KOZAN'DA ~A_HIS ADLARI
YILMAZ KURTBu çal~~mada Kozan (Sis) Sanca~~'nda 1572 y~l~nda kullan~lm~~~ olan er-kek ~ah~s isimleri üzerinde durulacakt~r.
I. Onomastik Çal~~malar~~
Özel adlar~~ konu edinen bilim dal~na onomastik denilmektedir. Ono-mastik biliminin yer adlar~n~~ inceleyen dal~na toponymie, ~ah~s adlar~n~n men~e' ve tekâmulünü inceleyen dal~na ise antroponymie ad~~ verilmektedir. 1949'da Brüksel'de toplanan IIL Beynelmilel Toponimi ve Antroponimi Kongresi'nde bir Beynelmilel Onomastik ilimler Komitesi te~kil olunmu~, bir Beynelmilel Onomastik Merkezi kurulmu~~ ve bu merkez Onoma ad~yla bir dergi ç~karma& ba~lam~~t~r. V. Beynelmilel Onomastik Kongresi ise 1955 y~l~nda ~spanya'n~n Salamanca ~ehrinde Türk bilim adamlar~n~n da kat~lma-s~yla toplanm~~ur'.
Bat~l~~ bilim adamlar~~ kendi tarihleri ile ilgili ana problemleri çözmü~~ olduklar~~ için olmal~d~r ki onomastik çal~~malar~na daha çok e~ilebildikleri halde Türk onomasti~i henüz çok gerilerde bulunmaktad~r. Halbuki ar~iv-lerimizde gerek toponimi ile gerekse antroponimi ile ilgili yüzlerce defterde milyonlarca belge bulunmaktad~r. Ancak co~rafya adlar~n~n ve ~ah~s adlar~-n~n yer ald~~~~ bu defterlerden henüz yeterince yararlan~lmam~~ur. Bugün Anadolu'nun tarihi co~rafyas~~ ile ilgili bilgilerimiz çok s~n~rl~d~r. De~il köy isimlerini baz~~ nâhiye isimlerini bile okumakta güçlük çekilmektedir. Yer ad-lar~~ sözlü~ii ve ~ah~s adad-lar~~ sözlü~ünün bugüne kadar haz~rlanamay~~~~ Türk bilim hayat~~ için büyük bir eksikliktir.
Türk ~ah~s adlar~~ üzerinde ~imdiye kadar özellikle folklorik aç~dan baz~~ denemeler ve incelemeler yap~lm~~~ ve bunlar Türk folklor ve Etnografya bib-liyografyas~'nda yay~mlanm~~ur2.
1 Halil ~ nalc~ k, "V. Beynelmilel Onomastik ilimler Kongresi, Salamanca 12-15 Nisan (1955)", Belleten, XX/78 (1956), 223.
2 Bahaeddin Yediy~ld~z-Özkan ~zgi, "1445 y~l~nda Ordu ye Yöresinde Kullan~lan Sah~s
Ço~unlu~u XVI. yüzy~lda tutulmu~~ olan Mufassal Tahrir Defteri en, Os-manl~~ ~mparatorlu~u'nun vergi defterleridir. Burada vergi veren yeti~kin er-kekler Ali veled-i Osman ~eklinde, mahalle-mahalle, köy-köy kay~t edilmi~-lerdir. Bu bak~ mdan bu defterler Türk onomasd~i için paha biçilmez hazi-nelerdir. Bu Defterlerden yap~lan bir ~ah~s adlar~~ çal~~mas~nda sondaj me-todu kullan~lm~~, ~ah~s isimlerinin incelenmesinde ölçme-de~erlendirme yöntemi uyg-ulanm~~ur3. Ayn~~ yöntemle Adana Mufassal Tahrir Defteri üze-rinde yapm~~~ oldu~umuz ~ah~s adlar~~ çal~~mas~nda ise sondaj metodu uygu-lanmayarak Deftenieki bütün ~ah~s adlar~~ de~erlendirmeye al~nm~~ur4. ~er7 Mahkeme Sicillerinde yer alan ~ah~s adlar~~ üzerinde yap~lan çal~~malar~n sa-y~s~~ da fazla de~ildir'.
