İznik'te Türk Eserleri

Mimar A. SAİM ÜLGEN

Bu yazımızda İznik surları içinde ve ci-varmdaki âbidelerimiz hakkmda 1937 yılm-da yaptığımız tetkiklerin neticeleri arzedile-cektir.

Türk mimarî tarihi bakımından bu eser­ lerin diğer devir eserlerimizle mukayesesi ya­ pılarak bugünedek gizli kalmış ba?ı nokta­ lar ve karakterler aydınlatılmağa çalışılacak­ tır, iznik, Osmanlı Türk san'at tarihinde Bur­ sa, Edirne ve İstanbul kadar belki bazı ba­ kımlardan onlardan daha mühim hususiyet­ leri haîi!! bir,.san'at şehrimizdir. Fakat bugün millî mücadele yıllarmda müstevlilerin en çok insafsız davrandıkları bir köşe olarak, gerek hatırlarile, gerek yadigârlarile, birçok noktalarında tahrip izleriyle gözümüzün önü­ ne serilmektedir. Bugün bu harap âbideleri­ mizin dikkatli eller tarafından onarılması icap etmekte ve bu mühim iş bilhassa Kültür Bakanlığma ve Vakıflar müessesesine düş­ mektedir. Ben bu yazımda eserlerimizin bu­ günkü vaziyetlerini de elimde mevcud malû­ mat ve vesaite dayanarak kısmen gösterece­ ğim.

İznik, Bursa vilâyetimize bağlı ve ken­

di adı ile anılan gölün kıyısmda bir ilçebay-hktır.

Bursa'nın 55 kilometre şimali şarkısinde-dir. İznik gölü Gemlik körfezinin 20 kilomet­ re doğusundadır. Bu göl dördüncü zamanın başlangıcında çöküntülerle vücut bulmuş

12 - 32 kilometre uzunluk ve genişliktedir. Mesahası 300 kilometre murabbaı ve derinli­ ği vasatı 40 - 50 metre kadardır.

Bu göl Marmaraya Karsak deresile akar. İznik ve gölü Katırh ve Samanlı dağları ara-smda ve oldukça düz bir sahadadır. Havası nisbeten ağırdır. Suyu mebzul, her tarafı ye­ şillik, münbit ve mahsulü bol, bilhassa mey-valıkları meşhurdur.

TARİHİ BAKIŞ

Iznigin Tarihi Anadoluda doğan, yaşa­

yan ve ölen birçok devletlerin tarihleriyle alâkalıdır.

Garbî Anadolu Devletleri hakkında ya­ zılan bütün tarihler ve tetkiklerde bu şehir hakkmda bir miktar malûmata raslanır. Bil­ hassa İlk Kurunda bu şehirden bahsedenler­ den Coğrafyacı I s t r a b o n , Roma valisi P 1 i n i ü s ve Bursalı R e t o r D i ö n ' ü zikredebiliriz.

Yeni tetkiklerde de bu şehir hakkında eski tarihî malûmata rastlanacağı gibi G r e -l o t , P a u -l L u c a s , H a m m e r , L e ­ o n de L a b o r d e , C h a r l e s T e x i -er, G o 1 t z gibi müdekkikler tarafıudan malûmat verilmiştir.

Bu kadar mufassal tetkikler mevcud iken, Türklerin eline geçmeden önceki İznikin ta­ rihi üzerinde durmak lüzumsuzdur. Arzu edenlere kolaylık olmak üzere yukarıda mü­ elliflerinin bazısını saydığımız eserlerin ad­ larını yazıyoruz ( I ) .

1081 M . yılında Selçuklu Türklerden K u t l u m u ş o ğ l u S ü l e y m a n tara­ fından Anadolu Selçuklarınm idaresi altına alınmış ve merkez yapılmıştı. K ı l ı ç A s -I a n zamanında ise 1097 de birinci Haçlı­ ların pek büyük gayretleri neticesi tekrar Bi

zans m eline geçmiş olan şehrin 1330 M . yı­

lına kadar büyük vak'alara sahne olduğunu yukarda zikredilen eserlerde görebiliriz.

(1) B u s b e c q : ed, Plantin 1585 - G r e l o t :

Relation nouvelle d'un voyage â Constantinople • Paul L u c a s : Voyage dans la Grice, l'Asie Mi-neure - P o c o c k e : Description of the East - S e s . I I n 1 : Voyage dans la Grice asiatique, oris 1789 -Hammer : Umblick aus eriner reise von Constanti. nopel nach Brussa 1818 - Hammer : Geschichte des Osman riches - Kİ ne İr Journey through Asia Minor - P r o k e s c h : Osten Denkvvürdigkeiten una

Erinnerungen aus dem Orient C h a r l e s T e x l

-e r ; D-escription d-e I'Aii-e min-eur-e - G o 11 z : Ana.

toUiohe AutJlUge • Oskar W u U ; Oie üCo<me> litkiroht in Vioaea un<t thrt fiosaiktn,

S4

H î ı » M . <ir ormanlı Türkleri eVxnt d ü

-iznıi'm t a r i h i u/rrin<W h u y ü k t r t k i k a t y a p ı l n ı ı « « İ r i l i d i r , itli •«•{•«•p!»' ( « l â m T ü r k l e r i n r l ı n r ı k ı m ı «l»fa )n\rn « * h r i n t a r i h i n i h u r a t i a a y i ı r ı l â l R u k m a k a l e n i n < m ı r i a r ı ciı?>art<itnHa k a i n o r . Y u k a r ı d a i > i m h - r i ge<jt*n k i l a p l a r l u h ı l h j ^ > j t m \, h'prdir df I hiıim. T o n ı I I I

l ' j r ı * î ' ' 2 7 l i r f.tlitıi Cfirhi Sfsaholnumfü

r ı h . I I I . I > u ı » l . ı ı l . l i l l ; Ihılfli Osmaniye

Ttinhı, \ i j li«*\ i f ' r r e n M ' s i . M a m nı e r c i l t

I . ; l::ti kiûnuzu D r . r h e d e , A n ­

k a r a I t,'it\,- l.ırihi. A h m e t K e • f i k İ « l a ! i ! u l V^l\ • .1ii{p>ı*a:ade Tarihi

:nik re Buna Tarihi.

M e n ı <l u h T ıı r ıı t. Hıır>a 1 9 H 5 ; \ i f e y h o T r ( t r e i: <• r o < T.ilt I I I ; D ıı -k a » e r a f •• t I i n ' in zafernanuH c i l t H . ç i l ' i « ^ r i e r f k ' m ü p h e m * e k ı » a m a l û m a t a t e . j d ı ı f . . i u r u i r . lîıı < ; ' « k ö n e m l i y u r d u n mev­ z i i l a r i î ı i t<'!kikatınt k t \ m « ' l l i t a r i h r i l r r i m i z -<Vr i « k î < n v k h a k k ı m ı z d ı r ' 2 ı . < i-, a T I > T r \ i !• r " n i n p l â n ı n a p . - r r -< t i r . « t r . ı f ı ( . . i h r r l i T \ r - u r l a r i l e <;evrili. r a t » ı • i \ ı r s î i d . ı r:it>«"t'rı ufak t>ir r ı i ı \ e h a l i n

-»{r - j . - r t i l r r i - k l r d i r ' I ' l â n I» A l ı n a n i ş g a l i

r » » s a - ! ' » d a l:^ı^ t . ı p ı . ı m » - ! ! t a h r i p r d i l m i » ve h u r - n . ı d , ı ! r . î î i ' ! " ( ' • ı d f h r •]<• f''( i \ , 1 / i v e I i c r t '

dii'^-: ı -.i C ' > ' " . -.-.r,i, ci'.t III 1.. .'•.'•3—• "•.•••-::v;««if.<la F r » n z T «• •

-^ < • : . < • 7 -r r * : w i * t i- ic ' ili VV,-:(r fttmir.

: • , - - : ; - : > . ! . ; H m.-! n u ıı, ı^ip.

-..t . it'-.;:-. VtZ'^t r (;-.-;ı:- ni ıııını rilt.

r,-,^:--yr 4-.',v ;o!2 • KM". Kitnçhnrdt

' • I * - , ' » - : r - î - : ' : ! , M'-rt-.'Iuh T u r c s f l , n t ı r « a ' . - i / . • i V x . , . . . t \ . , , ..n,n l \ M . . \ 1 V I I . .! < , . ı r : i n n - ı d ı 7 U . I I , 1 î ' . l . M . • M tf 1 H . ı m / . ı tın' < i d i Î M T ! . . \ C ı t n a r f i 7 W. M . • 1 l."> \ l . I ^...1 ' . T u m 7.".(i.7'>l M. -{ ',7'» I '.')(» M . > K ıli.'-Urı . ı m ı ı \ ' Iın!.< \ l \ \ \ . i i H i a-ırıl.ı ^1 i' niiif C I C I . ] ı ;uınI ' M . • 1 \ \ 2 M . 7 l > r r f i-HuMii ı

.ı-i:nik,

Istanhul kapısı

l.efke

kapısı

) eııişıhir kapı

sı

fiöl kapısı,

l.efke kapısı.

kİMihfli \ ] \ . lincii a'-n h a ş ı m l '* U r y h . a n kiiıı-h c l i ıiMi'u a'-ır l ı a ş i m l 1(1 ( a ı ı c l a r i i l l a y -ı c l l i -ı -ı l'ava I m l -ı c ^ i 7.'1(> I I . 1.İ7'> ^ I I C a n . l a ı l ı İ h r a h i ı n l ' a ş a liir-hesi • İ m a r e t .".'.O. I I . 1 1:' l - ' Tİriiri I iü-h r u i i ' '••ıf N a p l ı ı r ı ı n u la'<- m ü • l i ı r h e v r

tZN t K'T E TÜRK ESERLERİ 55 12 Çandarh Halil Paşa türbesi 859 H . - 1455 M . 18 Iznikte mülefer-rik mezarlar X I - X I V - X V I mcı asırlar arasında

Medrosp]'\ Süleyman Paşa

medresesi X I V üncü asır başında imaret­

ler 15 Nilüfer Hatun

imareti 790. H . - 1389. M . 16 Yakup çelebi

imareti - Türbe X I V . nci asa Hamam­

lar 17 İstanbul yolun­

da hamam X I V . nci asir başında 18 Hacı Hamza

hamamı X V inci asır 19 Büyük lıamam X V I . ncı asır.

