Kara Kuvvetleri Personel Seçimi İçin Bir Uzman Sistem Tasarımı

Tam metin

(1)ÖNSÖZ Bu çalışmanın hazırlanmasında bana yardımlarını esirgemeyen, yol gösteren değerli tez danışmanım Doç Dr. A. Coşkun Sönmez’e ve katkılarını asla unutamayacağım Doç.Dr. Serhat Şeker’e sonsuz teşekkürlerimi bir borç bilirim. Bütün fakülte çalışanlarına bizlere gösterdikleri dostluk ve yardımlarından dolayı ayrıca teşekkür ederim. Ayrıca her zaman yanımda olan ve destekleyen değerli eşime buradan bir kez daha teşekkür etmenin mutluluğunu yaşıyorum. Mayıs, 2003 Servet ÇETİNKAYA. i.

(2) İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ ....................................................................................................................i İÇİNDEKİLER.......................................................................................................ii KISALTMALAR...................................................................................................iv TABLO LİSTESİ....................................................................................................v ŞEKİL LİSTESİ ....................................................................................................vi ÖZET ....................................................................................................................vii SUMMARY ...........................................................................................................ix 1. GİRİŞ ..................................................................................................................1 2. YAPAY ZEKA VE UZMAN SİSTEMLER.......................................................3 2.1 Yapay Zeka Teknikleri .................................................................................5 2.1.1 Bilgi Tabanlı Yapay Zeka ve Uzman Sistemler ........................................6 2.1.2 Doğal Diller .............................................................................................6 2.1.3 İnsan Algılama Yeteneklerinin Simülasyonu ............................................6 2.1.4 Robotikler ................................................................................................6 2.2 Uzman Sistem Kavramı ................................................................................7 2.3 Uzman Sistemlere İhtiyaç Duyulmasının Nedenleri ....................................9 2.4 Uzman Sistemlerin Avantajları ve Oluşturdukları Maliyet unsurları........9 2.5 Uzman Sistem Oluşturma Araçları ............................................................11 2.6 Uzman Sistemlerin Yapısı...........................................................................12 3. BİLGİSAYAR ORTAMINDA BİREYE UYARLANMIŞ TEST ...................14 3.1 Temel Yaklaşımı ve Özellikleri...................................................................15 3.2 Testlerdeki Uygulama Stratejileri ..............................................................18 3.3 Test Uygulaması ve Madde Tepki Kuramı ................................................19 3.4 Gelecekte BOB Test Uygulaması ve Beklentiler ........................................20 4. K.K.K’DE PERSONEL TEMİN VE SINIFLANDIRMA...............................22 4.1 Giriş .............................................................................................................22 4.2 Personel Temini...........................................................................................24 4.2.1 Personel İhtiyacının Belirlenmesi ...........................................................24 4.2.2 Aday Bulma ...........................................................................................25 4.2.3 İç Kaynaklar...........................................................................................25 4.2.4 Dış Kaynaklar ........................................................................................25 4.2.5 Duyurular...............................................................................................26 4.2.6 Başvuruların Kabulü ..............................................................................26 4.2.7 Seçim Sınavı ve Mülakat........................................................................26 ii.

(3) 4.2.8 Sağlık Muayenesi ...................................................................................26 4.3 Mevcut Sistemin Aksaklıkları ....................................................................27 4.3.1 Çok Elden Zayıf Koordineli Planlama ve İcra.........................................27 4.3.2. Bilim, Teknoloji ve Uzman Personel Kullanımında Zafiyet ...................28 4.3.3 Sistemin İç Yapısal Aksaklıkları.............................................................28 4.4 İKDSS Projesi .............................................................................................29 4.4.1 Sistemin Genel Özellikleri......................................................................32 4.4.1.1 İş Analizleri.....................................................................................32 4.4.1.2 Test Bataryaları ve Ölçme Yöntemleri .............................................32 4.4.1.3 İlk Ölçüm Parametreleri ..................................................................33 4.4.1.4 Sonraki Ölçüm Parametreleri...........................................................33 4.4.2 İKDSS Projesinin Maliyet/Etkinlik Değerlendirmesi..............................34 4.4.2.1 Tahmini Kazançlar ..........................................................................35 4.4.2.2 Genel Tahmini Kuvvet Etkinlik Artışı .............................................36 4.5 Zafiyetleri Giderebilecek Alternatif Sistemler...........................................36 5. PERSONEL SEÇİMİNE YÖNELİK ÇALIŞMALAR....................................37 5.1 A.B.D. Silahlı Kuvvetlerindeki Personel Seçimi ........................................37 5.1.1 K.K.leri Birlikleri ...................................................................................37 5.2 ASVAB ........................................................................................................40 5.3 Hacettepe Kişilik Envanteri........................................................................43 6. UYGULAMA ....................................................................................................45 6.1 Giriş .............................................................................................................45 6.2 Soruların Oluşturulması.............................................................................47 6.3 Kadroların ve Kadrolara Soruların Eşleştirilmesi ....................................48 6.4 Soru Ağırlıklarının Oluşturulması .............................................................50 6.5 Sınav ve Aday Tercihleri ............................................................................51 6.5.1 Test Sınavı ............................................................................................53 6.5.2 Kişilik Değerlendirme Sınavı .................................................................56 6.6 Sınav Sonucunun Değerlendirilip Atamaların Yapılması .........................58 7. SONUÇLAR VE ÖNERİLER..........................................................................60 KAYNAKLAR......................................................................................................64 EKLER .................................................................................................................67 ÖZGEÇMİŞ..........................................................................................................68. iii.

(4) KISALTMALAR AFQT ARI ASVAB BOB TEST BUT CAST CAT DEP ETS HKE IRT İKDSS MTK TOEFL YZ Batarya. : Armed Forces Qualification Test : U.S. Army Research Institute for the Behavioral and Social Science : Armed Services Vocational Aptitude Battery : Bilgisayar Ortamında Bireye Uyarlanmış Test : Bireye Uyarlanmış Test : Computerized Adaptive Screening Test : Computerized Adaptive Test : Delayed Entry Program : Educational Testing Service : Hacettepe Kişilik Envanteri : Item Response Theory : İnsan Kaynakları Değerlendirme, Seçme ve Sınıflandırma Sistemi : Madde Tepki Kuramı : The Test of English as a Foreign Language : Yapay Zeka : Ardı Ardına Yapılan Testler. iv.

(5) TABLO LİSTESİ Tablo 4.1 İKDSS’nin tahmini kurma maliyeti.........................................................34 Tablo 4.2 İKDSS’nin tahmini yıllık işletim bütçesi (kurulumundan itibaren) ..........35 Tablo 4.3 İKDSS ile yıllık tahmini maddi tasarruf (sistem tam olarak yerleştiğinde) .......................................................................................................................35 Tablo 4.4 İKDSS’nin yıllara yayılmış maliyet/etkinlik değerlendirmesi..................35 Tablo 4.5 İKDSS’nin yürürlüğe girdikten 10 yıl sonraki etkinlik değerlendirmesi...36 Tablo 5.1 ASVAB’ın içerdiği sınav ve soru sayısı ..................................................41 Tablo 5.2 ASVAB ile birlikte kullanılan testler ve sonuçları ...................................42. v.

(6) ŞEKİL LİSTESİ Şekil 2.1 Uzman Sistemlerin Yapısı........................................................................12 Şekil 5.1 A.B.D. K.K.’leri Birliklerinin Personel Seçim Şeması..............................39 Şekil 6.1 Soru oluşturma ekranı ..............................................................................47 Şekil 6.2 Soru oluşturma yapısı...............................................................................47 Şekil 6.3 Sınıf ve branş oluşturma ekranı ................................................................48 Şekil 6.4 Ana grup, alt grup ve Sınıf-branş oluşturma yapısı ...................................48 Şekil 6.5 Personel kategorileri için soru ve not eşleştirme ......................................49 Şekil 6.6 Personel kategorileri için soru ve not oluşturma yapısı ............................49 Şekil 6.7 Personel kategorileri için soru ağırlık (zorluk) değerlerini oluşturmak......50 Şekil 6.8 Personel bilgi giriş formu.........................................................................51 Şekil 6.9 Aday uyarı mesajı ....................................................................................51 Şekil 6.10 Tercih formu ..........................................................................................52 Şekil 6.11 Test ve batarya sınav formu ...................................................................53 Şekil 6.12 Adaya sorulacak sorunun oluşum akım şeması.......................................54 Şekil 6.13 Sınav sonucunun adaya gösteren form....................................................56 Şekil 6.14 Kişilik değerlendirme sınav formu .........................................................56 Şekil 6.15 Kişilik değerlendirme akım şeması.........................................................57 Şekil 6.16 Atama formu..........................................................................................58. vi.