~ah~s adlar~~ üzerinde yap~ lan çal~~malar~ n ço~u bas~ l~~ eserleri kaynak olarak alm~~lard~r. Bu eserlerin bir k~sm~nda ~ah~s adlar~~ hakk~nda k~sa an-siklopedik bilgi de verilmi~tir. Bu tür kitaplarm ço~u "çocuklar~na ad ara-yan" aileler için haz~rlanm~~~ piyasa kitaplar~d~r. Oysa olay~n bir tarih, dil, k~-saca kültür problemi olarak ele al~nmas~~ ve bilimsel metodlarla incelenmesi gerekmektedir. Bu i~~ ise bir iki ki~inin kendi imkanlar~~ ve çabalar~~ ile bitire-meyecekleri kadar büyük ve masrafl~~ bir i~tir. Türk Tarih Kurumu, Türk Dil Kurumu gibi kurulu~lar~m~z~n bu konuda destek sa~lamalar~, bu i~in bilgisa-yar kullan~larak daha verimli olmas~n~~ temin edecektir.
rafyas~~ L, Ankara 1971, s. 210-214; c. II, Ankara 1973, s. 51. Bu tür kaynaklar~ n listesi için ayr~ca bkz.: L. Rasonyi, "Türk özel Adlar~ n~n Kaynaklar~", A.Ü.DTCF Türk Dili ve Edebiyat~~ Ara~t~rmalar~~ Enstitüsü, Türkoloji Dergisi, 1/1, s. 71-101.
3 Hacettepe üniversitesi Profesörlerinden Hocam Bahaeddin Yediy~ld~z ve ~zgi daha önce
bahsetti~imiz makaielerinde 1445 tarihli Ordu Tahrir Defterinden sondaj usulü ile 23 köy seç-mi~, bu köylerde ya~ayan 511 vergi sorumlusunun adlar~n~~ ve baba adlar~n~~ birlikte incelerni~-lerdir.
4 Y~lmaz Kurt, "1572 Y~l~nda Adana'da Kullan~lan Türk Erkek ~ah~s Adlar~", Belleten,
LVIII/218 (1993), s. 173-200. Bu çal~~mam~zda Defterde yer alan bütün Türk isimleri incelen-meye al~nm~~, 20.330 ~ah~s ad~~ tek tek fi~lenmi~, alfabetik s~raya göre tasnif edilmi~. yüzdeleri al~nm~~~ ve de~erlendirmeye tabi tutulmu~tur. Bu tür çal~~malar~n sonunda Türk ~ah~s adlar~~ sözlü~üniin haz~rlanaca~~~ dü~ünülerek sondaj metodu uygulanmana~~~ ve bütün isimlerin tesbiti yoluna gidilmi~tir. Çünkü Defterde yer alan 20.330 ki~iye ait 1080 ayr~~ ad~ n 577'si sadece bir defa kullan~lmaktad~r.
5 Cemil Cahit Güzelbey, "Gaziantep ~erl Mahkeme Sicillerinde Türkçe Ki~i Adlar~", Türk Kültürü, XXII/252 (Nisan 1984), s. 246-249; Ömer Demirel, -1700-1730 Tarihlerinde Anka-ra'da Ailenin Niceliksel Yap~s~", Belleten, LIV/211 (1991), s. 945-962.
KOZAN'DA ~AHIS ADLAR1 609 XVI. Yüzy~lda Kozan
Kozan bugün Adana ~li'ne ba~l~~ ~irin bir ilçemizdir. Osmanl~~ imparator-lu~u döneminde bu ilçemizin ad~~ Sis idi. Sis Kasabas~ n~n tarihi Hititler dö-nemine kadar uzan~r. Sis, Yavuz Sultan Selim 'in 1516 y~l~ndaki M~s~r seferin-den sonra Osmanl~~ ~mparatorlu~u'na geçmi~, önce Halep Eyâled'ne, sonra da K~br~s Eyâleti'ne ba~lanm~~ur. Bu dönemde Feke ilçesi de Kozan (Sis) Sar~ca~~'na ba~l~~ bulunuyordu. Sisin ilk Mufassal Vergi Defteri 1519 y~l~nda tutulmu~tur. ~stanbul Ba~bakanhk Ar~ivi'nde ayr~ca 4 Sis Mufassal Defteri daha bulunmaktad~r6. Ankara Tapu ve Kadastro Genel Müdürlü~ü
Ar~ivi-'nde bulunan tek Sis Mufassah 150 numara ile kay~tl~~ olup 1572 M. tarihini ta~~r. ~~te bu ~ah~s adlar~~ çal~~mas~nda bu defterde yer alan Türk ~ah~s adla-r~n~~ ele alaca~~z, gayr~müslimler aras~nda görülen Türk adlaadla-r~n~~ VI. bölümde ayr~ca inceleyece~iz7.
Ad Verme Gelene~i ve Hane Yo~unlu~u
Orta Asya Türk Tarihi ile ilgili bilgilerimizin ço~u Çin kaynaklar~ndan al~nm~~t~r. Çinliler ise Türk isimlerini kendi söyleyi~lerine göre kaleme al-m~~lard~r. Bu sebeple Orta Asya Türk tarihi için Çin kaynaklar~nda yer alan bu ~ah~s adlar~n~~ kullanmak do~ru sonuçlar vermeyecektir. Orhun An~ tla-r~ 'nda geçen ~ah~s adlar~~ ise çok s~n~rl~d~r. Bu kaynaklardan eski Türklerde ad verme gelene~inin ne ~ekilde oldu~unu bugün için tam olarak anlayam~-yoruz. Dede Korkut Hika^yelerinde ö~redi~imize göre bir erkek çocu~un ad alabilmesi için kahramanl~k göstermesi gerekiyordu. Burada ad~~ koyan bilge ki~i ise Dede Korkut'un kendisi olarak görülmektedir. Erkek çocu~a bu ~e-kilde ad konulduktan sonra çocu~un babas~~ büyük bir "toy"vermekte, yeni-lip içilmekteydi. Bir Altay Destan~nda ise ad koyma gelene~i mitolojik bir
6 ~stanbul Ba~bakanhk Ar~ivinde bulunan Sis defterleri ile ilgili bir çal~~ma için bkz.: Yusuf Halaço~lu, 'Tapu-Tahrir Defterlerine Göre XVI. Yüzy~l~n ~lk Yar~s~nda Sis (Kozan) Sanca~~, IÜEF Tarih Dergisi, say~: 32 (1979), s. 819-893.
7 ~ ncelemekte oldu~umuz 150 numaral~~ Sis Mufassal Tahrir Defteri'nin tamam~~ 98
varak-t~r. Defterde toplam olarak 5333 vergi mükellefine ait erkek ad~~ bulunmaktad~r. Bunlardan 902'si gaynmüslimdir. Vergi mükellefi olan Türk nüfusun say~s~~ defter verilerine göre 4431 ki-~idir. Bunlardan 362'si ~ehir merkezinde yerle~ik hayat ya~amaktad~ r. Geriye kalan 3069 Türk vergi mükellefi ise 94 cemaat içerisinde konar-göçer hayat~~ ya~amakta, tar~ m ve hayvanc~l~lda u~-ra~maktad~rlar. 1572 y~l~nda Kozan'da köy görülmemektedir. Bu Tahrir defterinin tan~ t~m ve de~erlendirilmesini konu alan OTAM, c. I, ve c. Ilde çal~~mam~z için bak~n~z: "Sis (=Kozan) Sanca~~~ Mufassal Tahrir Defteri Tan~t~m~~ ve De~erlendirilmesi I'', OTOM, I (1990), s. 271-298; OTAM, II (1991), s. 151-199.
hüviyet kazanmakta, çocu~a büyük bir ihtimalle H~z~r Aleyhisselâm ad ver-mektedir8.
Çocu~a sayg~n bir ki~inin veya bir aile ulusunun ad vermesi gelene~i bu günlere kadar gelmi~tir. Çocu~a ad verecek ki~i, bu ad~~ bizzat kendisi verebi-lece~i gibi çocu~un anne-babas~ndan da bir ad isteyebilir, çocu~a ad verme-den önce abdest al~r, sa~~ kula~~na ezan okur, sol kula~~na ka~~~et getirir, bir dua ile çocu~un ad~n~~ koyarg.
Aileler ad seçerken nelere dikkat ediyorlard~? ~nceledi~imiz 1572 tarihli Kozan Defterine göre büyük bir ço~unluk babalar~n~n ad~n~~ çocuklar~na vermekte idiler. Ali veled-i Deniz, Deniz veled-i o (yani Ali), ~eklinde kay~t edilmi~~ pek çok baba-o~ul bulunmaktad~r.
Çocuklara ad verirken ses uyumuna da özen gösterilmekteydi. Bunu a~a~~daki örneklerde aç~kça görmekteyiz.
Tablo I Çocuklar~n adlarmda ses uyumu
Baba ad~~ Çocuklar~n adlar~~ varak
Hakmerd Hakverdi, Allahverdi llb
Ümmet ~ahveli, Mehmed, Pir Ali, Pir Ahmed, Nazar 15a
Süleyman Sevindik, Güvendik 17b
Eylük Bay Kulu, ~ah Kulu, Pir Kulu, Kâdir Kulu, Mehmed 38a
Piri Bayram Hoca, Sultan Hoca 42b
~ah Kulu ~ah Veli, Pir Veli 44b
Ahmed Pir Gâib, Pir Aziz, Pir Bedir 59a
Tahrir Defterlerinde vergi veren erkek nüfusun evli ve bekâr olanlar~~
isimlerin alt~na konulan birer i~aretle belirtilmi~tir. Baz~~ defterlerde her kö-
8 Bahaeddin ögel, Türk Kültürünün Geli~me Ça~lart, 3. bs., ~stanbul 1988, s. 278-279. 9 Kazak Türklerinde çocu~un dünyaya geldi~i gün, ay, y~l veya yerde u~urlu olarak bilinen
~ey ne ise onun ad~~ çocu~a ad olarak verilirdi. Yaylada do~an çocu~a Yayla, yurtta do~an çocu~a Yurt (Curt) ad~~ konuluyordu. ~slâmiyetin kabulünden sonra ~slâmi adlar verilmeye ba~-lamlm~~t~r. Bu adlar çocu~un kula~~na, hocalar taraf~ndan k~ bleye dönülerek tekbir ve ezanla ça~~nlmaktad~r. Bk.z.: H~z~r Bek Gayretullah, "Kazak Türklerinde Ki~i Adlar~", Türk Kültürü, 1/10 (1963), s. 13-14.
KOZAN'DA ~AH1S ADLARI 611 yün, her cemaatin alt~nda toplam evli ve bekâr nüfus gösterilmi~tir. Yapt~-~~ m~z hesaplamada 4431 vergi mükellefi Türk nüfusun 3429'unun evli (% 77,3), 1002'sinin ise (% 22,6) bekar oldu~unu gördük. Evli olanlar y~lda 50 akça, bekâr olanlar ise 6 akça vergi ödemekteydiler. Bir sancakta toplam nü-fusu bulabilmek için izlenen yol, hane say~s~n~~ 5 ile çarpmak ~eklinde olmak-tad~r. Baz~~ ara~unc~ lar bekâr erkek say~s~n~~ da bu çarp~m sonucuna ekleye-rek, ~ehrin toplam nüfusunu, bu yolla tahmin etmeye çal~~maktad~rlar. Tah-rir defterlerinde, vergi sorumlusu erkek nüfus aras~ndaki akrabal~k ili~kisi de gösterilmi~~ olmas~na ra~men, bu veriden hareket edilerek hâne yo~unlu~u-nun tesbiti cihetine gidilmemi~tir. Her ne kadar bu yolla kesin bir sonuca ula~mak mümkün de~ilse de baz~~ ip uçlar~n~ n sa~lanabilece~ini dü~ünerek bir tesbitte bulunduk. Yapt~~~m~z bu tesbite göre 344 hanede baban~n vergi veren bir de o~lu bulunmaktad~r. Baba ve vergi veren iki o~lu bulunan aile say~s~~ ise 121'dir. Baba ve üç o~ul 28 aile, baba ve 4 o~ul 9 aile, baba ve 5 o~ul birlikte vergi veren 2 aile bulunmaktad~ r. Bu erkek çocuklardan bir k~sm~~ da evlidir. Ancak bu evli çocuklar~n henüz vergi verecek ya~ta erkek çocu~u görülmemektedir. Deftere sadece vergi verecek ya~a gelmi~~ ergin er-kekler kaydedilmi~~ oldu~u dü~ünülürse, defterde yer almayan çocuk ya~taki nüfusun varl~~~n~~ da hesaba katarak, karde~~ say~s~n~~ buna göre dü~ünmek gerekecektir. Tabii bu hesaba ya~lan ne olursa olsun kad~n nüfus dahil de-~ildir. Normal olarak erkek karde~~ say~s~~ kadar k~z karde~in de var oldu~unu
kabul etmek gerekir. Bu bak~ mdan a~a~~daki tabloyu de~erlendirirken bu husus göz önüne al~nmal~d~r.
Tablo Il: 1572 Y~l~nda Kozan'da Akrabal~k ili~kisi Baba ve 1 o~ul o Baba ve 2 o~ul Baba ve 3 o~ul Baba ve 4 o~ul Baba ve 5 o~ul Baba ve 6 o~ul 344 121 28 9 2 -
(baba ölmü~) 2 karde~~ 3 karde~~ 4 karde~~ 5 karde~~ 6 karde~~
446 128 33 7 -
Top.: 344 567 156 42 9 -
Bu tablodan anlad~~~m~za göre 567 adet vergi mükellefi iki karde~~ bu-lunmaktad~r (1134 ki~i). Bunlardan 121 adedi (242 ki~i)'nin babalar~~ da vergi vermektedir. 446 ailede ise babalar~~ ölmü~~ iki karde~~ bulunmaktad~r. Bunlar~n d~~~ nda di~er akrabal~k ili~kisi ~u ~ekildedir:
Baba-O~ul-Torun = 22 adet.
Baba-O~ul-2 torun = 6 adet.
Baba-2 O~ul, 1 'inde 2 torun = 1 adet. 2 karde~~ 1 'inden 2 o~ul = 7 adet. 2 karde~, l'inden 3 o~ul = 2 adet. 3 karde~, 1 'inden 1 o~ul = 4 adet. 3 karde~, 1 'inden 2 o~ul = 1 adet. 4 karde~, 1 'inden 1 o~ul = 2 adet.
1572 y~l~nda Kozan halk~n~n % 77,9'u cemaat halinde ya~amakta tar~m ve hayvanc~l~kla u~ra~makta idi. Yukar~daki verilere dikkat edecek olursak, konar-göçer hayat~~ ya~ayan bu Türkmen kitle aras~nda hane yo~unlu~unun 5'in üzerinde oldu~u tahmin edilebilir. En az~ndan inceledi~imiz bu bölge için hane yo~unlu~unu 5'in üzerinde dü~ünmek gerekir görü~ündeyiz. Bu-gün bile Çukurova yöresinde çok evlilik yayg~n oldu~u gibi, bir anneden 10-11 çocu~u olan aileler de az de~ildir. Televizyonda yay~nlanan bir prog-ramda söz konusu edilen 4 kar~s~~ ve 38 çocu~u olan baba ise, Çukurova için bile bir istisna olarak kabul edilmelidir. Ancak çiftçilik ve hayvanc~ l~ k çok cu~a ihtiyaç göstermekte idi. S~tma, veba gibi salg~n hastal~klar ise çok ço-cu~a sahip olmay~~ te~vik etmekteydi. Çok çocuk sahibi olmak islam dini ad~na da te~vik edilmekte, do~um kontrolü günah olarak kabul edilmek-teydi. Bu bak~mdan bugünün çekirdek ailesi içerisinde büyüyen ki~iler ola-rak, aile büyüklü~ünü anne-baba-3 çocuk olarak dü~ünmemiz bir yanl~~~ ~artlanma veya eksik inceleme olarak kabul edilebilir.
IV. Ençok Kullan~lan Adlar
Kozan'da 1572 y~l~nda en çok kullan~lan ~ah~s ad~~ Mehmed'tir. Mehmed ad~n~~ ta~~yan 289 ki~i, toplam Türk nüfusun % 6.4'ünü olu~turmaktad~ r. Ali ad~n~~ ta~~yan 276 ki~i (% 6,1), Ahmed ad~n~~ ta~~yan 193 ki~i (% 4.3) bulun-maktad~rl°. En çok kullan~lan 12 ad~~ ta~~yan 1920 ki~i bulunmaktad~r. Ba~ka bir deyi~le toplam Türk nüfusun % 42.8'ini olu~turan 1920 ki~i 12 de~i~ik 1° Defter verilerine göre 4431 Türk nüfus hesapland~~~~ halde isimlerin say~ m~nda 4482 ki~i bulundu~u görülmü~tür. Bu fazlahk baz~~ cemaatlara sonradan kay~t yap~lm~~~ olmas~~ ile aç~ k-lanabilir. Isimlerin çok kullaml~~larma göre yap~lan s~ralamamn 1572 tarihli Adana Mufassal Defteri'nde bu üç isim için ay~n oldu~u görülmektedir: 1. Mehmed (% 8.67), Ali (% 7.12), Ah-med (4.70).
KOZAN'DA $AH1S ADLAR' 613 adla ça~~r~lmakta idi. Bu 12 ad~n tamam~~ ise Arap kökenli Müslüman-Türk isimleridir.
Tablo III : Ençok Kullan~lan 12 Türk Ad~~ ve Yüzdeleri
S~ra ~ah~s Ad~~ Toplam % S~ra ~ah~s Ad~~ Toplam %
1. Mehmed 289 6.4 8. Halil 124 2.7 2. Ali 276 6.1 9. Ümmet 120 2.6 3. Ahmed 193 4.3 10 Hasan 119 2.6 4. Hüseyin 153 3.4 11 Mustafa 115 2.5 5. Hamza 145 3.2 12 Süleyman 110 2.4 6. Veli 140 3.1 Toplam 1.920 42.8 7. ~brahim 136 3.0
30 ve daha yukar~~ say~da ki~i taraf~ndan kullan~lan adlar~n toplam~~ ise 33'dür. Bu 33 ad~, Türk nüfusun % 62.8'ini olu~turan 2819 ki~i kendisine ad olarak alm~~t~r. Bu 33 ad aras~nda sadece Sevindik ad~~ tam Türkçe ad olarak görülmektedir. "Verdi" eki ile yap~lan Sübhanverdi ad~n~~ da Türkçe saymak mümkün olabilir. 35 ki~i taraf~ndan kullan~lan ~ah Veli ad~nda ~ran etkisi sezilmektedir. Bu üç ismin d~~~ndaki isimlerin ço~u ~slâmi kaynakl~~ peygam-ber adlar~d~r.
Mehmed bilindi~i gibi Muhammed ad~n~n Türkçele~mi~~ ~eklidir. Türk-ler PeygamberTürk-lerine duyduklar~~ sayg~dan dolay~~ en çok bu ad~~ tercih etmi~-ler, yine ayn~~ sayg~dan dolay~~ Muhammed de~il de Mehmed demeyi tercih etmi~lerdir'i. Ahmed (193), Mustafa (115), Mahmud (53) adlar~~ da ~slâm Peygamberinin di~er adlar~ndand~r".
En çok kullan~lan 33 ad aras~nda geçen di~er peygamber isimleri ise ~unlard~ r: ~brahim (136), Süleyman (110), Yusuf (80), Musa (61) Yakub (50), Yunus (47), ~smail (46), ~sa (35), ~lyas (31). 124 ki~i taraf~ndan kullan~-lan Halil ad~~ ise ~brahim Peygamberin ilk ad~d~ r. Bunun yan~da H~z~r (57) ve ~skender (Zulkarneyn) (36) gibi peygamberli~i tart~~mal~~ olan isimler de görülmektedir. ~lk dört halifenin adlar~ndan Ömer (31), Osman (43), Ali (276) yayg~n olarak kullan~ld~~~~ halde Ebubekirin ad~~ sadece bir defa geç- Bilindi~i gibi Mehmed ve Muhammed kelimeleri ayn~~ imla ile yaz~l~rlar. Bu imla ile yaz~lan kelimeler de ~edde konulmam~~~ oldu~undan Mehmed olarak okunmu~tur.
12 ~ah~s adlar~ ndan sora ayn~~ s~ rada parantez içerisinde o ad~n Defter'de kaç defa geçti~i belirtilmi~tir. Dipnot numaralar~~ ise cümle sonunda ve bir üstte gösterilmi~tir.
mektedir. Hz. Ali'nin çocuklar~, