Tabloların içinde yaşayan ölüm

t

G Ü N E Ş

2 DİZİ YAZI

15 Temmuz 1990 Pazar

Van Gogh, sevdiği tabloları, iki kere, üç kere tekrarlar. İmkânsız olanı yakalamak istercesine

SARI BİR ORDUNUN ASKERLERİ-Van Gogh’un iiç kez yaptığı Sarı Oda tabloları, bir bilmece sorar gibi Amsterdam Rijksmuseum Van Gogh’da yanyana asılı duruyor. Sarı bir ordunun askerlerini andıran tablolar arasındaki farkı siz bulun.

Tablomın içinde yaşayan ölüm

Bu yıl Avrupa’ya çıkma im­ kânınız varsa eğer, her şeyi boşve- rin ve mutlaka, KLM’den biletini­ zi nasıl ayırtabileceğinizi öğrenip, uçakla, trenle ya da otobüsle Hol­ landa’ya Van Gogh sergilerini gör­ meye gidin. Açılış günü 30 Mart’- ta, önceden satılmış bilet sayısı 550 bin idi. Fransa’dan 90 bin, İtalya'­ dan 50 bin, Belçika’dan 50 bin, Amerika Birleşik Devletleri’nden (ABD) 10 bin kişi. Kapanışa dek, (29 Temmuz, ki bu aynı zamanda Van Gogh’un ölüm tarihi), toplam 1.5 milyon biletin satılmış olması bekleniyor. E ünyadan gelip geÇmiş lanetli sanatçıların en lanetlisi Van Gogh, bugün ülkesi için eşi olma­ yan bir turizm kaynağı...

Birkaç rakam daha. Sergilerin hazırlanış maliyeti 30.8 milyar TL. Sigorta.maliyeti 4.8 milyar TL. Sergilenen eserlerin tümüne biçilen değer 108 milyar dolar! Bu arada, sekiz yüz bininci biletten sonra kâ­ ra geçilmesi bekleniyor.

Finansör şirketler. KLM, Heine- ken (biralar), Spaarbank ve Sara Lee. Yine bu şirketler, van Gogh müzesinin hemen arkasına büyük bir beyaz çadır kurdunmuşlar. İçinde iki kahve ve bir sürü dük­ kân. Her birinde büyük bir alışve­ riş humması... CamekânlardaVan Gogh posterleri, kitapları, takvim­ leri, kartları, Van Gogh şarapları,

Van Gogh parfümleri, Van Gogh eşarptan,Van Gogh kravatları, Van Gogh porselenleri, Van Gogh şe­ kerlemeleri... İşte iki yüz bin Türk Lirası’na satılan bir “ Ayçiçekleri" ya da "İrisler” eşarbı. Ama ne sa­ rılar van G ogh’un sarıları, ne di­ ğer renkler onun renkleri. Böylece,

La H aye’li sanatçıların “ mutlaka git gör” dedikleri çadırı da gezmiş oldum ve itiraf etmeli, bu görüntü karşısında ne bir skandal duygusu­ na kapıldım ne deV an Gogh’tan bıktım. Bu ticari panayır karşısın­ da büyük bir tepki göstermek için, VincentVan Gogh’tan çok eşarp­ ları ve kravatları önemsemek gere­ kirdi.

Oysa asıl olay, az ötedeki müze­ nin içinde. Bugüne dek eşi görül­ memiş ve bir daha görülmesi çok zor olan sergide. Bu serginin en il­ ginç özelliği, eser seçiminin Vin- cent’in Theo’ya yazdığı mektupla­ ra dayanarak yapılmış olması. Za­ ten Vincent değil mi, aynı mektup­ larda, önem verdiği eserlerin “ bir arada” görülmesi gerektiğini vur­ gulayan? Çerçeveler bile bu kez, T heo’ya yazdıkları dikkate alına­ rak değiştirilmiş. Düşünün bir,Van G ogh’un “ şahsi" seçiminin, bu 133 tablonun bir araya gelmesi için dünyada kaç müzenin kapısı, kaç özel kasa açıldı, kaç milyarderin duvarlarından resimler sökülüp

ge-Ölümünün 100. Yılında

Y

an G

o g h

Vivet Kanetti

tirildi. Rio’dan Tokyo’ya, Mosko­ va’dan Kanada’ya, kaç kişi sefer­ ber edildi?