(7) ÖZET Kara Kuvvetlerinin tüm personelinin %18’ini, subay,yedek subay, uzman personel, sivil memur ve işçi olan profesyonel personel oluşturmaktadır. K.K.K.lığı subay, yedek subay, astsubay, uzman erbaş, askeri öğrenci, sivil memur ve işçi kategorilerinde yıllık olarak yaklaşık 150,000 adayı sınava tabi tutmakta ve bunların içinden en uygun olan 20,000’ini seçmeye ve sınıflandırmaya çalışmaktadır. Kara Kuvvetlerinin etkinliğini sağlayan faktörlerin başında; ülke savunması için kullanılan teknik donanımın yeterli olması, bu teknik donanımı kullanacak ve yönetecek personelin işe, işyerine uygunluğu gelir. Çünkü teknoloji tek başına Kara Kuvvetlerinin bu görevi yerine getirebilmesine imkan sağlamamaktadır. Bu yüzden bu teknolojiyi kullanabilecek en uygun personeli en uygun işe seçmek çok önemlidir. Silahlı Kuvvetler teknik bilgi gerektiren. kadrolarını, bu görevleri yerine. getirebilecek kaliteli personelle dolduramama zorluğuyla karşı karşıyadır. Bu sebeplerden dolayı, Silahlı Kuvvetler, şu anki personel seçim sisteminin etkinliği sorgulayıp, sistemin modernize edilmesi veya yeni bir sistemin kurulmasıyla ilgili yoğun bir çalışma içindedir. Yapılan çalışmalar ve incelemeler sonucu personel seçimine yönelik bir uzman sistem modeli geliştirilmiştir. Modelin temelinde, ideal personel adaylarının değerlendirilmesinde kullanılacak test veya bataryaların. belirlendiği bir kural. ayarlayıcısı, kural ayarlayıcı tarafından test ve bataryayı oluşturan soruların sorulması ve cevabının alınması, personel tarafından verilen cevabın doğru veya yanlışlığına göre yeni sorunun sorulması, her soru soruluşta. personelin vermiş. olduğu cevaplara göre test notunu puanlandırılması ve bu işlemlerin sonunda elde edilen bilgiler ile personelin tercihlerine göre atamasının yapılmasını içeren. bir. çıkarım mekanizması bulunmaktadır. Doğru seçim için en önemli faktörlerden birisi de, sınavla işin programda eşleştirilmesidir. Silahlı Kuvvetlerde çok fazla iş vardır. Bu işlerin pozisyonlarının analiz edilip tanımlanması gereklidir. İş ile personel arasındaki yeterince yapılan iş analiz ve tanımlama ilişkisi o işe sahip olacak kişinin beceri, bilgi ve yeteneğiyle o iş için gerekli olan bilgi ve beceri uyuşmazlığının üstesinden gelmesini sağlar. vii.

(8) Bu program Kara Kuvvetleri İnsan Kaynakları Değerlendirme, Seçme ve Sınıflandırma Projesinin bir parçası olup, Kuvvete para, zaman kazandırıp, doğru personel seçme imkanı verecektir.. viii.

(9) SUMMARY Officers, non-commissioned officers, specialists, civilian officials and workers who may collectively be called “professional personnel” comprise 18% of the Army’s manpower. The Army annually screens about 150,000 applicants and recruits 20,000 to military schools of various levels (high schools, technical occupational schools beyond high schools, or Military Academy), directly to officer and noncommissioned officer categories, and Army civilian positions. One of the most important factors in determining efficiency of Army is the skill of the personals. It is as important as the adequateness of the equipment and tools used in defense of country. Since technology alone is not capable of allowing Army to achieve its aim, it is necessary to choose personal who can cooperate with the technological structures mentioned above. In short, today, making use of the highest technology is not sufficient by itself, but it is also necessary to find the most appropriate and the best personal for duty. The Army has chronic difficulties filling its technical and highly technical job positions with qualified personnel. For this reason, the effectiveness of the Army’s present personnel selection. system is. questioned, and efforts are intensified to modernize it or set up a completely new system. The expert system model to personnel selection activities is developed result from working and researching. Fundamental of this model is that. There are rules about selecting test or battery for free duty. Depending on this rules, questions is asked by candidate answer result. If answer is true, the next question is harder than preceding. If answer is false, the next question is same difficulty, then calculate candidate test score.. Finally, in the inference engine section, the application. evaluate the candidate test score and its the other results (personality test result, … etc.) then assign personal to right duty.. ix.

(10) The most important factor in the program is test-job matching for right selection. Army has about a lot of job positions which must be analyzed and described. Concerns about person-job match must indicate adequacy of analyzing and describing the job positions appropriately, thus leading to an incongruence of job requirements and knowledge, skills and abilities of incumbents. The application is a part of Human Resources Assessment, Selection and Classification System Project in Army that selecting right personal to right job.. x. provides saving money, time and.

(11) 1. GİRİŞ Personel bulma ve seçme, işletme faaliyetlerinin etkin bir biçimde yürütülmesinin ve personel yönetimi işlevlerinin yerine getirilmesinin ön koşuludur. Personel seçimindeki başarı veya isabetli karar verme, diğer işlevlerin yerine getirilmesindeki başarıyı da etkileyici bir role sahiptir. Bu konuda yapılacak hataların sonradan düzeltilmesi oldukça güçtür. Bazı hataların soyutlanması mümkün olsa bile bu, büyük bir para ve zaman kaybına yol açacaktır [3]. Yeni alınacak personelin, işin gerektirdiği nitelik ve yeteneklere sahip olup olmadıklarının güvenilir bir biçimde belirlenmesi gerekir. Bu da , sistemin verimli ve etkin bir şekilde çalışmasını sağlar [36]. Personel, bir işletme için her şeydir. Bu işletme Kara Kuvvetleri olursa daha büyük bir önem arz eder. Çünkü ülke savunması için ne kadar yüksek bir teknolojiye ve silah sistemlerine sahip olursak olalım, o teknoloji ve sistemlerini verimli bir şekilde kullanacak doğru insanlarla çalışmazsak başarılı olmak, bir hayalden öteye gidemez. Geliştirilen uzman sistemle; aranan personelin Kuvvetin yapısına, kadro veya branşın niteliğine uygunluğunun ve kişilik özelliklerinin oldukça yüksek bir doğrulukla tespiti, personel seçimi için objektif bir yaklaşımın oluşturulması, Kuvvete para ve zaman kazancının sağlanması amaçlanmıştır. Tezin kapsamında, personel seçim sisteminin bir parçası olan bilgisayar ortamında bireye uyarlanmış test uygulama yöntemleri ve ABD Kara Kuvvetleri’nin yaptırdığı üst seviyedeki bir CAT (Computerized Adaptive Test) programı olan Silahlı Kuvvetler Mesleki Yatkınlık Sınav Dizisi (ASVAB) incelenmiştir. Personel seçiminde kullanılan kişilik testi olarak Kara Harp Okulunda uygulanan Hacettepe Kişilik Envanteri (HKE) incelenmiştir. HKE ile ilgili bilgiler Kara Harp Okulu’ndan temin edilmiştir. İnsan Kaynakları Değerlendirme, Seçme ve Sınıflandırma Sistemi(İKDSS) Projesi hakkında Kara Kuvvetleri Personel Başkanlığı ve Kara Kuvvetleri Personel Temin Merkezi’ndeki konuyla ilgili proje subaylarıyla görüşülerek bilgi edinilmiştir.. 1.

(12) İKDSS’nin bir süreç olduğunu, bu süreçte uzman personel tarafından işin niteliğine uygun, bilgisayar ortamında veya özel test cihazlarıyla hazırlanmış testlere tabi tutulması sonucundaki seçim olarak söyleyebiliriz. Tezin temelinde, personel adaylarının değerlendirilmesinde kullanılacak test veya ardı ardına test sınavlarının (bataryaların). belirlendiği bir kural ayarlayıcısı, kural. ayarlayıcısı tarafından oluşturulan sınav, işlem sonunda elde edilen bilgiler ile personelin tercihlerine göre atamasının yapılmasını içeren bir çıkarım mekanizması bulunan personel seçimine yönelik bir uzman sistem modeli geliştirilmiştir.. 2.

(13) 2. YAPAY ZEKA VE UZMAN SİSTEMLER Yapay Zeka, bilgisayar biliminin akıllı, yani dili kullanabilme, öğrenme, akıl yürütme problem çözme gibi niteliklere sahip bilgisayar sistemleri tasarımlamakla uğraşan. koludur.. Literatürde. Yapay. zeka. Artificial. intelligence. olarak. adlandırılmaktadır. Yapay zeka, kimilerine göre yapay zeka insan yerini alan bir robotu çağrıştırmaktadır. Fakat konunun uzmanları bu işin böyle olmadığını bilmekteler. Çünkü bilgisayarlar insanın sahip olduğu ruh yapısına sahip değildirler. Bilgisayarların insanın bir şeyleri oluşturma, duygu ve mizacını anlatabilme yeteneği yoktur. Bununla beraber, bilgisayarlar insanın yaptığı fiziksel işleri daha rahat yapabilir, makinaları yönetebilir ve belirli bir uzmanlık alanları hakkında gerekli bir şekilde simüle edildiğinde bir uzman gibi davranabilir.Yapay zekanın bir alt alanı olan uzman sistemler (expert systems) konusunda önemli gelişmeler sağlanmış olup, iş. aleminin. karar. verme. sürecinde. uzman. sistemlerden. önemli. ölçüde. yararlanılmaktadır [28]. İnsan, yapay zeka için en iyi modeldir. İnsan organizması ve bilişsel sistem yapısı ile bilgisayarlar arasında bir takım benzerlikler vardır. Bu benzerlikler daha çok kavramsal benzerliklerdir; ve bunların olması çok da şaşırtıcı değil çünkü bilgisayar sistemlerinde model olarak kullanılan. insan beyni ve onun çalışma yapısıdır.. İnsanın hataları, kapasite limitleri ve unutma mekanizmaları dünyanın en geniş, en esnek ve en verimli veri tabanını ve bilgi alma sistemini oluşturur [17]. İnsan beyni, yeni bilgiyi beynin çalışmasını değiştirmeden ve beyindeki diğer bilgileri rahatsız etmeden öğrenir. Yapay zeka programı da hemen hemen aynı şekilde çalışır. Yapay zekanın hedefi, basit bir anlamda karar vermeyi desteklemek değildir. Asıl hedefi kendi kendine karar verebilecek makinalar geliştirmektir. Bu makinalar karar verebilmek için zekalarını insana özgü bir şekilde kullanmalıdırlar. Yani; • Deneyimle öğrenebilmeli, • Bilgisinin sınırlarım tanımalı,. 3.

(14) •Gerçek bir yaratıcılık gösterebilmelidirler. Zeki bilgi-tabanlı sistemler, bilgi-tabanlı uzman sistemler veya sadece Uzman Sistemler, Yapay Zekanın bir alt alanıdır [34]. Uzman sistemler, spesifik kullanımlar için tasarlanır ve bu spesifikasyon Uzman sistemlerin gerçek zamanlı ve çok zor işleri yürütmesini mümkün kılar [15]. Günümüzde uzman sistemler değişik bilim dallarında. karar. vermeye. yardımcı. olarak kullanılmaktadır. Örneğin, tıbbi. teşhiste, petrol araştırmasında, finansal planlamada, vergi hesaplamada, kimyasal analizde, cerrahide, lokomotif onarımında, hava tahmininde, bilgisayar tamiratında, uydu onarımında,. bilgisayar sistemlerinin tasarımında, nükleer santrallerin. işletilmesinde, devlet yasalarını yorumlamada ve daha nice alanlarda etkin bir biçimde kullanılmaktadır [28]. Savunma sanayisi; Hava savaşı simülasyonu konulu projesinde. yapay. zeka. tekniklerini. düşman. kuvvetlerinin. simülasyonunda. kullanmaktadır. EUGLID RTP 11.3 olarak adlandırılan bu projede Türkiye. dahil. NATO'nun Avrupalı yedi üyesi işbirliği yapmaktadır [7]. Uygulamada ‘uzman sistemler’ ve ‘bilgi-tabanlı sistemler’ aynı anlamda kullanılan terimlerdir. Teknik açıdan bakıldığında ise, uzman sistem bir bilgi-tabanlı sistemin en gelişmiş biçimidir. Bir uzman sistem sorulara cevap veren, açıklık getirmek için soru soran, tavsiyelerde bulunan ve karar verme sürecine yardımcı olan diyaloga açık bir sistemdir. Daha az gelişmiş bilgi-tabanlı sistemlere ise yardımcı sistemler denilmektedir. Yardımcı sistem, kullanıcının göreceli olarak basit nitelikteki kararları vermesine yardımcı olan bir sistemdir. Yardımcı sistemler nihai kullanıcının belirli bir sorunu çözmekten ziyade muhakeme sürecinde yapabileceği bir hata olasılığını azaltma amacını gütmektedir. Uzman sistemleri, yardımcı sistemleri ve bunların arasındaki herhangi bir sistemi geliştirmek için ihtiyaç duyulan teknoloji aynı teknolojidir.. Bu. yüzden. yukarıda. bahsedilen. kavram. kargaşası. ortaya. çıkmaktadır.Uzman sistemler insan düşünce sürecini taklit etmeye çalışır, muhakeme edebilir,çıkarımda ve yargıda bulunabilir [28]. Günümüzün yaşam koşullarında, hızlı ve etkin karar verme kaçınılmazdır. 1950'lerden bu yana bilgisayarlar, karar verme durumunda olan kişilerin hep yanında olmuştur .Ancak bilgisayarların rolü bilgileri hızlı işleyip karar vericiye. karar. vermesini kolaylaştıracak ve hızlandıracak şekilde sunması ile sınırlı kalmıştır. Oysa bugün, gelişen teknoloji ve yeni bilgi temsili metotlarının ortaya çıkması bilgisayarların da karar verme veya en azından ulaştıkları sonucu açıklama 4.

(15) yeteneklerine sahip olabileceğini göstermiştir. Karar problemlerinin çözümü için günümüzde akıllı karar sistemleri geliştirmeye doğru bir eğilim vardır. Karar verme problemlerinde sıkça kullanılan Yapay Zeka teknikleri Uzman Sistemler ve Yapay Sinir Ağlarıdır. Bunlar ya tek başlarına ya biri diğeri ile birleştirilerek ya da diğer bazı yeni tekniklerle (Bulanık Kümeler, Akıllı Veri tabanı Sistemleri v.b) bütünleştirilerek akıllı karar sistemlerinin temelini oluşturur. Gerçek hayatta karşılaşılan birçok problemde en iyi (optimal) kararın bulunması çok önemlidir. Doğru ve zamanında verilmiş kararlar verimliliği ve parasal girdinin etkin biçimde kullanılmasını sağlar. Karar sayısı az ise, kararların en iyisini seçmek kolay olabilir. Ancak çoğunlukla, yeteri kadar küçük problemler için bile, bu seçim karmaşık bir süreç gerektirir. 1950'lerden bu yana bilgisayarlar karar verme durumunda olan kişilerin hep yanında olmuştur. Ancak uzun bir süre bilgisayarların rolü, sadece bilgileri hızlı işleyip karar vericiye karar vermesini kolaylaştıracak ve hızlandıracak şekilde sunması ile sınırlı kalmıştır. Bugün bilgisayar ve çevre birimleri ile bilgi iletişimindeki baş döndürücü gelişmeler sayesinde, bilgisayarlar bu görevlerini en iyi şekilde yerine getirmektedirler. Ama insanoğlu, bilgisayarların daha da fazlasını, örneğin karar verme ve bir çok karar içinden en iyisini seçme gibi görevleri de üstlenmesini istemektedir. Karar verme sürecinde bilgisayarların, stratejik kararları verecek olan karar vericinin yerini alması hiç bir şekilde olası olmamasına rağmen bugün, gelişen teknoloji, bilgi çeşitliliğinin ve miktarının artması, yeni bilgi temsil yöntemlerinin (Kurallar (Rules), Çerçeveler (Frames), Anlam Ağları (Semantic Networks), Yapay Sinir Ağları (Artificial Neural Networks) v.b.) ortaya çıkması ve Yapay Zeka. (YZ). çalışmalarındaki gelişmeler, bilgisayarların da karar vericinin yerine ‘karar verme / alma’ veya en azından ulaştıkları sonucu ‘açıklama’ yeteneklerine sahip olabileceğini göstermektedir [12]. 2.1 Yapay Zeka Teknikleri Yapay zeka konusundaki araştırmalar şu gruplar altında toplanabilir. • Bilgiye dayalı yapay zeka ve uzman sistemler • Doğal diller (bilgisayar ile doğrudan iletişim) • Beşeri algılama yeteneklerinin simülasyonu(görme, konuşma,işitme, koklama vs.) 5.

(16) • Robotikler (rutin, kirli ve tehlikeli işler için kullanılan robotikler} 2.1.1 Bilgi Tabanlı Yapay Zeka ve Uzman Sistemler Bilgi tabanlı yapay zeka sistemi, belli bir alanla ilgili bilgilerden oluşan bilgi tabanı kullanarak çalışır. Günlük hayatta bir olayla karşılaştığımızda onun hakkında bir fikre sahip olmak istediğimizde eğer o olay hakkında bir bilgi tabanına sahip isek; EĞER ........ olsa O ZAMAN .........olur/olabilir diyebiliriz. Bilgi tabanlı yapay zeka IF(eğer).....THEN(o zaman) cümleciklerini kullanarak sonuç üretmeye çalışır. Bilgi tabanlı sistemlerin en gelişmiş örneği uzman sistemlerdir. Belirli bir alanla ilişkin uzmanlık bilgileri uzman sistemin bilgi tabanına yüklenir. Bir uzmanın sahip olduğu bilgilerden faydalanılmak istenildiğinde bilgisayarla kullanıcı arasında karşılıklı soru cevaplarla iletişim kurulur. Karşılıklı soru cevap faslından sonra bilgisayar sahip olduğu bilgilerden sonuca erişerek kullanıcıya bilgi sunar. 2.1.2 Doğal Diller Günlük kullanılan dille bilgisayarla iletişimi sağlamaya çalışan dillerdir. Buradaki amaç bilgisayarın yönlendirilmesi için kullanılan komutlardan sıyrılmaktır. Doğal dil yazılımları şu an istenilen seviyeye erişmemiştir. Şu an kullanılan yazılımlar bir uzman sistemle yada veri tabanıyla bağlantı kurma ihtiyacı duymaktadır. Yine de, az bilgiye ihtiyaç duyulan alanlarda gayet başarılı sonuçlar elde edilmektedir. Örneğin insan kaynakları ve satın alma ile ilgili araştırma ve rapor hazırlama faaliyetlerinde doğal dil uygulaması kullanıcı normal İngilizce konuşur gibi bilgisayar ile iletişim kurabilmektedir. 2.1.3 İnsan Algılama Yeteneklerinin Simülasyonu Bu yapay zeka türü, insani yeteneklerin simülasyonu ile ilgili olup bilgisayar sistemlerini görme, işitme, konuşma ve hissetme (dokunma) yetenekleri ile donatma çabasındadır. Bu yapay zeka yeteneklerini bugünün teknolojisini kullanarak belirli ölçüde gerçekleştirmek olası gözükmektedir. 2.1.4 Robotikler Robotikler bilgisayarlar ile endüstriyel robotların uyumlu bir bütünleşmesidir. Endüstriyel robotlara bilgisayarlar yardımıyla herhangi bir rutin hareketin nasıl yapılacağını öğretmek mümkündür. Örneğin; araba boyama, vida sıkma, malzeme taşıma ve hatta kusurlu parçaları tespit etme gibi daha karmaşık davranışları yapan robotikleri günümüzde görmek mümkündür. 6.