AYASOFYA CAMİİ : I V . M . asırda. İznik Belediye dairesinin karşı köşesinde, çukurda kalmış bir binadır. Bugün bir hara­ beden başka bir şey olmıyan bu tarihî bina­ nın tarihçesini yapmak lıem uzun hem de lüzumsuzdur. Yalnız şunu kaydedelim k i bu binada i^25 (3) lariiıinde birinci ve 787 yı­ lında ikinci konsüllerin lo|3İandığı tarihlerce tesbit edilmiştir.

O r h a n G a z i Iznilci zaptettiği za­ man bu kiliseyi camiye tahvil elmiş ve Ev­ liya Çelebinin kavline giire (4) i)ir kitabe koydurtmuş. lUıgün bu kitabe mevcud olma­ dığı gibi o devirden kalma tadilât ta mevcud değildir. Çünkü bu cami yandığından Kanu­ nî Sultan Süleyman Mimar Koca Sinan'a bu eserin tamirini emrelmişlir (Kesim: 3) ( 5 ) . Sinanm l)Ugün g ö r ü l e n tâdilâtı şunlardır.

1 - Mihrajj yapılmıştır (Hı'sinı: I ) . 2 - (Cenah­

l a r l a o r t a sahanın a r a l a r ı n ı g e n i ş kemerler­ le açınışlır (Besim: 5 ) . 3-j\IiiKire ilâve etmiş­

tir (Kesim: 6). Gurlitl'in makalesinden bu ke­ merlerin ve ayakların eski olduğu kanaatini lıeslediği g ö r ü l ü y o r . DJİrdiincü asra ait bütün Bazilika'larda bu sahanlar, kolonlar ile bir­ birlerinden ayrılmış, orta s a l u ı n d a h a ziyade

(3) G u r l i t t - Orientaliachcs Archiv I I I . sayfa GO.

(4) Evliya Çelebi seyahatnamesi Cilt. I I I . say­ fa 7.

(5) Teskeretülbünyan - Sal Çelebi.

yükselmiştir. Çizmiş olduğumuz Restitüsyon resimlerinde bu şekli izah etmeğe çalıştık. (Hesim: 7 ) . Bunları mukayese edebilmek üze­ re Mösyö Gurlitt'in resimlerini de aynen bası­ yoruz ( Kesim: 8). Bu âbidenin tarihini 4 üncü asra kadar çıkarabilecek şekilde inşaî ve mi­ marî delillere malikiz. Mabedin esas mermer döşemesi, istanbul Alman Arkeoloji Enstitüsü namına yaptığı hafriyat neticesinde D r , S c h e n e i d e r tarafından, bugünkü toprak zeminden 2 metre aşağıda tesbit edil­ miştir. Bu kazı esnasında ufak ve yanmış Os­ manlı tezyinat parçalan ile bazı dokümanter eserler bulunmuştur. Kilisenin absidinin i k i cihetinde mevcud kubbeli odaların sıvalan temizlendiği vakit bazı fresk emarelerine rastlanmıştır. Zemin döşemesi üzerinde mo­ zaikler de bulunmuştur (6).

Bugün camiin mihrabı üzerinde kırmızı v( beyaz boyalı alçı tezyinat dikkate şayan X V I . ncı asır Türk eserlerindendir. Minarenin kürsüsü tuğla ve taş olmak üzere çok dik­ katle yapılmış, üst kısımda, tuğladan yapılan müsellesi şekillerle murabbadan daireye ge­ çilmiştir. İnşaat ve işçiliğin çok kuvvetli bir teknik eseri olduğu görülüyor.

ÇARŞI MESCİDİ : 7.34. H . - 1334. M . İznik çarşı caddesi üzerindedir (Resim: 9).

Dahilî bir dıl'ı 7.92. M., olan murabba ])lânlı ve üç kemerli, iki direkli son cemaat mahalli olan ufak bir mescittir. Binanın küçüklüğüne rağmen lıütü'i inşaat çok güzel ve dikkatle kârgir olarak ya])ilmıştır (Resim 10 - ] 1 ) . Mesçit kısmı. İzniğin ve Bursanın diğer âbideleri gibi yüksek, mainî şekillere munkasem tambur üzerine oturan bir kubbe ile örtülmüştür. Son cemaat mahalli uzunlu­ ğuna Tonozla örtülmüştür. Pencere üstleri alı katta sivri tuğla kemerli, tanburda ise ahşajj lentoludur. Tanbuıım dört köşesine yajjılan müsellesi istinat duvarları haricen husu.sî bir şekil arzeder. Yeşil camide, bu in­ şaat unsıuıı çok daha hafif iken burada daha bariz bir hal aldığını görüyoruz. Kubbenin merkezi taiıburun üstüne çıkarılmış ve

kul)-(6) 1935 yılında Alman Arkeoloji Enstitüsü t a ­ rafından İstanbul kapısı ve Ayasofyada yapılan haf­ riyat ve tetkikat hfılen neşredilmemiş Olduğu c i ­ hetle bu meselenin üzerinde durmamıza mahal yok­ tur.

A. S A t M Ü LCEN hrnin nıııl i l m r k u v v r t l e r i k ü ç ü l t ü l m ü ş t ü r . S<l>r|> ı ı l ^ f a k 1)11 « w r ı i ğ i n i l k toorülK'leı < k « r ı i k d f ) . ı p ı l ı n ı ^ o l n u i ' i g ö ' t r r i l c l ı i l i r . T e k ­ n i ğ i n t i ' k r ı u ı m ı l u . |ıura«l:ı | » - k u i ı / c l t t ' / a l ü n S ı n K - n ı a . ı l n ı a l ı a l l i n c lıak^ıiı ( K M I C C r e n i n iijiinlr kitalu- n u ' V c ı ı ı i ı i ı ı r .

Uıı kilat^ v f i:..rı 7 U h i t r î otı tski O s -n:aıılı c^i'i İt i iiıılı II ııiatlut ı t l a n lıiı âlıickTİ(i;tM >,ilıi|.i l ı a k k ı ı ı ı l a hit, liir n ı a l û n ı u t a >.ılıi|> ı ı i . ı ı n a t l ı k . H u k i l a l n - y i l / n i k ve K u r s a tarilii ! İ7 t a ı i l ı i i l e k a y t l c t m i ş i i r ( 7 t .

H i n a n ı ı ı t a ı ı h u r a k a ı n ı n a k a ı h u ı l u v a r -i a r ı ı n ı ı l o / ta^ \ f tııj-ila l ı a t ı -i -i l e y a | -i ı l ı n ı ş t ! r . T a n l m r İ M - liir sıra tujila liatıl \ t ' l>ir s ı r a kesnu t a ş iU i n j a e t ü l m i ş t i r . K U I I I K t a m a -n>en ( u ğ l a ı l a n i ' r ü l m ü s , gayet {lü/.fi k ı r ­ m ı z ı ri'iıkli \<' h a m u r u kt-.-if y r s s ı k i r e m i t l e t t r t u l m u ş t ı ı r . I>u mest ide !• tisik (,cşıııe sanat i t i h a r i y i f n ı ü l ı i ı ı ı t j I n ı a n u t k I a I M ^ r a l ı e r a y n a ta$ı o l a r a k k u l l a n ı l a n ' ; a b ı r t n < u taklar itiba-r i l e tetkike ş a y a n d ı itiba-r ( I l e s i n ı 12 A t . H u k a ­ b a r t m a ı n i ' m u r l e r i n ne ifade e t t i ğ i b i l i n m e -mekh- l.eral>er b i r i n i n T ü r k n ı e / a r t a ş l a r ı n ­ dan b i r i>ar<;,ı. ı l i ğ e r i n i n b i r lahit c e p h e s i o l ­ m a s ı i h î ı n ı a l ı l a h i l i n t l e t l i r . H \< I H A M Z A M K S t l I . T Ü H H i ; V K İ M \ H K T İ : 7Uı I I . 1.1.-. M . Hu t -«-ı buLMin n ı e v r ı ı d tlcj^nldir. l a k a l c l ı m ı / ı l f I f i k i k e N i y . ı n b i r lı»li)j;rafı i H e s i m : 12ı i l e İllin.iri l . n i l n m i / b a k ı m ı ı n l a ı ı ehemn ı i ) e l ı Dİııı k i l a b t ' l e r ı ıHi'>iıehemn: b ı ) b ı ı l ı ı ehemn ı l t ı

-p i l irin I ' M ıiKik.ılf iı.ıntli' k.ıytli'lın('i;i ı n ü n . ı

- İ | ) bubiilk I .". I .

Ila< I l i . ı m / . ı I ıırb''ı"'iiıı. O s m a n o k u l l a -r ı n n ı /.ım.ııuiMİ.ı k ı ı n ı b e l <-eklinde y a p ı l ı n n s ı i l ı b . ı ı ı l c , ı ı ı - . ı t <|ı r e g l i n i / b',ı ı n u l ı i ı n r e s i m

r>'.n yılı ı . j ı ı ı l f bu e--erler y ı k ı l m a d a n (;ıka-î i l ı ı u ^ l ı ı . \ ' ı,ını- - , ı \ . ı n ı ı l i k k a l t i r k i ı n a h n ı t i k ı ı ı ı b f l l.ır/ı >eUMikl.ırıl.ı <l> birkat, esere i n ­ i n - . ı ı ctmı klı ı ı l ı i | i . biü.'iılı bu .'ıbitleler (\r h,'l-r . i j ı filıiiii'-hır ı ı .

• ' ••' n.r.: ı,Ti!,ı_ M'• 111 (1 u l> T u r

-li i . . < : • ! . ı r . ' - . i i f k i i a h . U r P.. irdklls e-li -lifimiz

> a . - ; ; a r a:,ı ; ı . ' l r i <;rık f a r k l a r <A<\..i:\ı KfirOIınnştur. Hu -.r fn.l.U.r n i M h l a ç t u .

. i; I 1' il<ur-,rı mrûıl, M f m d II h T u r ­

g u t . Sa:,ra 1(31-1152. Dursa. 1935.

ı 9 ; Huniardan »n mUhlml, K o n y a ' d a Se­

li» t ü r l i e n i n y a n ı n d a e v v e l c e b i r ı n c - c l

d i n \ e i m a r e t i n m e v e ı n l ı ı l d u ^ u ı ı u y e i l i h ı ı l m ö ğ r e i i i y o r ı ı / . Hıı^ün b e l e t l i y e d a i r c s i n i ı ı b.ılı tj-esinıleki k e s m e t a ş \ e llıjl'la l ı a l ı l h s,if;larıı d u v a r b a k i y e s i i n s a a l ı ı ı r e ^ a n e l i n i i->bal:ı k.ı fitlir. Hu k i t a b e l e r e f;<>re 7.''tn I I . y ı l l . ı ı m.l,: M i ı n a V I I a c l .'V 1 i n a m ı n t l a b i ı / a l ı n bu l ı ı n t l ı ı g u l e s b i l e t l i l m i ş t ı l ı ı y ı ı r . M l . Ş İ l , C A M İ İ : 7 0 0 7 ' M . I ;7') \:m .M.

i / i l i k .surları ılalıilind'.' / . e / A c \ e Ltıuıluu

kııpılıııı a r a s ı ı u l a ı i ı r . Türk m i m a r i t a r i h i m l e t^ok t i ı ı e ı n l i b i ı y e r i ş g a l e t m e s i i c a p eden b u ;"ıbideıni/iıı ıl.ı lıa t e t k i k i y a p ı l m ı ş ve k ı y ı u e l i l a k t l i r e d i l ı ı u d e ğ i l d i r . Hu e d e r d e , Türk s a n a l ı n ı ı ı O s i ı u n ı l ı ü l k e s i iı^iıule n a s ı l t e s i r l e r a l t ı n d a k a l d ı ğ ı M ne i n k ı l â p l a r g e ç t i r d i ğ i g i n i i l e b i l i r . T ü r k m ı m a r i s i i i d e / i n c i r l e m e t e k a n u i l ü n t^ok n ı ü l ı i ı ı ı b i r h a l k a s ı u l a n bu b i n a y ı linee t a r i l e d e l i m . m. g e n i ş l i k , ir),.i.'ı ııı. u z u n l u k l a o l a n b i r m u s i a t i l s a h a n ı n ö r t ü l . n e s i iı^in, b u j c k ı l d ö r t k ı s m a a y r ı l m ı ş l ı r t , l { e s i m : l I j . H i r i n c i k ı s i m , 11,(K) m . k u l ı ı r l u ve 2,îi(l i r l i l a ı n d a k i ıı t ü v a n i ve m a i n .şekilli b i r l a m b ı ı r u / c i i ı ı c in şu e d i l m i ş b ü y ü k k u b b e i l e o r l i ı l m i i ş l i ı ı . Kub be d a h i l e n l().2ll m e l r e i ı l i l a d a . k i l ı l l a s ı ib b a ğ l a n ı m ş l ı r ( H e s i ı n : 1.")). İ k i m i M ' J i ı m n k ı s ı m l a r b a s ı k l o n o / . l a r l a iM l ı ı l m i i ş l İ M . i m <:ü. k a | i m ı n l i s l ü n e gelen k ı s ı m ise s a f ; ı ı l< l i e r l i b i r k u b b e ili- \ e t a m b a r b ı k a p . ı l ı l m ı ş l 1 1 . Hu b i n a l i e y e l i ı i i n t.ıkış ı i o k l a s i ı . m m d c k i M > I c e m a a t y e r i de h e m e n a y n ı s i s i c ı n u / c ı r \ ' İ K ; k ı s m a t a k s i m e d i l m e k M i ı c l i y l c i n ş a e d i l m i ş l i ı . Hu e - e ı O s m a n l ı Tıiık y a | . i l a i m m i<,ın ılı b ı i y i ı k b i r m a b e l o l a r a k c l i ı ı ı i / d c k a b ı n c ı eski â b i d e d i r ( 7 H 0 l l i c ı i ) Hu b i ı ı . i ı l a ı ı . . m . . H i H s a d a y a p ı l a n O r h a n ( i , ı / i I I I C M i d i ( 7 '..'' I l . ı \ e Ş e h a d e l c a m i i (7()7 I I . ) l a ı i l ı l ı d i ı ; l.ı k a l b ı m l . ı r bııjııin m c v c ı ı l i l c ^ ' i l i c i ı l i ı . O ı l ı . i i ı ( » a / i c a m i ı ı ı i t ı m c v c m l i ı r a a l '<klı (.".20 I I . ) I . ı r i h l e ı i ı ı c a i l l i ı . ^ c ş i l c ı m i d c ','<< r i ı l c n i n ş a ı ı s n l l e ı iy le. m a l / c ı n c l i ı i ' . l c i i . ı c i l i k l . ı r / l a r ı h i ç b i r y a b a n ı l I c s i i c k.i|iılnı.ı m ı ş l ı r . A b i d e , h a r i c e n s a r ı r e n k l i ve çnk i y i i . l e ı i e b i l i r , l / n i k c i v a n k a l k e r l e r i y l e çnk ılı

refettin Camii arkasında İdi.. DBİrdlyo t B i B f ı n d n n y : •çmalt İçin yıktırılmııtır.

IZN 1 K'TE TÜRK ESERLERİ 57 nalı kesme taştan yapılmıştır. Duvarları

nis-beten kalındır (160 sm.). Minare kaidesi, son cemaat mahalli, kapı süveleri, sütun başlık-larl kamilen mermerdendi!. Haricî direkler yeşil Porfir ve gre cinsindendir. Türk mimari­ sinde cskidenberi lıaricdc ve dahilde çini kaplama kullanılmasnia rağmen, -emsaline başka yerde raslanmamak üzere- bu eserde dahilî (3,20 m.) irtiiaa kadar mermer ile kap­ lanmıştır. Bu cins mermer • kaplama usulünü Bizans tesirine atfetmek doğru olmasa ge­ rektir. Çünkü bu tarihlerde, Osmanlılar ülke­ sinde dahilî çini kaj)laına usulü tekemmül et­ memiş olduğundan, duvarların temizliği ve muhafazası i ç i n bu çareye başvuruhnustur. Yarım asa- geçmeden b i ı san'at şubesinin bu mıntakada da fevkalâde tekemmül elliğini ve emslsiz latbikalnıı Bursa Yeşil camiinde gö­ rüyoruz.

Dahildeki pencere süveleri bugün kıs­ men yokolmuştur. Duvatlardaki kaplama­ larla sütun başlıkları, fevkalâde nefis mihrap, istilâ günlerinin tahribatına rağmen güzellik ve fevkalâdeliklerini ihsas ediyorlar.

Mihrap tamamen sitil ize olmuş, Orca Asyanın lazelliğini muhafaza eden tezyinat şekillerinden b i r başlık ile laçlandırılmışlır. İki haricî köşede sütunceler biraz arkaik

is-talaktitli baslıklarla tutlurulmuşlur. Bunu takiben d ü z b i r kısım mihrabın iki yannu ve üstünü çerçeveler. Bu tezyinalsız kısmın hu­ dutları içinde mihrap istalaklillerinin nihayet köşesine kadar bendesi tertibatla b i r su vü­ cuda getirilmiştir. Mihrap istalaklillerinin kaidesindeki friz, kaytan kıvrımları şeklinde işlenmiştir. Bu kısmın altında şakulî b e ş sa-tıhlı b i r milıraj) n i ş i mevcuddur. Bu s a U h

-ların üzerlerindeki f! - 16 k-'iseli ve dairevî zaslar d a klâsik mimariniizde nievcud olan tezyini şekillerin başhuıgn; nünunıeieridir (11).

Camiin dahilen mukabil ce])lıesindc mcvcud i k i büyük sütuna jsliııal c d c ı ı k e m e ı

-lerin başlık ve ka])lanıalarj da mermerden­ dir (Kesim: 16). I!u baslıklarda gördiiğiijııüz tezyinat bilhassa alâkaırnzı celbeder. Türk mimarisinde, tenazurun ç o k nuıllaril b i r h i s verdiğini sezen ve gözün b u lesirden

kurlul-(11) Selçuk sanatinde çok fazla görülen, kaba­ ra tftblr '.İttiğimiz rozasın mUstcvl satıh şekline İn­

kılâp etmiş h u s u s î hail.

masını istiyen san'atkârlar bu ahenkli kaide­ de daiıa serbest çalışma yollarını keşfetmiş-İrdir k i , işle bu âbidemizle buna bazı misal­ ler vermeğe muvaffak olacağız.

Binanın umumî hacim itibariyle âhengi çok elzemdir. Bilhassa âbidevî binalarda bu­ na büyük kıymet verilir. Kitle bütün azamet ve kuvveti ile vahdetli görünmelidir. Fa­ kat bu birliğin içinde ve yakınında iken göz bu umumî tesirlerden kurtulur. Böyle bir va­ ziyet karşısında birkaç aks veya mimarî un­ surun tekerrürü, muttarit seslerden müteşek­ k i l bir musiki j)arçasımn tesirini yapar; in­ sanı sıkar. ]5u haleti ruhiyeye vakıf olan mi­ marlarımız umumî tenazur fikrine, âbidevî şekillerde kuvvetle bağlandıkları halde tez­ yini ve müteferrik hususlarda çok serbest ça­ lışmışlardır. İşle bu mabedde hemen en az bir tekerrür halinde (üç aks içinde) bile zi­ yaretçiyi, gözü sıkan bu tesirden kurtarmış­ lardır. Son cemaat mahallinin kapıya göre mütenazır olan pencereleıinin süve ve rozas tezyinatı ile haricî cephe pencerelerinde de bu hususiyetin büyük muvaffakiyetle tatbik edlidiğini görüyoruz (12). Son cemaat giriş kapısı Bursa \ e ş i l cami pencere süveleri gi­ bi istalâktitli bir frizle süsleiımişlir (Resim: 17) . Bu istalâklillerin klasik mimarimizde gö­ rülen sarkilmaları mevcud değildir. Yani, on­ lara nazaran daha iptidaî şekildedir (Resim: 18) . Son cemaat yerinin çevresinde (Resim: 19) görüldüğü üzere mermer taş işçiliği şaheserlerinden sayılacak derecede güzel bir korkuluk varmış. Bu korkuluk, düşmanlar ta­ rafından İznikle beraber ialırip edilmiştir. Bu korkuluğun çevresindeki usluplanmış tez­ yinat (Resim:20) fevkalâde bir işçiliğin mah­ sulüdür. Son cemaat mahallinin direk başlık­ ları ise biraz tezyini mahiyette, fakat tama-ınen Türk taş uslalığnnn eserleridir (Resim: 21) (13).