Muhteşem Vincent

Van G ogh’un kendisinin en çok sevdiği resimler karşısında, onun ne kadar bilinçli, ne kadar inatçı, sanatı pek çok yöne açık bir ressam olduğunu anlamak daha kolay. Belki çok kişi, ilk defa, van Gogh’­ un, sevdiği bir resmi nasıl iki ke­ re, üç kere tekrarladığını, neredey­ se “ kopya” ettiğini keşfedecek. İş­ te o çok meşhur ve çoğumuzun tek sandığı “ Sarı Oda” sı... Aslında üç adet. Çok az renk ve çok az form farklarıyla, yanyana asılılar. Ama hepsinde yeni bit buluş. Biri Ams- terdam van Gogh müzesinin, biri Paris Orsay müzesinin, üçüncüsü Chicago Sanat Enstitüsü’nün ma­ lı. Sarı bir ordunun askerleri gibi yanyanalar bu sergide. Ne şok! Üçünde de iskemlelerin yeri, ma­

sanın üzerindekiler, pencerenin aralığı bile aynı. Sadece renkler de­ ğişik, bir de odanın duvarına asılı tablolar. Üç yatakta üç farklı sa­ rı, yerler birinde mor ve yeşil, di­ ğerinde mor ve gri, üçüncüsünde hem yer, hem bütün fon yeşil. “ Geleceğin ressamı, bugüne dek hiç olmadığı kadar renkçi olacak” diyordu bir mektubunda van Gogh.

İşte Ayçiçekleri. Üç kere, dört kere tekrarlanmış. 23 Ocak 1889 tarihli mektubunda, “ İddiaya gi­ rerim ki benim Ayçiçeklerime de şu Iskoçlardan ya da Amerikaldardan biri rahat 500 frank verir” diyor­ du. 98 yıl sonra, o Ayçiçekleri’ne bir Japon firması, Fire and Mari- ne Insurance Çompany, tam 39.9 milyon dolar sayacakta

Postacı Roulin’in karısının iki portresi. Aynı poz, aynı ifade ve el­ bisede, bazı uzmanlara “ Van Gogh boyayı desen çizer gibi sürer”

de-KALETERASIT FİLOSU

M

Kaleterasit'inizi kullanacağınız yere göre, zevkinize göre seçin.

Yapılarınız dayanıklı, sağlıklı, güzel olsun.

İşiniz çabuk ve ekonomik bitsin..,

YENİ TÜRK SIVASI:

Teneffüs ve izolasyon özelliği

yüksek, tabu görünüşlü, dekoratif

bir sıvadır, işlenmesi son derece

kolaydır. 26 rengi vardır.

m2 tüketimi 4,5-5 kg'dır.

COLORİT SIVASI:

Ekonomik, çabuk ve hatasız

uygulanabilen, son derece elastik.

sağlam bir sıvadır. İç ve dış

cephelerde kullanılır, m 2 tüketimi

2,3-2,5 kg'dır. •

DEKOR SIVASI:

Düz yüzeylere, çatlamış kireç

harçlı, perdahlı düz sıvalar üzerine

uygulanır. Eski sıvanın

sökülmesine, boyalı ise

kazınmasına gerek yoktur. İyi bir

teneffüs özelliği yanış ıra suya karşı

çok yüksek izolasyon özelliği ve

26 rengi vardır, m 2 tüketimi

3,3-3,5 kg'dır.