(17) Yapay zekanın en büyük ticari başarıyı elde ettiği alan robotik alanıdır. Genel inancın aksine, robotikler bilim-kurgu filmlerinde görülen robotlardan gerek görünüm gerekse işlev açısından oldukça farklıdır. Endüstriyel robotların, günümüzde en fazla kullanılanı ise bir bilgisayar tarafından kontrol edilen hir mekanik koldur. Manipülatör olarak da adlandırılan bu kol bir insan kolunun yapabileceği çoğu hareketi yapabilme becerisine sahiptir. Robotlara işin nasıl yapılacağı bilgisayar tarafından öğretilir. Bir bilgisayar programı ile robotları kontrol etmek mümkündür. Bu program robota hareketin zamanı, yönü, mesafesi gibi konularda komut veren bir programdır. Bir kere programlandıktan sonra, robotların hareketlerini kontrol etmeye fazla ihtiyaç yoktur. O artık işini büyük bir titizlikle herhangi bir şey talep etmeden (yeme,içme gibi) yapmaya devam edecektir [28]. 2.2 Uzman Sistem Kavramı Uzman sistemler, yapay zeka bilim dalının bir alt bilim dalı olarak ortaya çıkmıştır. Yapay zekanın robotlar ve doğal dili çözümlemeye ilişkin başka çalışma alanları da olmasına karşın özellikle uzman sistemler konusu geniş ilgi görmüş ve bu konudaki çalışmalar önemli bir yoğunluk kazanmıştır. Özellikle, karmaşık problemleri sezgisel yöntemlerle çözüp en iyi (optimal) yerine ‘en iyiye yakın’ çözümleri tercih ederek kolay işletilir ve anlaşılır sistemlerle çalışmak, kişileri uzman sistem yaklaşımına yöneltmiştir. Sezgisel yöntemlere de yer verip, karar verme sürecinin etkinliğini artırmaya olanak veren uzman sistemler, konuyla yakından ilgili olan endüstri mühendisleri için de endüstri mühendisliği ve yöneylem araştırması çalışmalarında kullanabilecekleri bir araç olmuştur. Uzman sistemler diğer yapay zeka programlarından ‘amaç’ ve ‘görünüş’ bakımlarından farklılaşır. Burada amaçla kastedilen şey, uzman sistemlerin insan uzmanlara uygun işleri yapmaya teşebbüs etmeleridir. Öte yandan görünüş ile kastedilen şey ise programın mekanik görünmesinden daha ziyade zeki görünmesidir. Daha açık ifade edecek olursak; • Bir programın iç işleyiş tarzı insanın bir problem karşısındaki tarzına benziyorsa, • Program, hareketlerini anlamlı bir biçimde insanlara açıklayabiliyorsa,. 7.

(18) • Program doğal bir şekilde insanlarla esnek iletişimi sağlıyorsa, bu programa bir uzman sistem diyebiliriz [33]. Bazı programlar ise uzman sistemler ve yapay zeka programları arasında bir yerdedir. Satranç programları buna örnek olarak verilebilir. Birçok satranç programı ‘kaba kuvvet’ (Brute Force) temeline dayanır. Yani, bilgisayar mümkün hamleleri ile bu hamlelere rakibin verdiği cevaptan saklar ve bu işlem bilgisayarın limitlerine kadar devam eder. Bu tür bir yaklaşım belki iyi bir satranç programı verir ama program bu haliyle uzman sistem özelliğini kaybeder. Çünkü ortaya çıkan program bir insan gibi hareket etmemekte, iç yapısı bakımından mekanik bir görünüş vermektedir. Gerçek bir uzman sistem diyebileceğimiz ileri satranç programlarında ise insanınkine benzeyen teknikler kullanılır. Bu programlar, yaptıkları hamlelerin iyi bir açıklamasını yapabilir. Uzman sistemlere, herhangi bir karışık sistemde, uzman bir kişinin yaptığı işleri yapan bir bilgisayar programı gibi bakılabilir. Uzman sistemler hakkında değişik kaynaklarda farklı tanımlara rastlamak mümkündür. Bunlardan bazılarına aşağıda yer verilmiştir. Uzman sistem, özel bir takım problemlerin çözümünde, uzmanların bilgisini ve usavurma sürecini taklit etmeyi amaçlayan, danışman bilgisayar programlarıdır [42]. Uzman sistem, uzman insanın davranışlarını taklit ederek belirli bir alanda uzmanlık gerektiren karmaşık problemlerin çözümü için bir veya birden fazla yaklaşım öneren akıllı bilgisayar programlarıdır [38]. Çözümlerinde önemli derecede teknik ustalık gerektiren problemler için geliştirilmiş bilgi ve çıkarım prosedürlerini kullanan akıllı bir bilgisayar programıdır. Bu programlar problemlerin çözümüne, akıllı bir insanın yaklaşımına benzer tarzda yaklaşmakta ve bu konuda hiç deneyimi olmayan kişilere ışık tutabilmektedir [1]. Uzman sistemler için amaç, karar vermeye yardım eden bir bilgisayar tabanlı model oluşturmak ve bu suretle göz önüne alınan sistemdeki belirsizliği modellemektir. Modeli oluşturmak için kullanılan yazılım, direkt olarak karar verici tarafından kullanılmalı ve veri tabanı aracılığı ile diğer yazılım sistemleri ile ilişkili olmalıdır. Bir çıkarım mekanizması olmalı ve bu bilgi sunuşunu yönetmek için, sistemi modüler olarak göstermelidir. Bu mekanizma çok sayıda modül ile çalışır ve. 8.

(19) modüller. belirli. bir. düzende. sunulabilir.. Modüller. birbirinden. tamamen. bağımsızdırlar. 2.3 Uzman Sistemlere İhtiyaç Duyulmasının Nedenleri Klasik karar destek sistemleri birçok konuda yetersiz kalmaktadır. Bu da problemlere daha esnek, uygulamaya daha elverişli yeni bir yaklaşımı gerekli kılmıştır. Geleneksel sistemlerin yetersizlikleri şunlardır: • Geleneksel programlar yapıları gereği algoritmalar halinde çalışırlar. Bu nedenle tam ve kesin bilgilere ihtiyaç duyarlar. Bu bilgileri temin etmek ise bazen çok pahalı, bazen de imkansızdır. • Geleneksel programlar değişen şartlara kolaylıkla ayak uyduramazlar. • Geleneksel programlar kesin sonuçlar çıkarmaya çalışır. Bu ise gerçek yaşam problemlerinde mümkün olmayabilir. • Uzman sistemlerin ortaya çıkmasındaki ihtiyaçlardan birisi de işletmelerdeki insan faktörüdür, insan uzmanlar için genel olarak şu olumsuzluklar söylenebilir; a) İnsan uzmanlar zor bulunur. Dolayısıyla her zaman onlara ulaşmak mümkün olmayabilir. Bir uzmanın işi bırakması ya da hastalanması tüm bir süreci etkileyebilir. b) İnsanlar fiziksel ve zihinsel çalışmadan yorulurlar. Bunun sonucu da hata yapabilirler. c) İnsanlar bir problemin hayati önemdeki detaylarını unutabilir, gözden kaçırabilirler. d) İnsanların kararları günden güne kararlılık göstermeyebilir. Bu da sürecin sonuçlarında farklılıklara yol açabilir. e) İnsanların sınırlı çalışma hafızaları vardır. Büyük çaptaki verileri, kısa süre içinde kavrayamayabilir ve uzun süre hafızalarında tutamayabilirler. Ayrıca bu bilgileri hatırlamaları zaman alır. 2.4 Uzman Sistemlerin Avantajları ve Oluşturdukları Maliyet unsurları Uzman sistemlerin gerek problemlere insan uzmanların tarzında yaklaşabilmeleri gerekse. bilgisayarın. gücünden. yararlanabilmeleri, 9. geleneksel. karar. destek.

(20) sistemlerinin sınırlarının aşılmasını mümkün kılar. Uzman sistemlerin üstünlükleri kısaca şöyle sıralanabilir [37]; •İşlemlerin etkinliğini ve güvenirliğini arttırmak, •İşlemlerin merkezlere yeniden yerleştirilmesinde daha fazla serbestlik sağlamak, •Gözden kaçan değerlendirmelerden ve beceri kayıplarından doğan hataları azaltmak, •Bilgi tabanlı şirket oluşumuna zemin hazırlamak, •Finansal bilgi tabanlarına yönelimi arttırmak, •Çalışma alanı içindeki birimlere bilgi ulaşımını arttırmak, • İyi karar verebilme olasılığını, sıklığını ve kararlılığı yükseltmek, •Uzmanlığın yayılmasını sağlamak, •Uzman olmayan kişilerin de uzman sistemler yardımı ile anında, ucuza ve uzman düzeyinde kararlar alabilmesini sağlamak, •Eldeki verilerden yararlanmayı arttırmak, •Kişilerin önyargılarına ve o anki ruh hallerine bağlı kalmadan, varolan kanıtlarla objektif olarak karar vermek. •Ayrıca modüllerden oluştukları için dinamiktirler ve değişikliklere daha rahat ayak uydurabilirler. Uzman sistemlerin bu gibi üstünlüklerinin yanı sıra firmalar için önemli bir maliyet unsuru oluşturduklarını da göz önüne almak gerekir. Bu unsurlar şöyle sıralanabilir [39] : •Bir uzman sistem genellikle uzman sistem kabukları, veri tabanı yöneticileri ve dil derleyicileri gibi birkaç yazılım paketinin satın alınmasını gerektirir. Yazılım maliyetleri hesaplanırken lisans alımı, eğitim, dokümantasyon ve danışma maliyetleri de göz önüne alınmalıdır. •En iyi uzman sistem yazılım paketine sahip olunsa da bilgi mühendisliği ve programlama çalışmaları, uygulamayı şekillendirmek durumundadır. Bu çalışma yoğun bir insan cabası gerektirdiğinden, genellikle geliştirmenin en büyük ve en maliyetli kısmını oluşturur.. 10.