(12) Bursa, Edirne ve İ s t a n b u l d a k i eserlerde de çok defa r a s t l a n ı r bir keyfiyettir.

(13) T ü r k mimrisinde başlık yapma usulleri­ ne ve i s t a l â k t i t l i başlığın Bursa ve Edirnede ima­ line b a ş l a n d ı ğ ı n ı , İ s t a n b u l d a t e k e m m ü l e t t i ğ i n i , da­ ha önceleri Bizans b a ş l ı k l a r ı k u l l a n ı l d ı ğ ı n ı İddia e-denlcr b u l u n m a k t a d ı r . B u gibi zevat, İ z n l k t e k l

Ye-şü Cami ve Nilüfer Hûtun imaretlerinin, Efes (Sel­

ç u k ) daki İsa Bey Camiinin ve Anadolunun birçok n o k t a l a r ı n d a k i m i m a r î eserlerimizin ve T ü r k l s t a n d a -k l â b i d e l e r i n başlı-k şe-killerini t e t -k i -k etmelidirler.

58

I'ur/nr l r ; r . l<- ];' u< ı l.'î n ı . li n r » alt nUıılıırı T»pı''1ıkl«rı gornüır

lç>r'ii,»> (t»f'.»r (Uvartı «Irr ruıil«tut\ (Inr vrya v ı z n n

B u k a p l a m a u n u ı n ı i y e l i t i b a r i h - b e d e n de k ı s m a a y r ı l m ı ş t ı r ( B e s i m : 2 ! { ) . I Ş e r e f e a l t ı {:ı\'nıe m o t i f l i l ı e n d i ' s i (;i ni k u ş a k . 2 B e d e n i ö ı l ı n e b r a n ı i k a b a r a l ı ve m e v c e v i l e / y i n a t . '•\ - ( > - ' ) • 12 d ı l ı l ı n ı ı ı n l a / a m m u d a l l a l a r ı n b i r l ı ş ı n e s i n d e n \ i i < ı r b u l a n i n c e k a b a r t m a l ı , b c l e / . o i ı î ve <lü/. k u ş a k t a l ı ı l i t e d e r . B u I'tbidenin r e n k l i t a s i a ı d a n o l a n c e p h e ve m i n a r e s i n d e k i fa/.lu ı n i k t a ı tl» m a l z e m e (Reşidi, hiı^'le a y k ı r ı ve y a b a i K ı d u r m u y o r . B u k a d a r ( . e ş i ı l i m a l / e m e . b i r b i r i l , ö y l e b i r â l i e n k \ ü < ' u d a ' ' . e t l n n i ş t i r k i b u ^ M I z e l l i k l / n i ğ i n y e ş i l t o p r a ğ ı m a v i s e m a s ı , p a r lak f i ü n e ş i a l t ı n d a s ö n m e y e n b i r zevk ve s a n a l k a y n a ğ ı m e s a b e s i n d e d i r (H<'sim: 2'>. İH Bıı c a m i i n k i t a b e s i n e n a z a r a n y a p t ı ı a n m e ş h u r Ç a n d a r l ı k a r a H a l i l ( l l a y ı e t i n i«a ş a l m i m a r ı İ l a c ı M u ş a d ı r . B ı ı z a t ı n S i v a s vi­ y a N i ğ ı l e l i o l m a s ı i h t i m a l i b e n c e (;ok k i i w c i l i d i r . C a m i i n s o n c e m a a t m a h a l i n c p i r e n b i ı y ü k k a p ı s ı ü s t ü n d e k i b i r s a t ı r l ı k o k u n a k l ı s ü l ü s k i t a b e v a r d ı r . B u k i t a b e y e g ö r e inşi a t a TîiO y ı l n ı d ı b a ş l a n m ı ş ve 7')\ de y a n i I I y ı l s o n r a b i l i r i l e b i l n ı i ş l i r .

I(; k a p ı d a k i k i t a b e Ihr Islım m c c ı n ı ı ı s m d a I- r a n / T c s c lı n e r v c I ' a ıı i \ \ i t t e k t a r , ' i f ı n d / ı n y a z ı l m ı ş o l a n Dir / <

:ir /'ıııııilir Cııııdml\:.ıiılr m a k a l e s i n d e , b ı ı a ı yun rrıılır»! (V/crlnr »Ornifiı r-nkll »ır lıııı- lılr v.. hnKn erekli rdrr Tııûlıı k n ı ı ı ı / ı v- c'ik kp«lfllf I ' '

ı;rıt\\ iDftlnlıır knplnmn olnrnk firill. lıışnnttıı mni

z< mr BrB'UKİ» vr y n l n ı / İmrKlı-kl lıııvu tOHİrltıı- kın şı kllİHIIIlITlIfjtlI .

V r j l / f.'diıHlıı (.hılliTl IlırrliKİr -hu I I I I I I I K I < . I I ; ılr- l)lr lu-h/c (lıııııınk vr l / n l k l r k l clııl Imnifttı lıni kıntİH rUl<-kl nu-lm/lrrr (Inyniuirnk bıt/ı ıtıııhınmt \"i : mc'k nıılnuMlp nlıırnktı. O I. I <• r Vııvaıır rıı Tuntı. ('Ill I ' 44 llıu n ınvriKİıı c'lııl Inmll lııtkkındıı I I I M I ' ıtiftl îii' \<Mit (lUlıırn Kİlıl ^'.rUutt V''lrhi srv(if'(tlrifttn' •

Iiln ;i ılııı n ı lldlnılc !) vmlr il^lııl hâ^l ArtWimw :

tıırrrtıl ııirhıüu n-.rı Alıınrd UtınıUı .'İOO kArUnnr nı, riKİ Ihrn ttnnı nldtnılınıı Kâs'ılrtı hAM-lı'tI, lııhııhlıt. tlırihirii drOtrlKli' IHylllı O.ılllıllltdr İle hiKİm uı HfiAAir l.rl'ill ı-hnlıır rm Isr kAfltrıl lırp 1>u j:nll, ' rinilr ntliOilutf n şffntn bir adı da (,'(lı. i - Af »/• Hi Uuıı.'ı\ur irıır unun ır Uıı kfi If tını jt n(/A',v/"'

A/ij(/*-r i-:!r>ıit /, 1 rtrifmdıı ll-uııı lidhkujtr hfr-i''i

(llyc /lkri'ini(-kl<'<llT l / n l k t r k l (inwjl ınımiıırdn I ' InmlAllınııc hHklyi'lcılııi' ı«s(İnDiıııçIıi' Nlli'klîiı > I ' trlk Ji»nt,!"!ilunn liifyn**! mni'iııdp loptuk IcliHİ'* • plçlttıif IrvB/ıını vr pıııı.filıırı l)iıhııınHiçt,>ır.

İZNİK'TE TÜRK ESERLERİ 59 leye ait diğer kitalieler gilıi mevcuddur. Fa­

kat bu kitabelerin iyice tedkiki lâzımdır. Çım-ki bizim nldığımız. f;erek bn makalede, perek İznik ve Bursa tariliindeki kitabeler birltirin-den çok farklıd.r.

Son eenıaal yerinin <ii\r]) cilıeli pence­ resi iislünde.--^l .i-,JUl^,.. yazılı olup milı-rabdaki çiçekli kûl'î yazı okunamamışlır.

ŞEYH KUTBİTTİİN TÜHBF. VE CA­ Mİİ : X V . M .

Yeşil cami ve /VzY/z/cr imareti arasında (Hesim: o2 - Besini: 32 A ) .

Şeylı Kutbiddiiı cami lieyeti. a l i b " in veziri H a l i l P a s a oğlu B e y a z ı t n . nin veziri î b r a b i m P a ş a nın ese­ ridir (902 - 905 Hicrî).

İznik yangınında baraj) olan İni bey'et. abşap çatılı ve üç direkli son cemaat yerini havi bir eami, üstü kubbi'lli ve kiremit örü­ lü kârgir türbe ve lürlıe d n a r ı n a bitişik bir minareden ibarettir. Iznikleki Şeylı Kutlnd-din ve Eşref-i-Rumî camilerinde minareler binadan ayrı inşa edilmişlerdir, şayanı dik­ kat bir bususiyct arzederlcr (15).

Bu binada tetkik edeceğimiz noktalar az olmakla beraber önemli telâkki edilebilir.

Camiin girişi aks üzerinde değildir. Bu hususiyeti birçok ufak binalarımızda giirü-yoruz.

Cami kısmının dıvarları bir sıra taş ve üç sıra hatılla inşa edilmiştir. On kısımda­ ki son cemaat mahalli üç kaim direğe isti­ nat eden revaklı bir kısımdır. Bu kışının ke­ merleri lamanıen kesme tas olarak yapılmış­ tır. Süluıı başlıkları koınpozil üslubnndadır Bu başlıkların burada kullanılması dikkate şayandır, izııikle bulunan hu çok güzel üç başlığın burada kullanılması Türklerin san'-ale verdikleri ehenımiyeli gösterir (16).

Mal sırlı ve hafif renkli lıığlalarla inşa edilmiş olan minare. îzniğin en güzel eserle­ rinden biridir, 'ramamen Yeşil Cami mina­ resine müşabihlir. Türbe kânıilen kârgir olarak ya|)ilnııştır. Dört cephesinde dört

pen-(1,5) SapancaûnU RH:ilcvt'iHtşu Cami'mûp cic ay­ n i hususiyet mevcuttur.

(IG) /Î7ir.sadakl eserlerde bilhassa t ü r b e l e r d e k u l l a n ı l a n böyle b a ş h k l a r pek ç o k t u r . Ü z e r i n d e h a ç b u l u n a n l a r ı da mevcuttur; fakat b u n l a r ı n sillnme-Bİne bile l ü z u m g ö r ü l m e m i ş t i r .

cere vardır. Kubbeyi tutan kemerler sivri ve iki merkezli Türk kemerleridir. Bu kemerler köşelerde birleşerek gayet ince birer ayak vü-ende getirir ve zemine kadar inerler. Türbenin şekli murablja ve bir dıl'i S.00 metledir. Tür­ beye, minare ile son cemaat mahallinin direk­ leri arasında açılmış olan kapıdan girilir. İçeride kitahesiz iki sanduka vardır. Kubbe­ nin haricen gayet hafif köseli bir tanbur üzerine oturduğu gclrülür.

Dahilde, köşelerdeki alikalar düz ve sıva ile örtülmüştür. Türbenin h.pricî dıvarları son cemaat mahallinin taş isçiliğinin ayni işçilik­ le inşa edilmiştir. Camiin 6.15 m. irtifadaki dıvarlannııı vücude getirdiği kitle türbeye hâ­ kimdir. Bu heyet ker])iç bir bahçe divan ile çevrilmiş oluj) şark tarafı mezarlıktır. Gerek bina. gerek mezarlıkta kilabeye raslayama-dık.

M A H M U T ÇELEBİ CAMİİ: 846 H. -1412. M .

Ayasnfyu camii ile ) r'rıi.şehir kapısı ara­ sındadır. Halen mamur ve kullanılmaktadır.

(Besim So ve 33 A - l î ) .

Bu cami İzniğin bütün binalarında gö­ rülen karakterde. İznik Mektebi son eserle­ rindendir. Bu (iııeıııli âbideyi dikkatle tetkik edecek olursak. Yeşil camide görülen bariz hususiyetlerin tekemmül elliğine ve daha sa-deleşliğiııe kanaat getirilir. Esas itibarile İz­ nik Yeşil camiinin daha ufak bir örneğidir, l'akal aradaki hariz farkları aşağıda zikrede­ l i m :

1 — Kubbede, laııburuu açılmaması için Yeşilde kullanılan dörl kv.şedeki alika üstü islinad duvarları burada görülmüyor. Muka­ vemet ve müvazeiıel tecrübeleri huııun lü­ zumsuzluğunu ishal elnüş ve arlık lalhik edil­ memişi ir.

2 — Kubbe taiıburu daha ziyade alçal-mışlır.

3 Kubbe haricen yarım kiirredeiı ek­ sik hissini verecek şekilde iıısa edilnıişlir.

'1 — Kubbenin merkezi lambur dahiline indirilmiş ve lanıburım şakulî duvarları mail itmeleri karşılaınışlır.

5 — Son cemaal nKiİJİli ile cami kor­ nişleri ayni hizada devam ederek liir kesik­ lik vücude gelmemiştir.

e o 4 . SAtU VIC EN 6 — Minarenin künüsü kubbe örtüsü ve

korattteri parçalayıp in^aî aksaklıklara ie-bcp olmanıtflir. Yani )Vfi7 Camide görülen bu pürüt bu eyerde halledilmiştir.

7 Kubbelerde luzunwuz boşluklar ve fener ;^lindeki {tirintiler lerkedilnıiftir.

8 Teaytnal daha »ade %e dux, hatlar daha hâkimdir.

Yalnu bu e«erde «on cemaat mahallinin direklerine ve direk ballıklarına dikkat edil­

memiştir. Bu ballıklar Dor ü*lûbuna benzer fdkilde g«yel »ade hatlarla, ba«ık olarak ya­ pılmıştır. Belki bu parçalar (direkler tama-Baen antik olduğu gibi) ba^a bir eaer hara­ besinden getirilmiştir (17).

Bu ramide çok dikkaıH işçilik görülmek­ ledir, kemerler çok muntazam çizilmiştir. BiUıa»a son cemaat yerinin mermer korku­ lanları, kapmm iki cibetindeki nişler çok mü­ kemmel laşçıidı eserlerindendir.

Tuğla minaresinin parlak sırlı tuğlaları Fıraıe mavisi rengindedir. .Miııarenin nisbeti Yeşil Camideki nisbetlere çok yakmdır. Yal­ n u şerefe altı tuğla tezyinatı irtifai daha hâ­ kim görülüyor.

iç kapiM üzerindeki kitabe, bu nefîs ese­ rin Çandaritlar ailesinden Mahmut Çelebi ta­ rafından yaptırıldığını gösteriyor:

Hu eserin, kitabeye gr>rc JJ-k». H. yılmda, Murat I I . nin zamanında i r . ^ edilmetıine rağ­ men Bun>a vr Mdirnedeki âbidelerimizle mü­ him farklar arzelliği hrmrn görülebilir.

J>?RKf I K l .Ml CAMİ VK T(;RHLSİ: XV inri a.*ır «onu.

litaıthul haptu ile çar;i arasında,

mahal-ir içindedmahal-ir. Huğun bmahal-ir linraWden başka biı şe; değildir. Izniktr. bilhassa teferruat vr dahili lr/> inalı ile mrjhur olan bu eseri arı-yanlar, l>u guzci Abideden yalnız bir minare il( yanmt« dı\arlardan ibaret bir (a; yığını bulabilirler. ()rirnlaliiche> Archiv III. de C o r ı ı r I i u « Ct u r I i I t tarafından ya­ zılan Dir l\lıınüii»chfn fUiUten lon İznik, ma-kaİP!>ııı<« a t>a;ka yt ftiv İ M I eser hakkında mi­ mari malûmata tesadüf olunamadı. Bira/ ön­ ce la\sif edilen ^ y l ı Kutbiddin camii lar/ın-MT) du tAhmİDl Mrdctm<kl« b«rkb»r Te«lld«kl kapı T« lon c«nıaat mabaUt mantılına tamanMD ««v*Xuk «tUlUKlaa bu parvalaruı bu M«r Kin )ron< tuldutuna fUpb* roktur.

da üstü çatılı, dört direğe müstenit, yanlan kapalı son cemaat mahalli bulunan rami ile. Türbe ve Tekkeden ibaret bir bina beyetidii. Burada da minare binadan tamamen u y n i n şa edilmiştir (Kesini: M ) .

Bu minarenin mimarî yönden dikkate d< ğer tarafı uzun bir lıedene mukabil ı>ft«'k \r külâh kısımları çok tıkı/dtr ve şerefe, alt \>-talâkiilleri ile oldukça genin ufki bir ııisi» ! tesiri yapar. Petek ile liedeiı arusınduki kalın İlk farkları da gözle pek }?ii/el s»\ile(ck de recede fazladır.

Minarenin, kırmızı tuğlaları ve «;ini k a r«< kuşaklarla tezyin edilmesi az teı>udüf e d i ­

lir hususiyetlerden biridir. Iran .strfcrinı- ; ; i derken, Yavuz Sultan Selini tarafııuiun y a p ­ tırılan tamir de konulan bu çiniler; \ n ı ı c n

asrın en güzel parçalandır.'

Cami, C u r I i t t' in takribi plâmnılaıı anlaşılacağı üzere müstatılî, üstü ve nıtic//,İM

mahfeli tamamen ahşap inşa edilmiş l.H<^''^>>>> 35). Mihrabın tuğadan yapılan basit tezyina­ tı; l.stalâktit işlenecek bir mihrabın taslak lıa ündeki taşlarını andıracak şekilde ya|>ıln)i:; tır ( Kesim: Mt-M M). Anadolunui) ikiıu i derecede bütün binalarında bu .şekillere f a / lasiyle rastlamak kabildir. Mihrabın nİ!«i i<,iıı

deki çinilerle duvar çini kaplamaları ( p ı i kalan bazı aksamı da sökülüp satılmak sun: tiyel) işgal esnasındaki yangında lamatnen nıalıvolmııştıır. Bunlara minare kuşakları ii/c rindeki nefis çiniler grrek ın<»tif. fjerek n ıık itibariyle bir örnek <ılnbilirlcr. liıı m i n a r e n i n

bir âbi<ir lıaiindr mulıafa/ası e/.enıdir. liıı

eserde, bugün İliç bir kitabe nievend dejiilıliı.

Bil Abidenin luıdiresinıle (,<(k kıynulli ı n c / a ı

taşları mevcııddıır. Itmıarı nıe/ar t a ş l a n l>alı

sinde tetkik e»leregi/.

T { K II V. I, I, n V I, M I. Z A I H , A 1! rsrr A<,IK KCMUTİ; X I V Ü I K Ü a . . .

başında

Lı'jhr kapı.%1 lıarieinde Su kemeıinin (<

nu|> cihetinde, tarlalar iı.inde f u r i a r d a n !(•(>

nı nıesafedcflir.

Dört ayak üzerine oturtulmuş hir knlı beden ibaret olan hu tiirhc. inşa itibariylı dikkate değer bir cserciklir (Kesim: .'İ9 - H c •im: 40).

İZNİK - T K T V K K F S K K I. E R t _{6 1}

X I V üncü a!»ır icjiiidcki lnili'm l ı i ı ı a l a n ı ı ı ı / -da bilhassa gördiijÂiiıniiz Lir sıra kcsmi' tas. üç sıra tuğla şeklini aynen hnrada da Inılu. yoruz. Bu sebeple jK-riyodiMuı m i m a r i larilıi bokımından tetkik e(ici>iliri/.. Hn inşa s i s l i ­ mi Türk Osmanlı n ı i ı n a r i s i n d i ' . i n i n n n l a k a d a n İtibaren kuvvcile lıAkiın o l n n ı s l n r . 'I'n^la vı taş aralarındaki der/.ler \\\^\ı\ k a l u ı l ı k l a n n

dan azdır.Türk ınimarîsindc ı l n c m l i M r k a n k -ter olan hu .«istem dalıa s, n r a l a n lıa/.ı Inısu-siyetler göstermişse de \m f a r k l a r ı l)n v a p ı is­ çiliğinde göremiyoruz. l»ıı;_'iinkii / c i n i n d c n i l i -baren 6 taş sırasını n n i l c ı k i ) ) k n M ı r \ i intan yuvarlak kemerlerin ii/en<;i altla.rnul.ı. İm lıi'i-la hatıl gayri m ı n ı l a z a m .şrkildı- lıcş \c allı 8ira arasında talıaliif eden l i i r k a i m i ı i ı iıai/.-dir. Bu taban üzerine n ı c r m i ' r M r i i / c ı i i : i ta­ şı konmuştur. Bn tasın k e m e r y a p ı l ı r k e n mü­ him vazifesi olması ı n e l l ı n z d n r : sıiyle k i :

Kemer kalıbı bn k o n s o l l a r a istinat ede­ cek şekilde yerleştirilir: ta.ş. tıı^la \v hora­ san harcından m i i r e k k e j i malzeme i l e i n ş a a t yapılır. Yalnız gerek knl.lieniiı ş e k l i , ilerek yapj .sanatı dikkatle ve itin.ı ile y a p ı l m a s ı n a rağmen bn kemerlerin b i r v a r ı m d a i r e şek­ linde inşasının sebclıini b u l m a k i m k r m n u el­ de edemedim. Bnnn l'izans tesirine lı.ımle-denler de bulunabilir. I";ıkal biraz i ' . ı y ı e l k e s Avrupalı müelliflerin derlifii ııibi. bn eser­ ler Bizans tesiri ve y e r l i n ı i n ı a r l . ı r m lıiıımıe-ti ile yapılmış d e ğ i l d i r . I'n'>yle olsa i d i yıık.ı-rida zikrelliğiın 'l'iiık k a i a k t e r l e ı i n i l u i i m a k İmkânı ınevend d e ğ i l d i . I ' i / a n s laseı ve dıvareılarmnı bn â b i d e l e r i n iıış,ı-ııııl,ı k u l lanılmulnrı ınevznn b a l ı s o l a b i l i ı . M n l ı a k k a k ki bu gibi yerlerde b n l ı m a n ıisla \ e işi ileı A . I [ularda (;alışlMilmış \ e l l i / a n s in •a - ı - h - m i de gayri şnnrî o l a r a k bn işi ileı ı.n al n n k ı n kısmen tatbik e d i l m i ş t i r .

Birkfn; es<'ri tetkikten suni.ı İm n-lal.ı

nil tesirlerinin ne kadar ı , ı b n k /.ııl u l d n - n mı göreceğiz, l î ı m ı m da e l n lıi { » - M M M I I ıılkc

sine yeniden T ü r k i m y l n ı n ı n \ e -an.ılL.n ların katılması. ı n b l a n l a m e k m ı / n l m / e \ k İhliyarıııı teinin eden k<ıklü. kiillıiı ln < lem;nı larm çoğalnıasıdır.

metre kıılrıınd.ı d a n nf.'ik M ı b b c , yarım kubbeden b i i y ü k l i i ı . l î m ı n n ırlu b; dört ayağın yan d a f i a l a n n ı temin e d ı ı c l \< kubbenin mail k u v v e t l e r i n i kai-^ılavar.ık 11. vasıtaya başvurulmadan d n r d n n ı h d . i l ı m nc'ıı

İni sebeple knblıeniıı merkezi y u k a r ı k a l d ı r ı l -nnş. k c m e ı l e r e k n \ ^ c t l c r i i i asfrarî m e y i l l e ve ş a k u l e y a k ı n ııelirilınesine ç a l ı ş ı l m ı ş l ı r k i 'i ürk m i m a r î l a r i l ı i u d e bunr. her z a m a n istis-n;;sı/ rasi l a v a b i l e e e ğ i z .

K n b l ı e n i ı ı halen m ü h i m b i r k ı s m ı çök m ü ş ve m e z a r l a r ı n üslü a e ı l m ı ş t ı r k i türbe­ nin halk a r a s ı n d a alem o l a n a d ı buradan ge­ l i y o r . D a h i l i n d e S e l ç u k ü s l û b u n d a i k i taş mezar varsa da k i l a h e l e r i n ı e s c u d d e ğ i l d i r . Y a l n ı z b i r i n i n ü z e r i n d e k ı r ı k m e r m e r p a r ç a ­ ları a r a s ı n d a şu s a t ı r l a r ı n b n h m d u ğ u ı m g ö r d ü m . P l â n d a k i l a h e l i laşnı yeri m i m a r a i l b gösteril iniştir.

T a r i h i mexend ıleğilılir. İ / ı ı i k l r hu eser hak­ k ı n d a hiı,- kimse h i r ş e y h i h n i y o r H i ç lıir r i v a ­ yet \e efsanesi y o k t u r ,

P)tı eserin kubbe ve di.üer y ı k ı l m a ğ a nıüs-taiıl k ı s ı m l a r ı n ı o n a r m a k ve k u r t a r m a k l â z ı m d ı r .

İhı l ü ı h e n i n S a n S a l t ı k a ait o l d u ğ u n u s ö y l e y e n l e r de v a r d ı r . Ihı eihel t a ı i h ç i l e r i m i zin l e l k i k i n e mıılılaelır ( I " ) .

I!K> I I \ \ r C HI'.r.Sİ : \ 1 V . cl asır b a ş ı . Y e n i ş e h i r k a p ı s ı ılışnula. şosenin sahil e i h e l i ı ı d e . s u r l a r d a n 2oO metre ilerde tarla­ lar i r i n d e d i r ı l i e s i m : I I . 12. I ' M .

Ihı l i l ı h e h a k k ı n d a ne mehazlarda, ne de halk a l a s ı n d a dikkate d e ğ e r bir mah'ımal me\eud d e ğ i l d i r , ^ a l n ı / l>ıı eserin hususiyet­ l e r i n i n \e m i u ı a ı i c h e ı u m i y c i i n i ı ı dun ı d m a d ı

-<jj b i l ;'İMİişıle a n l a ş ı l ı y o r .

T.ııilü lelkikal.ı b a ş l a n g ı ç olarak hakikî i-iııı M' kii.ıhr'-i dr nırvcııd d e ğ i l d i r . Ihı yazı­

lını e r \ ı r - i irııı,jr hu eser ü z e r i n d e bir nebze

ılın ,ıc.eM/.

l ; , , .ıhlılrnin ş r h i ı ı l e k l â b i d e l e r l e miışa-lırlırl h a k ı n ı ı n d a n m ü n a s r h r l i ıdmakl.'i her:ı-| , r ı . n i s h r i l r ı x.'.inindru oliluke.ı farkı v a r d ı r .

i K n M ı r n i i ı m r r k v z i l;;ul>ıır kaidesi i ı z r ı i n d r (il(lıı;Mindau y a r ı n ı k ü r r e \e h a n r j ..r.ninüşü ııi-helrn ba^ık \e s i v r i d i r .

yasamı:;-62 A. S A t M Ü I GEN

2 — Kubbe taıjbunı hariçten ve dahil den çok yüksektir.

3 — İnşaat itibarile haricen kaba ve nisbeten gayri muntazam moloza yakm taş­ larla inşa edilmiştir.

4 — Tuğla hatıllar, 3 sırt; yerine 2 sıra üzerine ve itinasız dizilmiştir. Pencere ke­ merleri yuvarlak ve taştan yapılmıştır.

5 — Daha iptidaî şekilde yapılmış biı moloz divan ile birleştirilmiştir k i bu kıs­ mın daha sonra yapıldığı Uellidir.

6 — Sıçan dişi tâbir olunan şekilde silmeleri mevcut olup, iki sıra arası iki kat taş ile ayrılmış bir vaziyette ve hiç bir yer­ de görülemiyen ağırlıktadır.

7 — Dahili eb'adı ile irtifaı arasında şakulî büyük farklar mevcuddur.

8 — Dahilî köşeler tromp şeklindediı ve irtifa nispetleri fazladır.

9 — Tanbur dahilen yuvarlak ve iak-simatsızdır.

10— Alt ve üst pencerelerin aksleri dikkatle tatbik edilmemiş, biraz yana kaçırıl­ mıştır.

11 — Dahilinde, tanbur üzerinde sezi­ len renkli tezyinat fersek şeklindedir. Kenk lerin imtizaçsız ve âhenksiz olduğu belli ol­ maktadır. Bu farkları göz önüne koyduktan sonra Osmanlı Türkler tarafından Izniğin zaptını müteakip yıllarda bir Türkün nezareti altında Bizanslı işçilere yaptırıldığı kanaati mevzuu bahsoluyor. Bu hususiyetler arasın­ da Türk karakterlerinin görülmesi başka tür­ lü izah edilemez.

Esas türbede daha sonraları ilâve olu­ nan binanın giriş cephesini değiştiğini zan­ nettirecek deliller mevcuddur. Kubbeli kı­ sımda beş büyük, iki küçük, ilâve olunan gi­ riş kısmında ise 3 mezar mevcuddur.

Tarihçilerimizden bu eser hakkında araş­ tırmalar beklemek ve o tetkiklere dayanarak bü dikkate şayan ayrılıkları tebarüz ettirmek icap etmektedir.

ÇANDARLI HAYRETTİN PAŞA TÜR­ BESİ: 780 .- 800 H. 1379 M .

Lefke kapısı haricinde, su yolunun şi­ mal cihetinde, mezarlık içinde, surlardan 200 m. kadar mesafededir.

Sağır kubbeleri ve dik tamburu ile ilk

nazarda dikkatimizi çeken bu bina iıaricdcıı. nispeten ağır görünür (Resim: H ) .

