fatma Hatun’un hayatı hakkında bilgiler sunmaktadır.
6.Araştırmalar 6.1.Kitaplar
Osman Turan’ın Selçuklular Zamanında Türkiye53 isimli eserinden, genel anlamda yararlanılmıştır. Osman Turan’ın Türkiye Selçukluları Hakkında Resmi Vesikalar Metin,
Tercüme ve Araştırmalar54 adlı eseri, I. Alaaddin Keykubad ile Celaleddin Harzemşah
arasında cereyan eden mektuplaşmalardan ve I. İzzeddin Keykavus’un düğünü hakkında bilgiler elde edebilmek için kullanılmıştır. Gordlevski’nin Anadolu Selçuklu Devleti55 adlı eserinden, I. İzzedin Keykavus ve I. Gıyaseddin Keyhüsrev devri olayları, Bizans’ın durumu, Kösedağ Savaş’ından sonra Ermenilere kaçan II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in eşi hakkındaki malumatlardan çalışma içerisinde bahsedilmiştir. Muharrem Kesik’in Türkiye Selçuklu
Devleti Tarihi Sultan I. Mesud Dönemi (1116-1155)56 olaylarını anlatan bu eser, I. Kılıç
Arslan ve eşi Ayşe Hatun hakkında bilgilerden faydalanmamız ve I. Mesud’un ve çocuklarının evlilikleri ile ilgili geniş bilgiler elde etmemiz açısından bize yardımcı olmuştur. Işın Demirkent’in Türkiye Selçuklu Hükümdarı Sultan I. Kılıç Arslan57 isimli eseri, I. Kılıç Arslan’ın Çaka Bey’in kızı ile evliliğive bu akrabalık ilişkisi sonucu gelişen olayları anlatması bakımından önem taşımaktadır. Emine Uyumaz tarafından yazılan Sultan I. Alaaddin
Keykubad Devri Türkiye Selçuklu Devleti Siyasi Tarihi (1220-1237)58 adlı çalışmadan, I. Kılıç
Arslan, I. İzzedin Keykavus ve I. Mesud hakkındaki kısa bilgilerden faydalanılmakla birlikte özellikle I. Alaaddin Keykubad’ın evliliği öncesive sonrası meydana gelen gelişmelerden
51 Menâkıb-ı Hacı Bektâş-ı Veli (Vilâyet-nâme), haz. Abdülbâki Gölpınarlı, İstanbul 1958. 52 Vilâyet-nâme, Ön Söz, s. XX.
53 Osman Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye, İstanbul 2013.
54 Osman Turan, Türkiye Selçukluları Hakkında Resmi Vesikalar Metin, Tercüme ve Araştırmalar, Ankara 2014. 55 V. Gordlevski, Anadolu Selçuklu Devleti, çev. Azer Yaran, Ankara 1988.
56 Muharrem Kesik, Türkiye Selçuklu Devleti Tarihi Sultan I. Mesud Dönemi (1116-1155), Ankara 2003. 57 Işın Demirkent, Türkiye Selçuklu Hükümdarı Sultan I. Kılıç Arslan, Ankara 2014.
58 Emine Uyumaz, Sultan I. Alaaddin Keykubad Devri Türkiye Selçuklu Devleti Siyasi Tarihi (1220-1237),
13
teferruatlı bir şekilde istifade edilmiştir. Osman Çetin, Selçuklu Müesseseleri ve Anadolu’da
İslamiyet’inYayılışı59 isimli eserden bahsedilen konu II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in eşleri ve
çocukları hakkındaki bilgiler olmuştur. Afet İnan’a ait olan Tarih Boyunca Türk Kadının Hak
ve Görevleri60 isimli esere, eskiTürk geleneklerine göre düğünlerin içeriği ve Türk
hatun’unun konumu ve önemi anlaşılması için başvurulmuştur. Aydın Taneri’nin Türkiye
Selçukluları Kültür Hayatı (Menâkibü’l Ariifin’in Değendirilmesi)61 adlı eser, XII. ve XIV.