(21) • Programlama zamanının yanı sıra, alan uzmanlarının bilgiyi tanımlamaları ve sistemi test etmeleri için harcadıkları zaman da göz önüne alınmalıdır. Bilgi edinme süreci ve edinilen bilgilerin düzenli bir biçimde kaydedilmeleri oldukça karmaşıktır (bilgi mühendisliği). Bunun için her projede farklı bir yol izlenir. Bu durum yüksek paralar karşılığında çalışan uzman insanların kullanılmasını lüzumlu kılar. • Yazılım, bir donanım platformuna yerleştirilmek zorundadır. Donanım maliyetleri, kullanılan modeller ve cihazların sayısı ile bağlantılı olarak kolaylıkla hesaplanabilir. Kullanılacak donanımın kiralama yoluyla temin edilmesi kullanılan en yaygın metottur. • Bir uzman sistem uygulaması için gerekli olabilecek diğer donanımlar; yazıcılar, mobilyalar, ofis alanı, iletişim bağlantıları ve araçları ile ölçme aletleri olabilir. • Bir uzman sistemin bakım maliyeti oldukça yüksektir. Çünkü yeni ve düzeltilmiş bilgiler, mevcut sistem içerisinde ayrıntılı biçimde kodlanmak durumundadır. Bakım maliyetlerine, bir uzmanın sistemi iyileştirmek için bilgi edinmesi ve bu bilgileri test etmesi gibi çabaları da dahil edebiliriz. 2.5 Uzman Sistem Oluşturma Araçları Bir uzman sistem için herhangi bir programlama dili kullanılabilir. Fortran, Cobol, Pascal gibi dilleri içeren sistemler olduğu gibi birden fazla dili aynı anda kullanan sistemler de vardır. Bunlardan başka LISP ve PROLOG, yapay zeka dilleri olarak uzman sistemlerde en çok kullanılan yazılımlardır [32]. Uzman sistem geliştirme dili seçiminde göz önüne alınması gereken iki önemli nokta, uygunluk ve verimlilik olmalıdır. Fonksiyonel açıdan listeler, branşlar ve mantıksal operatörler gibi veri tiplerini bulunduran ve kullanan yazılımların seçilmesi araştırılmalıdır. Geri beslemeye izin veren kontrol yapıları da tercih edilmelidir [37]. Uzman sistemleri geliştirme çalışmalarında, ‘Kabuk’ (Expert System Shell) adı verilen araçlar da kullanılmaktadır. Çünkü uzman sistemleri geliştirmek oldukça zahmetli bir çalışma gerektirmektedir. Gerek uygun bir dilde programlanmanın yapılması gerekse uzmanlık bilgilerinin alınıp uygun bir şekilde kodlanması geniş. 11.

(22) hacimli bir işlemdir. Bu yüzden de başarılı uzman sistemlerin fiyatları oldukça yüksektir. Bu yüksek maliyetleri aşağıya çekmek, uzman sistemlerin geliştirilmesi aşamasının daha kolaylaştırılmasına bağlı olacaktır, işte bu noktada uzman sistem kabukları önemli ölçüde katkı sağlamışlar ve uzman sistemlerin yaygınlaşmasını hızlandırmışlardır. Bu kabuklara örnek olarak VP-EXPERT, INSIGHT ve ACQUIRE verilebilir. 2.6 Uzman Sistemlerin Yapısı Uzman sistemlerin yapısı ve bileşenleri hakkında çeşitli bilgiler olmasına karşın en sade hali ile bir uzman sistem genel olarak aşağıdaki bileşenlerden oluşmuştur : • Bilgi-tabanı. : Bir problem hakkındaki bilgileri ve kuralları içerir.. • Çıkarım Mekanizması. :problemlere çözümler üretmek üzere depolanan bilgiyi. maniple eder. • Kullanıcı Ara yüzü. : Kullanıcı ile iletişimi sağlar.. • Bilgi Edinim Modülü. : Bilgi tabanını geliştirmeye yarar [15].. Kullanıcı. ÇIKARIM MEKANİZMASI Gerçekler. Kurallar BİLGİ TABANI. Gerçekler. UZMAN. BİLGİ MÜH.. Bilgi Üretim Ortamı. Bilgi Müh. Ortamı. Kurallar. GELİŞTİRME ARAÇLARI. Şekil 2.1 Uzman Sistemlerin Yapısı Çıkarım mekanizması (inference engine), bir uzman sistemin çekirdeğidir. Bilgi tabanında yer alan tespit ve kuralların belli bir soruna tatbik edilmesini sağlayan araçtır. Bu sistemde uzman sisteme muhakeme yeteneği kazandırılır. Bu muhakeme gücü kullanıcıya bir mantık silsilesinin sunulması ile sağlanır ve böylece çözüme ulaşılır. Bir çıkarım sisteminin muhakeme becerisi ileri zincir ya da geri zincir çıkarım süresinin birlikte ya da tek başına kullanılması esasına dayanır. İleri zincirde, 12.

(23) uzman sistem nihai kullanıcıdan bilgiler alır ve çözüme ulaşıncaya kadar bilgi tabanından duruma uygun kuralları sırası ile takip eder. Bu süreç esnasında sürekli olarak kullanıcı ile uzman sistem arasında iletişim vardır ve bu iletişim önceden yerleştirilmiş kurallar setinin oluşturduğu mantık silsilesine göre yürütülür. Geri zincir çıkarım sürecinde ise ileri zincirin tam zıttı bir yaklaşım kullanılır. Sistem nihai kullanıcıya istediği hedef ya da sonucu sorar ve daha sonra ‘Eğer-o zaman’ mantık silsilesine geri dönerek ulaşılmak istenen hedef ya da sonucun doğru olup olmadığını araştırır. Eğer bilgi tabanındaki ‘Eğer-o zaman’ kurallar seti hedef ya da sonuç ile uyuşuyorsa, kullanıcı tarafından saptanan hedef ya da sonuç, sorunun çözümü demektir [28]. Bir uzman sistem, bir bilgi tabanı ile sürekli etkileşim halinde çalışır. Bir bilgi tabanı tipik olarak durumlar ve kurallar olmak üzere iki tür bilgi içermektedir. Durumlar, özel bir alandaki değişik olayları göstermektedir ki bunlar, bir uzman sistem çalışmasından önce bilinmelidir. Bir bilgi tabanı içindeki kurallar, önceden belirlenmiş olan sezgilerin bir çeşididir. Yani bir bilgi tabanı başından sonuna kadar bir insan uzmanla karşılıklı etkileşim ile oluşturuluyorsa kurallar, bir uzman tarafından kullanılmakta olan olayların veya bir bilgi mühendisinin sezgilerinin bir gösterimi olarak ortaya çıkar [16]. Bilgi mühendisi, uzman sistemin bilgi tabanının içerisine gerekli bilgiyi yerleştirmekten sorumlu olan kişidir. Bu, bilgi mühendisinin uzman insanla karşılıklı diyaloglarından elde ettiği bilgileri bilgisayara aktarmasıdır. Bilgi mühendisi, bilgi tabanına bilgiyi yerleştirme işlemini bir ara yüz ve bir kural düzenleyici sayesinde gerçekleştirir. Kendisi de aynı zamanda bir ara yüzdür. Ancak ideal bir uzman sistemde alan uzmanı, bilgi mühendisine ihtiyaç duymadan çalışabilmelidir. Yani alan uzmanı ile uzman sistem direkt olarak birbirini etkilemelidir.. 13.

(24) 3. BİLGİSAYAR ORTAMINDA BİREYE UYARLANMIŞ TEST Psikometri ve bilişim teknolojilerindeki gelişmelerden etkilenerek ortaya çıkan test uygulama yöntemi, psikometri literatüründe önceleri ‘bireye biçilmiş test’ (tailored test), sonra ‘bireye uyarlanmış test’ (adaptive test) -BUT- son yıllarda da ‘bilgisayar ortamında bireye uyarlanmış test (BOB TEST)’ (computerized adaptive testing CAT) biçiminde anılan bir test uygulama yöntemi , aynı zamanda da bir test geliştirme yöntemi olarak kabul edilmektedir [30]. Bu konu, ülkemiz psikometri literatürü için çok yeni olmakla beraber, bilimsel çalışmalar da başlamıştır. Eğitim ve psikolojide kullanılan testlerin çoğu kağıt- kalem (paper and pencil) formunda uygulanmaktadır [2]. Bir grup yanıtlayıcı (test alan) testi, bir test kitapçığına basılı olarak alır ve yanıtlarını bir yanıt kağıdına kaydeder. Testin başka bir formu yoksa, genellikle herkes aynı sorulara yanıt verir. Testlerin bu biçimdeki uygulaması ‘geleneksel uygulama’ (conventional application) olarak adlandırılır. Geleneksel uygulamanın tercih edilmesinin başlıca nedeni ekonomik olmasıdır. Bu testler tekrar kullanılacaksa maliyet daha da azalır. Geleneksel uygulama maliyet bakımından kullanışlı olmasına rağmen, psikometri, bilişim alanındaki ve öğretim psikolojisindeki gelişmeler, ‘test uygulama süresinin’ kullanışlılık özelliğini yeniden değerlendirmeyi zorunlu kılmıştır. Özellikle, bilgisayar. programlarındaki. yenilikler,. bilgisayarlar. aracılığıyla. maddelerin. geliştirilmesini olanaklı kılmaktadır. Test uygulamasındaki gelişmelerin gözlendiği ikinci bir boyut, bilgisayar (hardware) alanındaki ilerlemelerdir. Bilgisayarların küçülmesi, işlem hacminin gelişmesi testlerin bilgisayarda uygulanmalarını sağlamıştır. Öncelikle bu gelişmelere bağlı olarak ortaya çıkan BOB test uygulaması, bireyin ölçülen yeteneği ile test maddelerinin güçlük düzeyinin, bilgisayar ortamında eşlenmesidir. İlk, bireye uyarlanmış (adaptive test) test -BUT-, Alfred Binet tarafından 1908’de geliştirilmiştir. [2, 14, 44, 45]. Binet, her bireye testin tümünü uygulamak yerine, bireyin yetenek düzeyine uygun güçlükteki maddeleri uygulama yolunu seçmiştir. Binet zeka testi, güçlükleri yaş düzeylerine göre değişen. 14.