DREWA

Çimento katküı mozaik ve tarak

sıvalan yerine uygulanabilir. Tabii

renkli hazır iç ve dış sıvadır. Üstün

kaliteli, dekoratiftir Renk solması,

sıva çatlaması, murç ya d a tarak

sıvasındaki farklı yonulmalar

olmaz, bekleme süresi

gerektirmez.

RENOTEZ

İstenilen strüktüre göre

sulandırılarak, çeşitli rulolar ile

tatbik edilebilen ince bir kaplam a

malzemesidir. 26 rengi vardır.

m2 tüketimi 1.54.8 kg'dır.

[kmÛL\

Akıllf seçim

KALETERASİT SIVA SANAYİİ A.Ş.

Fabrika; Re$ıt Paşa Caddes1 No; 125 Avcılar-İstanbul

Tai: 591 11 74 • 591 95 37 • 591 30 51 (3 Hal) Fax; 591 94 27

Genel Dağılım:

KALE PAZARLAMA TİCARET A.Ş.

Gaziler Cad Yenişehir iş Merkezi 478/108-505 35110 Yenişehir-lzmır

Tel: 33 62 19 - 33 96 89 • 5700 97 Fax: 57 16 69

iMffsı

W

. şif J

MSiiÉ

dirten, onu Fransız izlenimcilerden ne kadar ayıran, o siyah sert kon- turlar. Madame Ginoux ve önün­ de yeşil kitaplar. Üç tablo. Ayrı bir pozda yine iki adet Madame Gino­ ux! Ne inat.

İşte ilk dönemlerindeki koyu re­ simleri. İlk şaheseri, Hollanda’da yaptığı “ Patates Yiyenler...” İşte Japon estamplarını keşfedince ge­ len renk özgürlüğü. Paris döne­ m i... Gidip gelmeler, farklı üslup denemeleri. Kimi zaman iki ayrı üslubu aynı tabloda kullanması, bugünün, ressamlanndan David Salle’nin yaptığı gibi neredey­ se... İzlenimciliğe dalması, çıkması ve işte, dışavurumculuğun babası olduğunu söyletecek, kuzeyden ge­ len bir geleneğe ait olduğunu ha­ tırlatacak coşku, dramatiklik, ger­ çekliğe sadakat. “ Duygusal bir me­ lankolinin değil, trajik acının pe­ şinde” koşmuştu. Ve portreleri. Kendi portreleri, Paris’te 23 oto- portre gerçekleştirir. Postacı Rou- lin, Tanguy Baba, Doktor Gachet, yıldızlı bir lacivert fon üzerine res­ m ettiği şair arkadaşı Eugène B och...

Bugün New Haven Yale Üniver­ sitesinin malı olan, tavandan sark­ mış dört adet sarı lambalı, bilardo masalı ‘Gece Kahvesi.’ İşığı, ren­ gi, kafasındaki “ Japonya’yı” ara­ maya gittiği Güney Fransa. İlle bir tek seçim yapmak gerekirse ve bu mümkünse, benim seçeceğim 1888 tarihli Montmajour C addesinde­ ki ‘Demiryolu Köprüsü.’ Bir özel şahsa ait olan bu resim, Zürich’teki Kunsthaus’a ödünç verilmiş, ora­ dan geliyor. İmzası bile yok. Pek çok resim gibi. Yine ‘Ekin B iç ic i­ den üç adet, yanyana. Üçünde de kompozisyon bir, değişen sadece güneşin yeri ve tabii ışık. İşte ken­ di isteğiyle girdiği Saint-Remy akıl hastanesinde yaptığı resimler. 1987’de Sothebys’de 53.9 milyon dolarla rekor kıran ‘İrisler.’ Has­ tanenin parkı. Kendini bir akıl has­ tanesine teslim edecek kadar “ teh­ likede” hissettiği bir dönemde ya­ pılmış olan bu resimlerde, o ne şa­ şırtıcı güven. Bir ressam yakınımın lafıyla, “ o güne dek görülmemiş bir resmin kendisi haline gelen, her şey olan ritm. Davula vurur gibi tu- ale vurulan bir fırça.”