Bu âbidenin mühim bir hususiyetile mi marîmizde oldukça tetkike değer yeri vardır. Bu hususiyet, haricen kümbet şekli ile kinn>-vî bir kubbenin birleştirilmesine yakın bir \ a ziyet hâsıl olmasındadır. Bu eserin içiıui emsali olmayan nefis mezar taşlan mevcıif! dur ki o devrin bize en mükemmel bir saıı"ii'

vediasıdır.

Binanın inşa şekli X I V üncü asır hasli; rina aittir ve bir sıra kesme taş. üç sıra tuğla hatıllı, dik tanburlu ve luğla silmelidir. I ' , , : türbe birbirine bitişik mıuabhaî i k i kısımdan ibarettir. Bu iki parçanın birbiriyle alâkası haricen ve mimarî cepheden mütalâa ederseK tâlî ve ayrıdır. Dahilden yine aynı hissi vt-ı-c cek şekilde birbirlerinden izole edilmiş, yal nız basık bir kapı ve bir pencere ile birleş­ tirilmiştir. Dıvarlar oldukça kaim ve hesa]> sızdır. Bu eserde dikkatimizi celbeden hari( î ayrılıklar yerine dahiden alikalar ile tanhın çok muvaffakiyetle taksim edilmiş ve dıvar lara oturtulmuştur. Binanın içinde mevciHİ olan ruhî tesir, bize Selçuk uslübünün kın velli varlığını ihsas ettiriyor. Bu binada ziya­ nın giriş ve dağılışı, nötr ve sâkin ışık, dü/ vc ufkî hatlar, bizi çok itina ile işlenmiş ka­ birlerle yalnız bırakıyor. Hayrettin ve A l i pa­ şaların mezarlarının bulunduğu hücre, yalnız, başına gerek haricen ve gerek dahilen bu mühim hususiyetleri arzeumektedir. D i ­ ğer kısmın en büyük hususiyeti kubbe tanburudur. Bütün Bursa' uslubü içine sok­ tuğumuz âbidelerin bir farikası derecesinde mühim olan bu unsurdur. Yumuşak inliinalı ik: Türk kemeri ile kornişleri ileri doğru alın­ mış ön cephesi 17,77 m. tutan bu binanın gi­ rişi, Türk mimarisinde hususî binalarda ol-duuğ gibi aksa getirilmemiştir. Ahşap bir sa­ çakla bu girişten 1 No. lu umumî salona giri­ lir. Bu salon yukarda zikredilen Inısusiyeti haiz bir tanbur üzerine oturtulmuş, yan kür-reden biraz fazla bir kubbe ile örtülmüştür. Bu sebeple dayanma kemerlerine ihtiyaç gö­ rülmemiş ve tatbik edilmemiştiı (19).

(19) Sinan devrinden biraz evvel kim İle baş­ ladığını hâlen tesbit edemediğimiz bu İnşaî çekil, binanın haricî güzelliğinde büyük bir İnkılâp yap. mıştır. B u elemanı kullanan mimarın Esir Ali ol­ ması muhtemeldir.

İZNİK'TE TÜRK ESERLERİ 63

Ziya Hüzmeleri, şakulî tanburun üstün­ de açılmış üç pencere ile. aşağıda zemine ya-eserlerimizin üzerinde, gavazm izleri ve acı gölgeli, günün her saatine göre değişen de­ koru vardır. Ru salonda mevcud mezarların birçoklarmm taşlan mevcud değildir. Bun-larm istilâ zamanmda kırılarak yerleri kay­ bedilmiştir. Türbede mevcud bu. nefis san'at eserlerimizin üzerinde garazm izleri ve acı hîtıraları, büyük ve tamiri imkânsız lekeleı ve yaralar şekline inkılâp etmiştir.

ikinci hücrede ise yukarda kaydedildiği üzere Hayrettin ve oğlu A l i paşaların mer­ mer mezarları mevcuddur. Bu salonun kub­ besi gayet ince, basit bir kornişle dıvara ve alikalara oturtulmuş ve kaide sekiz köşeli ya­ pılmıştır. Dört köşedeki alîkalar çift müsel­ leslerin ittihadmdan vücut bulmuş, tamamen X I I I üncü asır Anadolu Selçuk inşaat sistemi­ ne göre inşa edilmiştir. Bu müsellesi alika-1ar hemen aynı his ile haricden de gösteril­ miştir (20).

Kubbenin tanburu mevcud değildir. Te­ pedeki açık fener mahalli, bu dairenin ziya-smm nötrlüğüne hizmet etmektedir. Ziyanm dağdışı, köşelerde vücuda getirdiği gölgeler ve sükûn, ruhî bir tesir vücuda getiriyor. Bu hücredeki mezarlar üç adet olup birincisi Ali paşanın, ortadaki Hayrettin jDaşanındır. Nihayet köşedekinin kitabesi yoktur ve bu kabrin bir kadm mezarı olması muhtemeldir. Bu salonun diğer salona nazaran va­ satı 65. sm. kadar çukur olduğu ve elrafnı-da elrafnı-dar bir set vücuelrafnı-da getirildiği görülüyor. Şimal cephesi tamamen sağırdır. (Plân ve maktalara bakınız (Resim- 45. 46).

Hayrettin ve A l i pasalarm mezar taşla-rmm işçilikleri emsalsizdir (Resim:47-4.8-49). Bunlarm san'at tarihimiz bakımmdan kıy­ metleri çok büyüktür. On üçüncü asır Selçuk üslubu üzere kitabe ve istalâktitli birer hüc­ re halinde ve ikişer cepheli yajnlmıştır. Bu çşphelerdeki kitabeler arabçadır. Sanduka kı­ sımları müsellesi sırtlı ve müstatilî kaideli­ dir. Üstlerindeki yazılar farscadır. Bu yazı-larm cümlesi çok girift Selçuk sülüsüdür.

(20) Fatih Camiinde Medrese dershanelerinin kubbe teşkilâtında da bu hususiyete rastlıyoruz ki

hemen hemen başka eserlerde tesadüf edilmiyor ye Bursa üslubunun hususiyetleri çevresinde kalı­ yor.

Mezarların lahit kısımlarmın irtifaı 0,85 eb'-adı 3.50X0.78 metredir. Das ve ayak taşları­ nın irtifaları 180 sm.. genişlikleri 45 sm. dir. Bugüne kadar bazı yerlerde kısmen neşredi­ len bu mezar taşlarınm yazıları tamamen hâl edilememişti ve cümlesi hatadan salim de­ ğildir.

İBRAHİM PAŞA TÜRBESİ VE İMA­ RETİ : 830 H . - 1427 M .

Lefke kapısının iç tarafında yeni cad­ denin başlangıç noktasında, çınarlı meydan kenarındadır.

Bu türbenin öncephesi kesme taş, (Resim: 50), arka duvarları moloz ve kerpiç ile inşa edilmiş, çatısı ahşap bir 1/inadır. Mimarî kıy­ met itibariyle büyük bir önemi yok ise de içinde mevcud mezarlar çok mühim eserler­ dedir (Resim: 51).

Türbenin şark duvarına bitişik olarak in­ şa edilmiş ve bugün tamamen münhedim bu­ lunmuş olan imaretin bize kalan tek işareti kitabe taşından ibarettir. İzniklilerin ifade­ sine göre bu kısım müstatilî bir salondan ibaret imiş. Türbenin plânı mıırabbaa yakın ve her ce])hesi ikişer pencerelidir (Resim 52). ()n. kesme taş cepiıeniıı İjiiyük tadilâta uğradığı ve derzlerin gayrı nıuntazam sıvan­ dığı görünüyor. Pencere l enıerlerinin şekil­ leri bozulmuştur. Çatısı ve tavam çok basit ve yenidir.

Bu türbedeki mezarlar da tamamen kı­ rılmış olduğundan tetkikleri çok müşküldür.

1 — H a l i l ]3 a ş a o ğ l u A h ­ m e t p a ş a . Vefatı : öoS H . Şevval.

2 — i h r a h i nı p a s a bin H a y r e l t i n ]> a ş a. Vefatı : 832 H. - 24 Zil­ kade. 3 — i b r a h i ın p a ş a k ı z ı F a t ­ m a H a t u n . Vefatı : ^43. H . 4 _ S a i d e. Vefatı : 847. H.

İbrahim paşa imart'Jİmn kitabesi türbe içinde mahfuzdur. 84 sanliın uzınıhığunda, 45 santim eninde-mermer İjir levhadır. Yazılan girift Selçuk sülüsüdür.

HALİL PAŞA TÜRBESİ : (Fatihin ve­ ziri 859 H . - 1455 M .

İznik'in yeni çarşı raddesi üzerinde Nilüfer hatun imareti civarındadır. Ç a n -d a r 1 I İ b r a h i m P a ş a t ü r b e s i

6 4 A. S A t M Ü LG E N

gibi ön cephesi kesmetaş, arka kısnnları mo­ loz ve kerpiç ile inşa edilmiş, ahşap çatılı mfistatile yakm ve sokak cephesi duvarı az çarpuk bir binadır (Resim: 53). Türbenin, dört cihetine müteaddit pencereler vardır. Ya­ pı kitabesi mevcut değildi:. Türbede mevcud 12 mezarın hemen bütün taşları parçalanmış, toplanması, tetkik edilmesi imkânsız hale gelmiştir. Yalnız Halil paşanm ve birkaç me-' zarm bazı kısımları okunabiliyor. Eskiden so-kağm karşı cihetinde, türbeye mukabil Halil paşanm imareti ile mescidi de varmış. Bu­ gün bu iki eserin yeri arsa halindedir ve ki-tabeileri de mevcut değildir.

Bu türbeyi yaptıran ve Halil paşayı bu­ raya gizlice gömdüren, sonraları ikinci Be-yazıda vezirlik yapan oğlu Atik ibrahim pa­ şadır. Bu zat babasmın mezarmı dahi Fatih-den saklamak için gerek tarihini, gerek elka-bmı tahrif ettirmiş (21).