(25) maddelerden oluşturulmuş ve buna göre madde havuzunu kullanan bir testtir. Binet zeka testi, modern test kuramı olan ve klasik test kuramına alternatif olarak geliştirilen kuram olan Madde Tepki Kuramına (Item Response Theory -IRT) dayalı BUT ile karşılaştırıldığında oldukça basit kalırken, Binet’in testi günümüzdeki BUT’lerin temel özelliklerini taşımaktadır. Buna göre, Binet zeka testi bir başlangıç değişkeni kullanır. Testte, bireye ilk uygulanacak maddeler, test uygulayıcısı tarafından tahmin edilen yanıtlayıcı yeteneğine bağlı olarak belirlenir. Uygulama, tüm maddelerin yanlış yanıtlandığı yaş düzeyinden (ceiling level) daha alt yaş düzeyine kaydırılarak, tüm maddelerin doğru yanıtlandığı yaş düzeyi tanımlanır. Test maddeleri uygulanırken puanlanır. Eğer, verilen yaş düzeyinde, tüm maddeler doğru yanıtlanmışsa, uygulama daha güç maddelerle devam eder. Bireye uygulanacak diğer maddelerin seçilmesi için doğru yanıtlanan maddeler kullanılır. Bu düzey ‘basal düzey’ olarak adlandırılır. Test uygulamasının sonlandırma ölçütü, bireyin tüm maddeleri yanlış yanıtladığı yaş düzeyidir. Psikometride, Binet’in bu test uygulamasından sonra, 1950’lerin başına kadar BUT konusu gündem dışı kalmıştır [14, 43]. O tarihte adaptive test kağıt kalem olarak kısa bir. süre. daha. çalışılmış,. fakat. uygulamanın. karmaşıklığından. dolayı. yürütülememiştir. Lord’un, 1960’ların sonunda A.B.D’nin test kurumu olan ‘Eğitim Testleri Bürosu’nda (Educational Testing Service - ETS) başlattığı çalışmalar, bu alan için geliştirici olmuştur. Lord, sabit sorulu testlerin özellikle düşük ve yüksek yetenekli cevaplayıcılar için yetersiz yetenek ölçüleri verdiği görüşünden hareket ederek, daha kısa testlerle ölçme yaparak, fazla bilgi kaybına neden olmadan bireyin yeteneği hakkında en fazla bilginin elde edilebileceğini öne sürmüştür. 1960’ların sonundan itibaren yürütülen araştırmalar, A.B.D. Ordu Hizmetleri, A.B.D personel yönetim bürosu ve diğer devlet kurumları tarafından desteklenmiştir. 1970’lerin başından itibaren, etkileşimli bilgisayarlarda gelişme ve artışın sağlanmasıyla, BUT’ler, ‘bilgisayar ortamında bireye uyarlanmış test (BOB test – Computerized Adaptive Testing - CAT)’ haline gelmiştir. 3.1 Temel Yaklaşımı ve Özellikleri Daha öncede belirtildiği gibi, bilgisayar ortamında bireye uyarlanmış test uygulaması-BOB Test, bireyin ölçülen özelliği (yetenek) ile madde güçlüğünün bilgisayar ortamında eşlenmesidir [2, 14]. Bir başka deyişle, uygulama esas olarak. 15.

(26) testin, testi alan her bireyin ölçülen yetenek düzeyine uyarlanması, test maddelerinin farklı setlerinin bireyin ölçülen özellikteki yerine bağlı olarak uygulanmasıdır [45]. Bu durumda her birey güçlük düzeyi kendi yetenek düzeyine göre uyarlanmış farklı testleri alır. Geleneksel testler genellikle orta yetenek düzeyini ölçecek biçimde düzenlenir. BOB test uygulaması, bireyin yetenek düzeyinin en iyi ölçüsünü verecek bir ortam sağlar. Genel bir BOB test uygulaması şu basamakları izler [27]; 1-Bireyin yetenek düzeyinin bir kestirimi elde edilir. 2-Özellikleri (parametreleri) belirlenmiş maddelerden oluşan bir havuzdan o bireyin yeteneğinin iyi bir ölçüsü olacak maddeler seçilir. 3-Seçilen maddeler uygulanıp puanlanır, kestirilen yetenek düzeyi gözden geçirilir. 4-Eğer yetenek kestirimindeki hata yeterince düşük bir değere ulaşmışsa, uygulama sonlandırılır, değilse ikinci basamağa dönülür. Bu uygulamada, bilgisayarlar, test maddeleri hakkındaki bilgilerin (güçlük ve ayırıcılık parametreleri) depolanmasını, üretilmesini, testin uygulanmasını ve puanlanmasını sağlar. Bilgisayar, maddelerin bireye uyarlanma işini ardışık olarak yapar; maddelerin cevaplayıcılara veriliş sırası yanıtlayıcının önceki maddedeki performansına göre düzenlenir. Yanıtlayıcıya, önceki maddede verdiği doğru veya yanlış yanıta göre, yeteneği hakkında en fazla bilgiyi verecek madde uygulanır. Bu uygulamada, geleneksel uygulamada olduğu gibi, yüksek yetenekli bireylere çok kolay maddelerin, düşük yetenekli bireylere ise çok zor maddelerin uygulanması söz konusu değildir. Zira bu tür maddeler, bireyin yeteneği hakkında hiç bilgi sağlamamakta veya az bilgi vermektedir. Yanıtlayıcı bir dizi maddeye yanıt verdikten sonra (bazen iki veya üç maddeye), kendisi için bir yetenek kestirimi (tahmini) yapılır. Maddelerin bireye uygulanması istenen ölçme düzeyine (örneğin, belli bir standart hata miktarına) veya önceden belirlenen soru sayısına kadar sürdürülür [14, 44, 45]. Bu uygulama için madde parametreleri bilinen geniş bir madde havuzuna, yetenek ve madde güçlüğü eşlemesini yapacak bir bilgisayar programına ve bir bilgisayara ihtiyaç vardır. Lord’a göre, BOB test uygulamasında kullanılacak bilgisayar aşağıdaki sıraya göre programlanmalıdır[14]; 1.Yanıtlayıcının önceki maddelere verdiği yanıtlardan, henüz uygulanmamış çeşitli maddelere vereceği yanıtları tahmin etmeli. 16.

(27) 2. İlk uygulanan maddede elde edilen bilgiyi, sonra uygulanacak olan maddeyi seçmede etkili bir biçimde kullanmalı. 3. Test uygulamasının sonunda, test edilen bireyin yeteneğini sayısal olarak vermelidir. Psikometrik bakış açısından, bu uygulamanın iki önemli avantajı vardır [14, 43, 44]; Biri, ölçmenin keskinliğini/doğruluğunu (precision/accuracy of measurement) artırması, diğeri ise, daha kontrollü ve güvenli bir test ortamı sağlamasıdır. Bob test uygulaması, geleneksel testlerle karşılaştırıldığında, ölçme işleminin etkinliğini artırırken, psikometrik niteliklerinden de ödün vermez. Bu uygulama ile, test puanlarının, geleneksel uygulamada ulaştığı ‘plato’ geçerlik düzeyini kırmak mümkündür. BOB testlerden elde edilen ölçme sonuçları, geleneksel testlerle karşılaştırıldığında, ölçme işi nispeten daha az madde ile başarılmaktadır. Uygulama, ölçme niteliklerinden herhangi bir kayıp vermeksizin, testin uzunluğunda %50 ile %80 arasında değişen bir ekonomi sağlanır [11, 18, 31]. BOB test ayrıca, tam öğrenme sınıflamalarında daha etkin ve daha doğru sonuçlar verir; bireysel değişimin ölçülmesinde etkin ve pratik bir yaklaşım sağlar [45]. BOB test uygulamasının, ölçme keskinliğinde bir kayba uğramadan testi kısaltması avantajının yanında, başka bazı avantajları da vardır [11, 14, 43]. BOB test uygulaması; •. Testlerin gizliliğini artırır.. Bireyleri istendiği anda test etme olanağı vardır. •. Yanıt kağıdına gereksinim yoktur.. •. Test uygulama hızı bireye göre ayarlanmıştır.. •. Test sonuçlarının puanlanması ve yanıtlayıcıya hemen bildirilmesi mümkündür. Bu. avantajın teşhis amaçlı testler için doğurgusu önemlidir. •. Bazı cevaplayıcılar için testten sıkılma faktörünü minimize eder.. •. Daha geniş bir test standardizasyonu sağlar.. •. Madde bankasından (belirlendiği takdirde) sorunlu (defective) maddelerin atılması. kolaydır. •. Madde türünü seçme konusunda daha fazla esneklik sağlar.. 17.

(28) •. Test sürecini izleme süresinde azalma sağlar.. BOB test uygulamasının yukarıda sıralanan avantajları yanında bazı sınırlılıkları da vardır. Bunlar, bilgisayar ortamının yapaylığı, yanıtlama biçimi (bilgisayara aşina olma), BOB test uygulamasının MTK’ ya (Madde Tepki Kuramı) dayalı çalışılması nedeniyle ölçülen özelliğin tek boyutluluk (unidimensionality) şartını karşılaması bununla birlikte çok boyutlu BOB test uygulaması ile ilgili girişimler de vardır, geniş bir madde havuzuna gereksinim duyulması (1000 veya daha fazla madde), bilgisayar ve özel bilgisayar programının getirdiği maliyet, büyük ölçekli test uygulamalarında daha kullanışlı olması sayılabilir [11, 20]. 3.2 Testlerdeki Uygulama Stratejileri BOB test, maddelerin geniş bir havuzdan seçilerek bireye uygulanmasında farklı stratejiler kullanılır [41]. Bu stratejiler aşağıda özetlenmiştir: 1-Çok Düzeyli Uygulama (Multilevel Format): Bu stratejide, bireye uygulanacak başlangıç düzeyinin seçimi, yaş, sınıf veya önceki testte ya da sınıfta gösterdiği performansa göre seçilir. Bu stratejide alt testler kolaydan zora doğru dizilmiştir. Böylece, her düzeyde biraz daha güçleşerek devam eden 8 veya 10 alt test yanıtlanmış olur. 2-İki Aşamalı Uygulama (Two stage testing): Bu stratejide test iki bölüme ayrılır. Başlangıç testi genellikle kısadır ve tüm cevaplayıcılar için aynıdır. İlk bölümdeki test, her yanıtlayıcının ikinci bölümde alacağı testi belirlemede kullanılır. İkinci bölümdeki test, çeşitli güçlük düzeylerinde alternatif formlar halinde hazırlanır. İlk testten alınan puan, yetenek kestirimi için bir temel sağlar; bireyin ölçülen özelliği hakkında en fazla bilgiyi verecek olan ikinci testin seçiminde kullanılır. 3-Kendinden Seçimli Uygulama (Self-selecting testing): İki aşamalı uygulamada, ilk aşamada alınan testin puanlanmasında yaşanan mantıksal sorunlar ve cevaplayıcıları ikinci aşamada alacakları teste tam yönlendirememesi yüzünden, bu strateji önerilmiştir. Buna göre, test maddeleri güçlüklerine göre sıralanır, birey kendi yaş veya sınıf düzeyindeki ortalama güçlükte bir madde ile yanıtlamaya başlar. O maddeyi doğru yanıtlarsa daha zor bir maddeye, yanlış yanıtlarsa daha kolay bir maddeye geçilir. Uygulama bireyin yeteneği hakkında yeterli bilgi edininceye kadar sürer.. 18.

(29) 4-Değişimlemeli Uygulama (Alternating Testing): Bu uygulamada maddeler iki kol (< ) halinde düzenlenmiştir. Kollardan birinde kolay maddeler, diğerinde zor maddeler dizilmiştir. Uygulama orta güçlükte bir madde ile başlar. Bu madde doğru yanıtlanırsa, zor madde koluna geçilir. Doğru yanıtlandığı sürece uygulama bu kolda sürdürülür. Yanlış yanıtlanırsa, kolay kola geçilir. Uygulama belirlenen sayıda madde uygulanıncaya kadar sürer. 5-Piramitsel Çok Aşamalı Uygulama (Pyramidal Multistage Testing): Bu uygulama bir piramit düzenine benzer. Tepedeki maddeleri doğru yanıtlayanlar ikinci basamaktaki zor maddeyi, yanlış yanıtlayanlar ise, kolay maddeyi yanıtlar. Bu biçimde beş madde yanıtlanan beş basamaklı düzenleme için 15; 10 basamaklı için 55 madde gerekir. 6-Tabakalı Uygulama (Stradaptive Testing): Maddeler kendi içinde güçlükleri bakımından homojen, kendi aralarında değişen güçlüklerdeki tabakalardan oluşur. Uygulama, bireye uygun olan ilk maddeyle başlar, doğru yanıtlarsa daha zor tabakanın ilk maddesine geçilir. Maddeler, bu tabakalar içinde en çok ayırıcı olandan en az ayırıcı olana doğru sıralanmıştır. Uygulama, iki, üç tabaka arasında gidişgelişlerle tamamlanır. 3.3 Test Uygulaması ve Madde Tepki Kuramı MTK modelleri, özellikle BOB test uygulaması için uygundur. Çünkü MTK yeteneği, yanıtlayıcıya uygulanan madde örnekleminden, madde parametrelerini de testi alan yanıtlayıcı grubunun yetenek düzeyinden bağımsız olarak kestirmektedir [4, 6, 13, 14, 21, 22, 27]. Bir başka deyişle, MTK modelleri klasik test kuramının tersine, varsayımları karşılandığı taktirde, değişmez (invariance) madde ve yetenek parametreleri. verir.. Bütün. MTK. modellerinde. ortak. varsayım,. madde. performansında tek bir faktörün, tek yeteneğin sorumlu olmasıdır. Bu varsayım hemen bütün BOB test uygulamalarında söz konusudur. Her yanıtlayıcı, güçlükleri bakımından farklı maddeleri alsalar bile, MTK farklı yanıtlayıcıların yetenek kestirimlerinin karşılaştırılması için değişmez bir çerçeve sağlar. MTK modelleri içinde, BOB test için en uygun model 3 parametreli lojistik (3PL) modeldir. Bu modelin seçilme nedeni, modelin çoktan seçmeli maddelerle, 2 ve 3 parametreli testlere göre daha iyi uyum (fit) vermesidir. Başarılı bir BOB test uygulaması, yeterince geniş, madde ayırıcılık güçleri yüksek (a değerleri > 1 olan maddeler), şans 19.

(30) parametresi küçük (c değerleri < 0.20 olan maddeler) bir madde havuzu olduğunda elde edilmektedir (Wainer ve ark., 1990). Madde bilgi (item information index) fonksiyonu, BOB test uygulamasında bireyin yeteneğine en iyi hitap eden güçlük düzeyine sahip maddeyi seçmede kullanılır. BOB test uygulamasındaki madde seçiminde. Maximum. Likelihood. ve. Bayesian. stratejileri. yaygın. olarak. kullanılmaktadır. Bu stratejiler, sonraki maddenin seçiminde matematiksel bir işlem kullanarak çalışır. Temel amaç, öğrencinin uygulama sırasında hesaplanan yetenek kestiriminde en fazla bilgiyi veren maddeyi seçmek ve bireyin maddeyi yanıtlamasından sonra hesaplanan yetenek kestirimindeki dağılımın var yansını minimize etmektir. 3.4 Gelecekte BOB Test Uygulaması ve Beklentiler BOB test uygulaması, psikometri alanında giderek daha çok çalışılan bir alan haline gelmektedir. Özellikle ABD’de büyük ölçekli test programlarında, örneğin ‘Silahlı Kuvvetler Mesleki Yatkınlık Sınav Dizisi’(Armed Services Vocational Aptitude Battery), ‘Mezuniyet Sonrası Giriş Sınavı’ (Graduate Record Examination) ve TOEFL, BOB test olarak uygulanmaktadır [4]. Angoff (1988), Amerikan Psikoloji Birliği’nin düzenlediği sempozyumlarda sunulmuş bildirileri gözden geçirerek, seçtiği dört bildiri üzerinden psikometride geleceğe dönük yönelimleri belirlemiştir. Buna göre, genel zeka yapısı, madde yanlılığı ve seçme, kesme puanları, eşitleme (equating), BOB test ile bireysel ve grup olarak başarının ölçülmesi başlığı altında toplanan konuları gelecekte de çalışılacak konular olarak belirlemiştir [30]. Günümüzde ise, BOB test araştırmaları şu konular üzerinde yoğunlaşmıştır; MTK modelinin seçimi, madde bankası, testin başlangıç noktasının seçimi, sonraki test maddelerinin. seçimi,. puanlama/yetenek. kestirimi. ve. test. uygulamasını. sonlandırmada karar vermede kullanılacak yöntemin seçimi [14]. 1970’lerden beri BOB test uygulamasındaki gelişmelerin, bu konunun test alanında gerçekçi bir seçenek olmasını sağladığını belirtmiştir [48]. Zara, yapılacak BOB test uygulamalarında ve araştırmalarında yanıtlanması gereken 27 kritik soru sormuştur. Bu sorular, BOB test uygulamasının yapılacağı fiziksel ortamın özellikleri ve güvenliği ile ilgili sorunlardan başlayıp, uygulama için gözetmene gereksinim duyulup duyulmadığı; BOB testleri ile kağıt kalem testlerinden elde edilen puanların karşılaştırılabilirliği; BOB test uygulamasında sonlandırma ölçütünün ne olacağına. 20.

(31) dek uzanan bir dizi kritik sorudur. Sonuç olarak, Zara, BOB test uygulaması ile ilgili yeni araştırmalara gereksinim duyulduğunu, alanın hala kısır olduğunu, yapılacak yeni araştırmaların güncel test uygulamaları için önemli doğurguları olabileceğini belirtmiştir. Bunun yanında [46] makalesinde, BOB test uygulayıcılarının göz önüne almaları gereken beş konuyu tanımlayarak tartışmıştır. Bu konular, yanıtlayıcıların yanıtladıkları maddeleri gözden geçirme (item reviewing) ve yanıtlanmış maddelere geriye dönüp bakma olanağının verilmemesi, sabit sorulu BOB test uygulamalarında her yanıtlayıcıya eşit sürenin verilmesi, test kaygısı, yanıtlayıcı güdüsü ve bilgisayar kullanma olanaklarındaki eşitliktir. Wise, bu konulara ilişkin yapılmış araştırma bulgularını da göz önüne alarak, önerilerini sıralamıştır. Özetle, madde gözden geçirme ve süre sınırlamasının yanıtlayıcıların BOB testlerindeki performansını düşük oranda etkilediğini, ancak azınlık gruplarında bu oranın bu kadar önemsiz olmadığını belirtmiştir. Wise, sözü edilen faktörlerin BOB test uygulama sürecindeki etkilerinin çalışılıp, test uygulamasında birey için önemli olan psikolojik dinamiklerin daha iyi tanınması gerektiğini belirtmiştir. Çoğu BOB test, yetenek ve başarıyı ölçmek üzere düzenlenmiştir. Bunun yanında kişilik özelliklerini ve tutumsal değişkenleri ölçmek üzere geliştirilen BOB test uygulama girişimleri de vardır [45, 23]. BOB test geliştirme ve uygulama konusu, batıda üzerinde yapılan araştırmaların arttığı, çeşitlendiği bir alan olurken, ülkemizde bu konunun akademik düzeyde ele alınması oldukça yeni ve sınırlı düzeydedir. Ülkemizde bu konuda, halen başlayıp yürütülmekte olan bir iki araştırma dışında, tamamlanmış iki doktora tezinden [24, 18] başka araştırma yoktur. Çeşitli okul, program ve işe başvurularda geniş ölçekli test uygulamalarından (özellikle ÖSYM tarafından yapılan) elde edilen verilerin BOB test olarak çalışılması, denenmesi ülkemizdeki merkezi sınav uygulamalarında yaşanan önemli sorunların çözümüne katkı getirebilecek; diğer taraftan da Türk psikometri literatürünü bu alanda zenginleştirecektir [30].. 21.

(32) 4. K.K.K’DE PERSONEL TEMİN VE SINIFLANDIRMA 4.1 Giriş İnsanoğlunun kendi arasında örgütlü olarak savaşmaya başladığı tarih öncesi çağlardan başlayarak, savaşta kullanılan araç ve yöntemlerde gelişmeler günümüze kadar aralıksız devam etmiş; önceleri savaşların sonucunu belirleyen ‘savaşan insan sayısı’ faktörü, Miladi 14ncü yüzyıldan itibaren, silah sistemleri ve savaş yöntemlerinde önemli değişiklikler olması üzerine yavaş yavaş önemini silah sistemleri ve savaş yöntemleri lehine dönmüştür. Son dünya savaşından bu yana, savaşın sonucunu belirleyen temel faktörün ileri teknoloji ürünü olan silah sistemleri ve bu sistemleri kullanma yöntemi olduğu kesinlik kazanmıştır. Bu kapsamda, savaşan insan sayısı değil, silah sistemlerini ve muharebe yöntemlerini en iyi şekilde uygulayabilen ‘eğitimli insan’ ön plana çıkmıştır. Geleceğin savaş ortamı, şimdiye kadar olduğundan kat kat daha karmaşık silah sistemleri ve savaş yöntemlerini içereceğinden, bu karmaşık sistem ve yöntemleri kullanacak eğitimli insan gücü savaşı kazanmak için en önemli faktör olacaktır. Eğitimli insanın yaratılması, her şeyden önce eğitilebilir insanların Kara Kuvvetlerine alınmasıyla devam edecektir. Gelecekte, Kara Kuvvetlerine alınan bireylerin eğitilebilirlik düzeyi günümüzde olduğundan daha büyük bir önem taşıyacaktır. Bu nedenle, Kara Kuvvetlerine alınacak personelin eğitilebilirlik düzeyini en kapsamlı şekilde önceden belirleyebilecek ve tahmin edebilecek, gerekli sayıda sınav dizisini içeren bir seçim sisteminin kurulması, Kara Kuvvetlerini muharebe meydanında başarıya götürecek sürecin ilk ve en önemli aşamasıdır. Sistemin personel seçiminde isabet oranının yüksekliği, müteakip eğitim ve öğretimin başarısı, harp hazırlığı ve nihayet harbin icrası ve kazanılması üzerinde doğrudan etkilidir.. 22.

(33) Bireyin nitelik, beceri ve eğitilebilirlik düzeyini en yüksek doğrulukla ölçen bir seçim sistemi ve bu ölçümler doğrultusunda bireyin en yüksek başarı potansiyeline sahip olduğu sınıf/branşa ayıran bir sınıflandırma sisteminin kurulması, Kara Kuvvetlerinin muharebe başarısını etkileyecek en kritik faktör olan eğitimli insan gücünü sürekli elde bulundurmasını sağlayacaktır. Kara Kuvvetlerine personel alımının başarısı, bugün olduğu gibi gelecekte de üç kritik faktöre bağlı olacaktır: 1. Yüksek nitelik ve becerili bireyleri kuruma çekebilecek etkin bir tanıtım. 2. Adayların nitelik, beceri ve eğitilebilirlik düzeyini en yüksek doğrulukla ölçen bir seçim sistemi. 3. Alınan bireylerin nitelik ve becerilerinden Kara Kuvvetlerinin maksimum düzeyde yararlanabileceği bir sınıflandırma süreci. İnsan kaynakları yönetimi bir makro süreç olarak ele alınacak olursa, bunun alt süreçleri; Kurumsal insan ihtiyaçlarının tespiti, Temini, Yetiştirilmesi, Kullanılması ve sistem dışına çıkarılması şeklinde özetlenebilir. Muharebe edecek personelin hem bireysel hem de kolektif olarak, muharebe fonksiyonlarını yerine getirebilecek yetenek düzeyinde ve bunu yapmaya istekli olması gereklidir. Tecrübeler göstermiştir ki, bireysel ve kolektif yetenek ve istek düzeyi, eğitimin bir fonksiyonudur. Eğitim sürecinin arzu edilen nitelikte ürünü yaratabilmesi, girdilere ve sürecin etkinliğine bağlıdır; diğer bir ifadeyle, eğitim sürecinin girdisi (hammadde) olan bireylerin kalitesine ve eğitim sürecinin en ileri bilimsel yöntemlerle tasarımlanmasına ve uygulanmasına bağlıdır. Kara Kuvvetleri’ne katılmak isteyen adayların nitelik, beceri ve eğitilebilirlik düzeyleri uygun sayıda engelden oluşan bir sınav ve ölçümle yapılmalıdır. Ölçüm mekanizmasını oluşturacak sınav dizileri ileri derecede uzman personel tarafından tasarımlanmalıdır. Sınav tasarımı da, mutlak surette görevin gereklerine ve eğitimin içeriğine bağlı olmalıdır. Bu şekilde hazırlanan sınavlar yine uzman birim ve. 23.

(34) personel tarafından uygulanmalı ve değerlendirilmelidir. Sınavların ve ölçümlerin amaca uygunluk ve bilimsel geçerliliği sürekli kontrol altında tutulmalıdır. Ölçümler sonucunda seçilen ve alımına karar verilen personel, nitelik, beceri ve eğitilebilirliklerinden Kara Kuvvetlerinin azami düzeyde yararlanabileceği sınıf ve dallara ayrılmalıdır. Sınıflandırmada Kuvvetin gerekleri göz önünde tutulması gereken birinci faktör olmakla birlikte, bireyin tercihleri makul ölçülerde dikkate alınmalıdır. Bireyin tercihlerini ihmal eden bir sınıflandırma süreci, personelin moral, verim düzeyi ve Kuvvette göreve devam etme kararı üzerinde olumsuz etkiler yapabilir. Temin ve sınıflandırma faaliyeti, üst düzeyde kalite standartlarının tesis edilmesi ve uygulanabilmesi için tek sorumlu bir merkezden planlanmalı ve icra edilmelidir. Bunun için İnsan Kaynakları Değerlendirme Seçme ve Sınıflandırma Merkezi Komutanlığı kurulmuştur. Temin ve sınıflandırma faaliyetinin amaca uygunluğu sürekli geri besleme ile kontrol edilmeli ve gerekli düzeltici önlemler alınmalıdır. İlk sınıflandırma, yetiştirme ve mesleki gelişimin başlangıcı bu ilk nitelik ölçümlerine dayandırılacağından, nitelik ölçümlerinin. uygun. yapılamamasının. TSK. hizmet. ihtiyaçlarının. yeterince. karşılanamamasına, eğitim kaynaklarının israfına ve bireyin meslek yaşamında olumsuz gelişimlere yol açabileceği göz ardı edilmemelidir [51]. 4.2 Personel Temini Personel temin süreci; personel ihtiyacının belirlenmesi, sonra bu ihtiyaçların çeşitli kaynaklardan karşılanmak üzere adayların bulunması, adaylar arasında çeşitli yöntemlerle uygun kişilerin seçilmesi ve işe yerleştirilmesi aşamalarından oluşmaktadır. Çok değişik sınıf ve branşların bulunduğu Kara Kuvvetleri’nde personel temini İnsan Kaynakları Değerlendirme Seçme ve Sınıflandırma Merkezi Komutanlığı’nca yapılmakta ve aşağıda sırayla belirtilen aşamaları içermektedir [52]. 4.2.1 Personel İhtiyacının Belirlenmesi Personel ihtiyacının belirlenmesi; insan kaynakları planlaması ile ilgili bir faaliyettir. İnsan kaynakları planlamasının en önemli görevi, insan kaynakları ihtiyacını zaman içinde dengelemektir [19]. 24.