yy’da Anadolu’da Türk toplumu arasında İslamiyet’in etkisi ve evlenme, boşanma ve düğün merasimlerindeki ritüellerden bahsetmek amacıyla bize kolaylık sağlamaktadır. Necdet Sevinç’in Eski Türklerde Kadın Ve Aile62 adlı eserinden, İslamiyet öncesi dönem ve İslami dönemde Türk Sultanlarının evlilikleri ve hatunların idari mekanizmadaki önemi hakkındaki konulara çalışma içerisinde geniş bir şekilde yer verilmiştir. Tuncer Baykara’nın Türkiye
Selçuklu Devrinde Konya63 isimli eserden Konya’daki sosyal ve iktisadî hayat, köy ve
şehirlerin yapısı hakkında yararlanılmıştır. Mikail Bayarm’ın Ahi Evren ve Ahi Teşkilâtının
Kuruluşu64 adındaki eseri Şeyh Evhadüddin Kirmanî ve Ahi Evren’in hayatı ve akrabalık
ilişkileri hakkında önemli bilgiler içermektedir. Yine Aynı yazara ait olan Fatma Bacı ve
Bacıyân-ı Rûm65 adlı çalışma Ahi Evren ve eşi Fatma Hatun’un hayatını anlatması
bakımından mühimdir. Türkiye Selçuklu Devleti’nin genel olarak siyasi, sosyal ve iktisadî tarihini aktaran Claude Cahen’in Osmanlı’dan Önce Anadolu66 isimli eserden çokça yararlanılmıştır. Mevlâna ve hayatı hakkında istifade edilen araştırmalar arasında Fürüzanfer’in Mevlâna Celâleddin67, Abdülbâki Gölpınarlı’nın Mevlânâ Celâleddin68 ve
Mevlânâ’dan Sonra Mevlevilik69, Mehmet Önder’in Mevlâna Hayatı ve Eserleri70 adındaki
çalışmalar yer almaktadır. Düğünler, âdet ve gelenekler konusunda vermiş olduğu malumatlar sebebiyle Erdoğan Merçil’in Türkiye Selçukluları’nda Meslekler71 isimli çalışma yararlanılan bir diğer eser olmuştur. Türklerin dinî geçmişi bakımından önemli bir eser olan Fuad Köprülü’nün Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar72 adlı çalışmadan da istifade edilmiştir.
59 Osman Çetin, Selçuklu Müesseseleri ve Anadolu’da İslamiyet’in Yayılışı, İstanbul 1981. 60 Afet İnan, Tarih Boyunca Türk Kadının Hak ve Görevleri, İstanbul 1975.
61 Aydın Taneri, Türkiye Selçukluları Kültür Hayatı (Menâkibü’l Arifin’in Değerlendirilmesi), Konya 1977. 62 Necdet Sevinç, Eski Türlerde Kadın ve Aile, İstanbul 1987.
63 Tuncer Baykara, Türkiye Selçukluları Devrinde Konya, Anakra 1985. 64 Mikail Bayram, Ahi Evren ve Ahi Teşkilâtı’nın Kuruluşu, Konya 1991.
65 Mikail Bayram, Fatma Bacı ve Bacıyân-ı Rûm (Anadolu Bacıları Teşkilatı), Konya 2008. 66 Claude Cahen, Osmanlılardan Önce Anadolu, çev. Erol Üyepazarcı, İstanbul 2000. 67 Bediüzzaman Füruzanfer, Mevlâna Celâleddin, çev. Feridun Nafiz Uzluk, İstanbul 1986.
68 Abdülbâki Gölpınarlı, Mevlânâ Celâleddin (Hayatı, Felsefesi, Eserleri, Eserlerinden Seçmeler), İstanbul 1952. 69 Abdülbâki Gölpınarlı, Mevlânâ’dan Sonra Mevlevîlik, İstanbul 1983.
70 Mehmet Önder, Mevlana Hayatı ve Eserleri, İstanbul tarihsiz. 71 Erdoğan Merçil, Türkiye Selçukluları’nda Meslekler, Ankara 2000. 72 M. Fuad Köprülü, Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, Ankara 1976.