Türbedeki kırık mezar taşlarmın üslub-larma bakılırsa bunların X V ve X V I ncı asır­ lara ait oldukları ve sanat bakımından ehem­ miyetleri bulunduğu görülür. Ne yazık ki cümlesi parça parça edilmiş ve bir kısmı kaybolmuştur. Bu mezarlarm vaziyet ve eb'-adına bakarsak bir kısmmın çocuk ve genç­ lere ait olduklarını tahmin edebiliriz.

Bu kitabelerin bazıları talîk, bazıları sü-lüsdür.

ÎZNlKTE MEVCUD KIYMETLİ ME­ ZAR TAŞLARI, XI-XIV-XVIII inci asırlar arasında :

1 — Ç a n d a r l ı H a y r e d d i n p a ş a nm mezarı.

Bu eserin bilhassa emsalsiz sanat kıy­ meti mevcuddur. Baş ve ayak taşmdâki müzeyyen taçlar ve mermer işçiliği çok nefis, yazılarının şekli girift Selçukî sülüsüdür (Re­ sim: 47 - 4fi).

2 — H a y r e d d d i n p a ş a nın oğlu A l i p a ş a nm mezar taşlan daha nefis ve

(21) Kitabede .kendisinin ve babacının paşa ve vezir l&kabları mevcud değildir. Halil Pajanın ailesi Fatihin gazabından çekinerek Halil Paşama mezat kitabesini bu şekilde yazdırmışlar ve 834 tarihi koy­ durmuşlardır kl bu tarih Hicri Şemsi olarak alm-nuştU!. Hicrî kameriye tahvilinde 859 tarihi çıkar.

tsntk ve Bursa Tarihi, M e m d u h T u r g u d

Btır-sa ms. Btır-sahlfe

140-yazı taşı sanatı bakımından çok önemlidir (Resim: 49).

3 — Ç a n d a r l ı H a y r e d d i n p a ş a nm oğlu İ b r a h i m p a ş a nm, imareti yakınındaki türbesinde mevcud me­ zar taşlan gerek sanat gerek tarih baknnm-dan aynı ehemmiyeti haizdir (Resim: 51)

4 — Fatihin veziri Çandarlı Halil pa-şanın türbesindeki mezar taşlan ise X V inci ve X V I ncı asra ait çok mühim şekil ve Ic/yi. natı, hattâ renkleri muhafaza etmeklcdiı icr. Bu taşların hemen hepsi 'ahrib edilmiş hıdun-duğundan toplanıp kırıkların birşle.ştiıilme-si ve korunması lâzımdır (22).

5 — Mahmud çelebi camii hatiros!::de taşlar, ise şekil itibarile bilhassa dikkate de­ ğer nümunelerdedir. Bunlardan bir kacunn resimlerini makaleye ilâve ediyoruz (23). lU, önemli parçaların mahallerinde muhafazası lâzımdır (Resim: 54, 55).

6 — EşTef-i-Rujr\î camii badiresi' de mevcud olan biri kadın diğeri erkek i k i ma-zar taşının tarih itibarile büyük bir ehemmi­ yeti haiz olmadıkları nazarı itibare alınarak kitabeleri tesbit edilmemiştir.

Yalnız klâsik Türk sanat telâkkileı ine karışan lâle ve Barok tesirlerinin ne kaj.ar iyi hazmedildiğine ve millîleştirildiğine îia-yet güzel iki misal olan bu parçaların m<.!if itibarile zenginlikleri ve işçilik bakımından fevkalâdelikleri, ilâve olunan fotoğraflardan pek güzel anlaşılacaktır (Resim: 56,57,58.F>9, 60).

Bugün müze deposu olarak kullandan

Yakub çelebi imareti avlusunda getirildikleri

yerler malûm olmıyan bazı mezar taşları var­ dır. Bunların içinde zikre değer buldukları­ mızın fotoğraflarını ilâve ediyoruz. Bu taş­ ların Orhan ve Murad zamanında yapılmış oldukları tezyinat ve işçiliklerinden anlaşılı­ yor. Biri çok güzel olan bu taşların, diğer­ leri usta ellerden çıkmamalarına rağmen çok orijinaldirler (Foto: 61). Diğer taşlar

da(22) F r a n z T e s c h n e r , P a u l W i t -t e k . Der İslâm mecmuasındaki Die Vezir 1 amille

Gandarlyzade makalesinde bu mezarların kitabe fo­

toğrafları da mevcuttur.

(23) B u taşların resimleri, formaları İtibarile dikkate şayan görülerek mahallinde çizilmiştir.

İZNİK'TE TÜRK ESERLERt 65

ha sonraki devirlere ait ve oldukça kıymetli parçalardır. X I inci asra ait Selçuk mezarla­ rına gelince, Yenişehir kapısı hizasmda ve göle en yakm büyük kule üzerindeki Selçuk lahidleri çok dikkate değer parçalardır (24).

SÜLEYMAN PAŞA MEDRESESİ : XIV üncü asır başında.

Maltepe mahallesi ile hükümet konağı arasmda mahale içindedir.

Osmanlı Türkler tarafmdan yapılmış binalarm en eskilerinden olan bu medrese, inşaat ve malzeme itibarilc çarşı mescidine çpk benzer. Yalnız saçak kornişleri tamamen taştan mulürsüz, basit olaıak yapılmıştır. 11 odalı olan medresenin dershanesi avlı reva-kina ve arka cephesine göre mütenazır değil­ dir. Plânı U şeklinde ve -nütenazır i k i kolda üçtr oda vardır. Bütün medrese sisteminde görüldüğü üzere önleri revaklıdır (Resim 62 -63). Burada ilk defa olarak, Selçukîlerdenbe-ri ayakların tamamen kalkarak revaklı kısım ktuıer istinadlarmm direğe tahavvül ettiğini görüyoruz. Bu inşaat usullerinin ve mu­ kavemet kaidelerinin ampirik olarak tekem-inül ettiğini bize göstermektedir. înşaat ba­ sit ve fazla itinalı olmamakla beraber hiç biı .yabancı elin karıştığı görülmüyor. Revakh

avluda kullanılan sütun başlıkları çok basit ve tezyinatsız üst kısımları murabba, altları dairevî olmak üzere yarım mahruta benzer şe­ kildedir. Kemerler i k i merkezli sivri türk ke­ meridir. Medrese odalarının sokağa nazır olan pençereleri yüksektedir. Kapılar revaklı kısma açılır ve odaların akslarından yana kaçırılmıştır. Binanın i k i köşesine gelen oda­ lara mail ve uzunca geçid şeklinde kapılar­ dan girilir. Revaklı kısımda da beş direk var­ dır. Revak kollarının i k i nihayeti dıvarlarla kapatılmıştır. Dıvar kalınlıkları her cephede aynı değildir. Bazı odalarda ocak vardır. Ha-ricden medrese dershanesinin aksdan kaçık-lığmm görülmemesi için yanındaki odanın . önüne dar bir kısım ilâve edilmiş ve

cephe-(24) B u mezarlar, Selçukluların 1081 - 1097 yıllan arasındaki hükümetleri zamanında yapılmış ve İznlkln, birinci Haçlı seferinden sonra tamirin­ de Bizanslılar taarfmdan yerlerinden sökülerek şur­ a d a kullanılmıştır. Kızlar Kutesmin dik cephesin­ de dürbün ile tedkik edilebilecek tehlikeli bir nok­ tada bulunmaktadırlar.

de geniş bir duvar çıkıntısı vücuda gelmiş­ tir. Halbuki dershane kubbesinin irtifaı ya­ nındaki odanın irtifaindan çok farklı oldu-ğından bu aksaklık saklananıamıştır (Resim: 64).

Bu eser Osmanlı ülkesinde mahir sanat­ kârların ve mimarlıkta üslad kimselerin he­ nüz yetişmediği bir harp ve başlangıç devre­ sinde; Orhan Gazinin ufacık ülkesinde oğlu Süleyman paşanın yaptırdığı binalardandır. İznikte lıalen başka kârgir medrese mevcud değildir. Diğerleri tamamen mahvolmuşlar­ dır. Evliya Çelebi eserinde bu medreseden bilhassa bahseder.

i M A R E T L EK

NİLÜFER HATUN İMARETİ: 790 H . -1389 M .

İznik şehri içinde Yeşil camiin karşısın-dadır (Resim: 65).

Bugün kısmen lıarap \ e odun deposu olarak kullanılan bu eser. Türk mimarî tari­

hinde çok önemli bir mcı'ki işgal eder. 20-23 santim irtifada kesme taş ve üç sıra olmak üzere horasanla beraber 2!' sanlinı yükseklik tutan tuğla liatılla inşa edilmiştir. Esas ce])-hede 15 sıra tuğla hatıl ve 14 sıra kesme taş mevcuddur. Dıvarların, vasalî 45 santim irti fada kesme taş bir temel üzerine oturtul­ duğunu görüyoruz. Bu sokl diğer eserlerde de mevcuddur. Ön cephede ınovcud olan revaklı kısım beş. yanlarda ikişer kemere taksim edil­ miştir (Resim: 65 A ) . Bu kemerlerin ortala­ rındaki kemer daha büyük inşa edilmiş olup binanın esas aksı üzerindedir. Bütün heyeı bu esas mihvere göre tamamen mütenazırdır. Yanlardaki kemerler mermer sütunlar üzeri­ ne konmuş ve yeşil camiinkinden daha mü­ tekâmil istalâktitli mermer başlıklara istinad ettirilmiştir (Resim: 66).

Bu kemerlerin gergileri. İznik'in diğeı âliidelerindeki gibi ahşabdandır.

Bina aksının üstünde bulunan büyük ke­ merin i k i cihetinde mevcud dilimli kontrfor

(dayak direği) Türk mimarisinde Selçukîleı tarafından da kullanılmışlır (Resim: 67).

Profilli üzengi zeminlerine oturan ke­ merler yumuşak inhinalı ve iki merkezli siv­ r i Türk kemerleridir. İki kemerin birleşirken