Boya yutan ressam

Müze tıklım tıklım dolu. Ama içerde hiçbir isteri havası yok. İz­ leyicilerin çoğu sergiyi kulaklıklarla geziyor. İşte Vincent van Gogh’un en son resimleri. Üzerinde karga­ lar uçan buğday tarlaları. Sonsuz. Japonlaşan ağaçlar ve gökler. Ola­ ğanüstü bir hayat ve sanat serüve­ ninin çok erken gelen sonuna yak­ laşıyoruz.

Bu kadar çoşkun bir resme im­ za atmış adam, nasıl ölmek ister? Eğer onu öldüren, bu coşku değil­ se tabii. İki kere, o çok sevdiği mal­ zemeyi, tualine hırsla sürdüğü bo­ yaları yutarak intihara kalkıştığı­ nı hatırlayalım.

Pek çok sanat uzmanı, Van G ogh’un resimlerindeki bilinç ve ustalıkla, kendisini zaman zaman çarpan ruh arazı arasındaki uçuru­ mu vurgulamaya çalıştılar. Çılgın­ lığın kolladığı Fransız yazar Anto­ nin Artuad dahil. Van Gogh olmak için delirmenin yetmeyeceğini be­ lirtmek istercesine. Zaman zaman şiddetli çılgınlık krizlerinin yokla­ dığı Van Gogh’un tual önünde ne kadar bilinçli ve “ ayık” olduğunu anlatabilmek için mutlaka iki şah­ siyetli olduğunu öne sürmek şart­ mış gibi. Vincent’in sanattaki ayık­ lığı bir hakikat. Ancak bu ayıklı­ ğın daha önce geçtiği karanlık, zi­ firi koridorlardan da beslenmedi­ ğine kim emin olabilir? Kendisinin Rembrandt hakkındaki bir yorumu şuydu: “ Böyle bir resim yapabil­ mek için, birkaç kez ölmek gere­ kir.” Van G ogh’un da “ böyle bir resim yapabilmek için” , birkaç ke­ re ölmesi, yani boyalarını yutma­ sı, kulağını kesmesi, kendini yapa­ yalnız hissetmesi, korkunç sesler duyması gerekli miydi? Bu muam­ maya verilebilecek hiçbir yanıt yok. özgü n bir sanatçının meka­ nizmasını, bir robotun mekaniz­ masını çözer gibi çözmek mümkün olmayacak. Bilimle dahi.

Hollanda’da bu yıl, ‘VanGogh yılı.’ 17 Ağustos-10 Aralık tarihleri arasında, yine Amsterdam’daki van Gogh müzesinde, ilk kez ola­

rak, Vincent T h eo’ya yolladı­ ğı ve çoğunun kenarları desen do­ lu mektupları sergilenecek. 24 Ağustos-4 Kasım tarihleri arasın­ da, Vincent’in yakın dostu, soyut sanatın öncülerinden kabul edilen, Gauguin’i de etkilemiş Fransız res­ sam Emile Bernard’ın eserlerini görmek mümkün. 16 Kasım-18 Şu­ bat tarihlerindeki “ Van Gogh ve Modern Sanat” sergisinde, Vin­ cent’in Kokoschka’yı, Matisse’i, Kandinsky’yi, Kimt’i, Schiele’yi, Vlaminck’i, van Dongen’i, Dera- in’i, Kirchner’i nasıl etkilediği gös­ terilmeye çalışılacak.

T h e o ’ya m e k tu p la r ... İlki 1872’de kaleme alınan bu 670 adet mektup, pek çok kişiye göre başlı- başına bir edebiyat şaheseridir. Bir bölümü birkaç yıl önce Türkiye’­ de de yayınlandı. Theo’nun hiçbi­ rini atmaya kıyamadığı bu sayfa­ lar, Van Gogh mitosunun oluşma­ sında, bugüne kadar varmasında büyük rol oynadılar. Neler yok

T h e o ’ya m ektuplarda? Van

G ogh’un giderek gelişen, büyüyen, eşsiz kişiliği, acılan, yalnızlığı, yok­ sulluğu, sanatçı bilinci, verdiği mü­ cadele, yaptığı her resim, her de­ sen hakkındaki düşünceleri, âşık olduğu kadınlar, okuduğu bütün

kitaplar, o büyük kültürü. Evet, Hollywood’un yarattığı ef­ saneye ters düşse de kabul etmek gerekir, Vincent van Gogh, büyük kültürü olan bir ressamdır.

Hollan-ma. Onu Paris’teki galeriye yollar­ lar. Yıl 1874. M onet, Renoir, Sis- ley, Pissarro, Cezanne, Degas, Gu- illaumin’in yapıtlarının gösterildi­ ği, büyük skandal yaratan serginin yankıları hâlâ sürüyor. Opera ye­ ni inşa ediliyor. Kahve terasların­ da oturmak moda. Vincent ise her şeyden habersiz, bütün bu olup bi­ tene duyarsız, odasında İncil’i ve Tevrat’ı keşfetmekte! Pazar gün­ lerinin yarısını İncil’i okumak, di­ ğer yarısını Louvre Müzesi’ni gez­ mekle geçirir. Ölümlerinden sonra, Millet’nin ve C orot’nun eserlerini inceler. Ama galericiliğe artık küs­ müştür. Neol’de, dükkanın en faz­ la müşteri beklediği bir sırada Hol­ landa’ya, ailesini görmeye kaçar. Ancak bu profesyonel gaf, affedil­ meyecektir. Paris’e döndüğünde işine son verilir. Yedi yıllık bir ga­ lericilik geçmişinden sonra.

Dinden resme giden yol

23 yaşında Paris’te işsiz kalan Vincent’in aklı fikri, sefaletin ve trajedinin kendisine sinyal gönder­ diği Londra’dadır. Fransa’da satı­ lan İngiliz gazetelerini tarayarak “ maaşsız” bir öğretmenlik işr bu­ lur ve Paris’ten ayrılır. Theo’ya yazdığı mektupta, Bulwer-Lytton- ’un “ ancak kendi çevresinin dışa- na çıkınca huzuru bulabilen ve aşa­ ğı tabakalar arasında yaşamaya giden” bir gencin serüvenleriyle dolu romanını okumasını salık ve­ rir.

Asıl amacı nedir ki? Papaz o l­ mak! Bir süre sonra bu yolda,

Bel-Çılgınlığın kolladığı Artaud da dahil olmak

üzere, pekçok sanat uzmanı, Van Gogh’un

resimlerindeki bilinç ve ustalık ile, kendisini

zaman zaman çarpan ruh arazı arasındaki

uçurumu açıklamaya çalıştı. Bilinen tek şey

var. O da, çok sevdiği malzemeyi, tualine

sürdüğü boyaları yutarak intihara kalkışan

Van Gogh’un, Rembrant hakkındaki şu

yorumu: ‘Böyle bir resim yapabilmek için

birkaç kez ölmek gerekir.’ Acaba, iyi resim

yapmak için ölmek mi gerekiyordu? Bu bir

muamma.

dalıların genellikle yabancı dilleri kolayca öğrendikleri bilinir ama, Vincent’in bu konudaki yeteneği olağanüstüdür. Ana dili dışında mükemmelce konuşup yazdığı üç dil vardır: İngilizce, Fransızca ve Almanca. Mektuplarının bir bölü­ münü bu değişik dillerde kaleme alır. Kimilerince bir “ köy delisi” gibi tanıtılan Van Gogh, ömrü bo­ yunca İngilizce’den şu yazarları okur: Shakespeare, Dickens, Geor­ ge Eliot, Keats, Whitman, Caryle, Edgar Poe, Fransızca’dan Baude­ laire, Flaubert, Hugo, Zola, Bal­ zac, Rabelais, Michelet. Ve ayrıca

Dostoyevski’yi, Tolstoy’u, Sofok- les’i, Heine’yi, Goethe’yi, Dante’- yi... Ve tabii Tevrat’la İncil’i.

Kimi uzmanlara göre edebiyata en fazla tutku duymuş ressam olan Van Gogh’u, Tevrat ve İncil bir dö­

nem ciddi şekilde çarpacaktır. 20 yaşında Londra’dadır. La H a y e’deki çalışm asından çok memnun kalan Goupil ve Co. Ga- lerisi’nin müdürleri, onu İngiltere’­ deki şubelerine yollamışlardır. Londra’ya gitmeden önce Paris’te üç ay geçirir. Vincent van Gogh’­ un hayatını en son kaleme alanlar­ dan İngiliz yazar David Sweetman, ressamın karşısına çıkan Londra’­ yı şöyle tanımlar: “ Sömürülen ço­ cukların Londra’sı, fuhuşa itilen çocukların Londra’sı, evsizlerin Londra’sı, açlığın Londra’s ı...”

Bu ustaca çizilen dekorda Vin- cent’te uyanan ilk din merakı. İlk gönül acısı... Yanında oturduğu pansiyoncu kadının kızına duydu­ ğu aşk ve bir kadından gelen ilk red cevabı. Belki de ilk ciddi sinir buh­ ranı. Ömür boyu zenginlere tablo satmak, ilk defa orada Vincent’e beyhude görünür. İşinden ilk

soğu-çika sınırındaki Borinage bölgesi­ ne kadar gidecek, maden ocakla­ rında çalışan işçilere İsa’nın mesa­ jını iletmeye kalkışacaktır. Yerin 700 metre dibinde, 8 yaşındaki ço­ cukların çalıştığı, onlarca kişinin öldüğü, atların ve tayların ölene dek yük taşıdıkları kuyulara, “ ha­ yatın yer üstünde değil, yer altın­ da yoğunlaştığı” dünyalara iner. Suya sabuna küser, üzerindeki pa­ çavraları bile kendisinden yoksul olanlara dağıtır. Yıllar sonra, ku­ lağını kesince kaldırıldığı Arles Hastanesi’nde, yüzünü kömür do­ lu bir tenekeye daldıracaktır.

Maden işçilerini greve kışkırttı­ ğı söylenir. Van Gogh üzerine ki­ tap yazmış Viviane Forrester’e gö­ re, o tarihte, doğrudan madenle ilişkili ezilen sınıfla ezen sınıf dışın­ da, çok az kişi bu en bahtsız işçi­ lerin korkunç koşullarını tanımak­ tadır. Z ola’nın Germinal adlı ro­ manı henüz yayınlanmamıştır. Ama bu fazlasıyla tutkulu, İsa’ya körü körüne sadık papaz adayı, ki­ lise hiyerarşisini de ürkütür. Çok çabuk, Vincent’in bu konuda ye­ teneksiz olduğunu, ağzının yeterin­ ce laf yapmadığını, elinde bir kâ­ ğıt parçası olmadan vaaz vereme­ diğini Uan ederler.

Dinden kopuş ve nihayet, nere­ deyse aynı huşuyla resme giriş. Sanki Vincent’in, resme tutku duy­ duğunu anlaması için, ondan iyi­ ce uzaklaşması gerekiyordu. The­ o ’ya, maden bölgesi Borinage’dan yazdığı bir mektupta şöyle der: ‘‘Vatandan uzak, resimlerin vata­ nıyla ilgili vatan hasreti çekiyo­ rum .”

YARIN: Van Gogh ve

acı çeken kadınlar.

İstanbul Şehir Üniversitesi Kütüphanesi Taha Toros Arşivi

F o to ğ ra fl a r: S ip a Ic o n o