14
Hilafet ve Türkiye Selçuklu arasındaki akrabalık ilişkilerini anlatması bakımından mühim bir çalışma olan Zekeriya Kitapçı’nın Abbasi Hilâfetinde Selçuk Hâtunları ve Türk Sultanları73 adlı çalışması da müracet edilen eserler arasında yer almaktadır. Mehmet Altay Köymen tarafından kaleme alınmış olan ve Selçukluların umumi bir tarih kitabı olan Selçuklu Devri
Türk Tarihi74 isimli eserden birçok konuda yararlanılmıştır.
6.2.Makaleler
Emine Uyumaz’ın akrabalık bağı ve evlilikler bakımından bir kronoloji niteliği taşıyan
Türkiye Selçuklu Sultanları, Melikleri ve Melikelerinin Evlilikleri75 adındaki, makalesinden
çokça faydalanılmıştır. Yine Emine Uyumaz’ın Türkiye Selçuklu Devleti-Eyyubi
Münasebetleri76 isimli makalesinden, II. Kılıç Arslan, I. Alaaddin Keykubad ve II.
Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde Eyyubiler ile kurulmuş olan akrabalık bağlarının detayları ve akabinde meydana gelen siyasi olayların seyri hakkında başvurulmuştur. Muharrem Kesik’e ait olan Türkiye Selçukluları-Danişmendliler İlişkilerinde Siyasi Evlilikler ve
Hatunların İdaredeki Rolleri77 adlı çalışma, Türkiye Selçuklu Devleti ve Danişmendliler
arasındaki evlilikleri ve buna bağlı olarak gelişen siyasi olayların değerlendirilmesi için bize yardımcı olmuştur. Sefer Solmaz’ın Danişmendli Ailesi İle Büyük Selçuklu Hanedanı
Arasındaki Akrabalık İlişkileri78 isimli bu makalesine özellikle Kutalmış’ın evliliği konusunda
müracat edilmiştir. Yine Sefer Solmaz’a ait olan Danişmendliler79 adlı makale, Türkiye Selçuklu-Danişmendli ilişkisi hakkında detaylı bilgiye ulaşılabilirlik bakımından çalışmamız içerisinde bize kolaylık sağlamıştır. Salim Koca’nın Sultan I. Alaaddin Keykubad’dan Sonra Türkiye Selçuklu Devleti İdaresinde Ortaya Çıkan Otorite Zaafiyeti ve Emir Saadeddin
Köpek’in Selçuklu Saltanatını Ele Geçirme Teşebbüsü80 isimli II. Gıyaseddin Keyhüsrev devri
siyasi ve sosyal olayların farklı bir açıdan değerlendirildiği makalesinden konumuzla ilgili bazı tespitlerde bulunulmuştur. Salim Koca’nın Moğol İstilasına Karşı Sultan I. Alaaddin
73 Zekeriya Kitapçı, Abbasi Hilâfetinde Selçuklu Hâtunları ve Türk Sultanları, Konya 1994. 74 Mehmet Altay Köymen, Selçuklu Devri Türk Tarihi, Ankara 1989.
75 Emine Uyumaz, “Türkiye Selçuklu Sultanları, Melikleri ve Melikelerinin Evlilikleri”, I. Uluslararası Selçuklu
Kültür ve Medeniyet Kongresi Bildiriler (Konya 11-13 Ekim 2000), II, Konya 2001.
76 Emine Uyumaz, “Türkiye Selçuklu Devleti-Eyyubi Münasebetleri”, Türkler, V, Ankara 2002.
77Muharrem Kesik, “Türkiye Selçukluları-Danişmendliler İlişkilerinde Siyasi Evlilikler ve Hatunların İdaredeki
Rolleri”, Prof. Dr. Erdoğan Merçil’e Armağan, ed.: Emine Uyumaz vd., İstanbul 2013.
78 Sefer Solmaz, “Danişmendli Ailesi ile Büyük Selçuklu Hanedanı Arasındaki Akrabalık İlişkileri”, I.
Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyet Kongresi Bildiriler (11-13 Ekim 2000Konya), II, Konya 2001.
79 Sefer Solmaz, “Danişmedliler”, Türkler, VI, Ankara 2002.
80 Salim Koca, “Sultan I. Alaaddin Keykubad’dan Sonra Türkiye Selçuklu Devleti İdaresinde Ortaya Çıkan
Otorite Zafiyeti ve Emir Saadeddin Köpek’in Saltanatı Ele Geçirme Teşebbüsü”, Büyük Selçuklu Devletinden
15
Keykubad’ın Güvenlik Politikası81 adlı makalesinden, I. Alaaddin Keykubad’ın Moğol
tehlikesi karşısında komşu devletler ile bilhassa Eyyubiler ve Harzemşahlar ile akrabalık kurma düşüncesini ve bunun arkasındaki siyasi dengelerin kavranması bakımından birtakım tespitler yapmak amacıyla istifade edilmiştir. Yine Salim Koca’ya ait olan Türkiye Selçuklu Tarihine Damgasını Vuran Menfur Bir Cinayet, Sultan I. Alaaddin Keykubad’ın
Zehirlenmesi82 adlı bu makale ile I. Alaaddin’in devletin geleceği ile ilgili alacağı önemli
kararlar sırasında gerçekleşen ani ölümü ve bu olayın arka planında kalan iç ve dış güçlerin siyasi amaçlarını gerçekleştirmelerinde akrabalık bağının rolü üzerinde durulmuştur.
Mustafa Demirci’nin Abbasi Halifeleri ile Anadolu Selçuklu Sultanları Arasındaki
Münasebetler83 isimli makalesinden, II. Kılıç Arslan’ın kızının durumu ve onun vasıtasıyla
diğer devletler ile olan ilişkilerden bahsedilmiştir. Osman Çetin’e ait olan Anadolu’nun
İslamlaşmasında Kadınların Rolü84 adlı makaleye, II. Kılıç Arslan ve I. Gıyaseddin
hakkındaki kısa bilgilere değinmek amacıyla yer verilmiştir. Mehmet Ersan’ın Türkiye
Selçukluları Devrinde Eğlence Mekânı Olarak Hanlar ve Kervansaraylar85 adlı çalışmada yer
alan düğünlerin yapıldıkları mekânlar hakkındaki bilgilerden faydalanılmıştır. Yusuf Ayönü,
Selçuklu-Bizans İlişkileri86 adındaki çalışmadan, II. Kılıç Arslan ve I. Gıyaseddin devirleri
hakkındaki bazı bilgilerden bahsedilmiştir. Şahin Kılıç’ın Yükselme Devri Selçuklu-Bizans
İlişkileri87 adlı makalesinden, özellikle I. Gıyaseddin ve kayınpederi Mavrezemos bağlamında
Türkiye Selçuklu-Bizans ilişkisine çalışma içerisinde bazı değerlendirmeler yapılmıştır. Önder Kaya’nın Yassıçemen Savaşında Türkiye Selçuklu-Eyyubi İttifakı88 isimli çalışmaya Eyyubi melikleri ile akrabalık ilişkisi olan Türkiye Selçuklu Devleti Sultanlarının bu dostluktan dolayı dış işlerinde almış olduğu desteği belirtmek amacıyla başvurulmuştur. Abdurrahman Kurt’un Tarihi Süreçte Türk Kadınları89 isimli makalesi genel itibariyle Türk toplumundaki kadının tasviri anlatması bakımından çalışmanın bazı kısımlarında
81 Salim Koca, “Moğol İstilasına Karşı Sultan I. Alaaddin Keykubad’ın Güvenlik Politikası”, Selçuklu Devri
Türk Tarihinin Temel Meseleleri, Ankara 2001.
82 Salim Koca, “Türkiye Selçuklu Tarihine Damgasının Vuran Menfur Bir Cinayet: Sultan I. Alaaddin
Keykubad’ın Zehirlenmesi”, I. Uluslararası Selçuklu Sempozyum Selçuklu Siyasi Tarihi (Bildiriler) (27-30 Eylül
2010Kayseri), yay. haz. Metin Hülagü vd., Ankara 2014.
83Mustafa Demirci, “Abbasi Halifeleri İle Anadolu Selçuklu Sultanları Arasındaki Münasebetler”, I.
Uluslararası Selçuklu Sempozyum Selçuklu Siyasi Tarihi (Bildiriler) (27-30 Eylül 2010Kayseri), yay. haz. Metin
Hülagü vd., Ankara 2014.
84 Osman Çetin, “Anadolu’nun İslamlaşmasında Kadınların Rolü”, III. Milli Selçuklu Kültür ve Medeniyeti
Semineri Bildirileri (Konya 20-22 Mayıs 1993), Konya 1994.
85 Mehmet Ersan, “Türkiye Selçukluları Devrinde Eğlence Mekânı Olarak Hanlar ve Kervansaraylar”, Prof. Dr.
Erdoğan Merçil’e Armağan, ed.: Emine Uyumaz vd., İstanbul 2013.
86 Yusuf Ayönü, “Selçuklu- Bizans İlişkileri”, Türkler, VI, Ankara 2002.
87 Şahin Kılıç, “Yükselme Devri Selçuklu-Bizans İlişkileri”, Türkler, VI, Ankara 2002.
88 Önder Kaya, “Yassıçemen Savaşında Türkiye Selçuklu-Eyyubi İttifakı”, II. Ulusal I. Alaaddin Keykubad ve
Dönemi Sempozyumu Bildirileri (06-07 Kasım 2008Konya), ed.: Yusuf Küçükdağ vd., Konya 2010.
16
kullanılmıştır. Tülay Metin’in Türkiye Selçuklu Siyasi Hayatında Kadının Rolü90 isimli bu makaleye, I. Kılıç Arslan’ın eşi Ayşe Hatun hakkında detaylı bilgiye ulaşmak amacıyla müracat edilmiştir. Ömer Lütfi Barkan’a ait olan Osmanlı İmparatorluğunda Bir İskân ve Kolonizasyon Metodu Olarak Vakıflar ve Temlikler I İstilâ Devirlerinin Kolonizatör Türk
Dervişleri ve Zaviyeler91 isimli çalışma ve Faruk Sümer’in yazmış olduğu Anadolu’ya Yalnız
Göçebe Türkler Mi Geldi?92 adlımakale Türkiye Selçuklu Devri sosyal yapısına dair
malumatlar ihtiva etmesi nedeniyle konumuz açısından mühimdir. Mikail Bayram’ın Selçuklular Zamanında Anadolu’da Bazı Yöreler Arasındaki Farklı Kültürel Yapılanma ve
Siyasi Boyutları93 ve Türkiye Selçuklularında Köy Teşkilâtı94 adlı çalışmaları Türkiye
Selçuklu sosyal hayatı hakkında bazı ipuçları vermesi bakımından önem arz etmektedir. Sadreddin Konevî’nin hayatına dair mühim bilgiler içeren Şeref Can’ın XIII. Asrın
Sosyo-Kültürel Yapısında Sadrüd-din Konevi95 isimli makale de faydanılan bir diğer çalışmadır.
Türkiye Selçuklu devlet adamları hakkında fikir edinebilmek bakımından Veyis Değirmençay’ın Sultan Veled’in Sâhip Ataoğullarına Methiyeleri96 veSultan Veled’in
Anadolu Selçuklu Devlet Adamları ve Diğer İleri Gelenleri Methi97 adlı çalışmaları da önem
taşımaktadır. Mahmud Erol Kılıç’ın İbnu’l Arabî’nin I. İzzeddin Keykavus’a Yazdığı
Mektubun Işığında Dönemin Dinî ve Siyasi Tarihine Bakış98 ve Ethem Cebecioğlu’nun
Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin Hayatı ve Eserleri99 isimli makaleleri İbnül Arabî’nin hayatı ve
aile efradına dair önemli bilgiler ihtiva etmektedir. Kadir Özköse’nin Mevlânâ Celâleddin-i
Rûmî’nin Düşünce Dünyası100, Hülya Küçük’ün Mevlevî Hanım Halîfe ve Şeyhler101 ve
90 Tülay Metin, “Türkiye Selçuklu Siyasi Hayatında Kadınların Rolü”, Orta Çağda Kadın, ed.: Altan Çetin,
Ankara 2001.
91 Ömer Lütfi Barkan, “Osmanlı İmparatorluğunda Bir İskân ve Kolonizasyon Metodu Olarak Vakıflar ve
Temlikler I İstilâ Devirlerinin Kolonizatör Türk Dervişleri ve Zaviyeler”, Vakıflar Dergisi, II, S. 2, Ankara 1942.
92 Faruk Sümer, “Anadolu’ya Yalnız Göçebe Türkler Mi Geldi?”, Belleten, XXIV, S. 96, Ankara 1960.
93 Mikail Bayram, “Selçuklular Zamanında Anadolu’da Bazı Yöreler Arasındaki Farklı Kültürel Yapılanma ve
Siyasi Boyutları”, SÜTAD, S. 1, 1994.
94 Mikail Bayram, “Türkiye Selçuklularında Köy Teşkilâtı”, Büyük Selçuklu Devletinden Türkiye Selçuklu
Devletine Mehmet Altay Köymen Armağanı, SÜTAE yay.: 5, Konya 2011.
95 Şeref Can, “XIII. Asrın Sosyo-Kültürel Yapısında Sadrüd-din Konevi”, Türk Kültürü, XXIX-XXX, S. 344,
Aralık 1991-1992.
96 Veyis Değirmençay, “Sultan Veled’in Sâhip Ataoğullarına Methiyeleri”, İÜEFŞM, S. 25, İstanbul 2014. 97Veyis Değirmençay, “Sultan Veled’in Anadolu Selçuklu Devlet Adamları ve Diğer İleri Gelenleri”,
AÜEFSBD, S. 52, Haziran 2014.
98 Mahmud Erol Kılıç, “İbnül Arabî’nin I. İzzeddin Keykavus’a Yazdığı Mektubun Işığında Dönemin Dinî ve
Siyasi Tarihine Bakış”, I. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Kongresi (Bildiriler) (Konya 2000), II, SÜSAM yay., Konya 2001.
99 Ethem Cebecioğlu, “Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin Hayatı ve Eserleri”, Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma
Dergisi (İbnü’l-Arabî Özel Sayısı), S. 21, Ankara 2008.
100 Kadir Özköse, “Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî’nin Düşünce Dünyası”, Tasavvuf İlmi ve Akademik Araştırma
Dergisi (Mevlânâ’ya Armağan Sayısı), S. 20, Ankara 2007.
101 Hülya Küçük, “Mevlevî Hanım Halîfe ve Şeyhler”, Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi
17
Bayram Ali Çetinkaya’nın Benlik Duvarından Kerpiç Koparmak Şems-Mevlânâ Dostluğu102 adlı makaleler Mevlâna’nın hayatı ve aile efradına dair malumatlar vermesi sebebiyle çalışmamız adına önemlidir.
102 Bayram Ali Çetinkaya, “Benlik Duvarından Kerpiç Koparmak Şems-Mevlânâ Dostluğu
(BenliğinKaybolduğu Dostluk)”, Tasavvuf İlmi ve Akademik Araştırma Dergisi (Mevlana Özel Sayısı), S. 14, Ankara 2005.
18
7.İslamiyet Öncesi Dönem Evlilikler ve Hatunların İdari Mekanizmadaki Yeri ve Önemi
Eski Türklerde toplum, sırasıyla “oguş” (aile), “urug” (aileler birliği), “boy” (kabile), “bodun” (boylar birliği) şeklindeki birimlerden oluşmaktaydı. Toplumun en küçük birimi ailedir103.Eski Türklerde anneye “ög” babaya “kang” denilirdi. Annesi ölmüş olana öksüz (ögsüz) denmesi bu tabirden ileri gelmektedir. Tükler de anneye verilen önemi, ana-baba, karı-koca şeklindeki ikilemelerde annenin isminin önce gelmesinden anlayabiliriz104. Babadan sonra aileyi anne temsil eder. Eğer baba ölürse, annenin de miras hakkı bulunur ve aynı zamanda çocukların da vasisi olur. İşte Türk tarihinde hükümdarların naibi olarak kadınların yer almaları bundan kaynaklanıyordu105. Nitekim Orhun Abidelerinde belirtilen Hükümdar Hatunun da “Tanrı tarafından yükseltildiği” ifadesi kadının değeri hakkında fikir vermektedir106.
İslam öncesi toplumlarda kadın; savaş, av, ziyafet, dinî, siyasi ve iktisadî gibi erkeğin birçok faaliyetinde bulunurdu. Kadın-erkek ayrımı söz konusu olmadığı için bütün işlerde kadın da yer alırdı107. Hakan ile beraber ülke yönetiminde söz sahibi olmasından dolayı kadına “Türkan” denmiştir108. Emirnamelerde, Hatun ibaresi yer almayıp sadece “Hakan buyuruyor ki” ifadesi bulunuyorsa geçerli sayılmazdı. “Hakan ve Hatun buyuruyor ki” şeklinde yazılması gerekirdi. Elçilerin kabulünde hatunun da hakanla beraber olması gerekirdi. Kabul törenlerde, ziyafetlerde, şölenlerde hatun, hakanın solunda oturur siyasi, idari konulardaki görüşmeleri dinler, fikrini beyan eder, hatta harp meclislerine bile katılırdı109. Kadının savaşlara katılmasının yanı sıra devlet yönetiminde siyasi olarak belli bir gücü de bulunuyordu. Örneğin; Atilla’nın hatunu Arıkan’ın kendine ait bir sarayı, mabeyncisi ve gelirleri vardı110.Dede Korkut’ta kadının toplumdaki yeri ve statüsü göze çarpmaktadır.
103 İbrahim Kafesoğlu, Türk Bozkır Kültürü, Ankara 1987, s. 15.; Salim Koca, “Eski Türklerde Sosyal ve
Ekonomik Hayat”, Türkler, III, Ankara 2002, s. 8.
104 Bahaeddin Ögel, Dünden Bugüne Türk Kültürünün Gelişme Çağları, İstanbul 1988, s. 246, 248.; Kafesoğlu,
Türk Bozkır Kültürü, s. 17.; Ali Erkul, “Eski Türklerde Evlenme Gelenekleri”, Türkler, III, Ankara 2002, s.
94-95.
105 Ögel, Türk Kültürünün Gelişme Çağları, 247.; Emel Esin, Türk Kültür Tarihi İç Asya’daki Erken Safhalar,
Ankara 1985, s. 10.; Sevinç, Kadın ve Aile, s. 74.; Mehmet Eröz-Ali Güler, Türk Ailesi, Ankara 1998, s. 55.
106 Orhun Abideleri, haz. Muharrem Ergin, İstanbul 2002, s. 13,17, 37, 41,43. 107 Ögel, Türk Kültürünün Gelişme Çağları, s. 252.; Sevinç, Kadın ve Aile, s. 30-31. 108 Esin, İç Asya’daki Erken Safhalar, aynı yer.; Kurt, Türk Kadınları, s. 759.
109 Kafesoğlu, Türk Bozkır Kültürü, s. 58-59.; Yaşar Bedirhan, İslâm Öncesi Türk Tarihi ve Kültürü, Konya
2004, s. 268.; Sevinç, Kadın ve Aile, s. 31.; Necati Gültepe, Türk Kadın Tarihine Giriş (Amazonlardan Bâcıyân-ı
Rûm’a), İstanbul 2008, s. 179-180.
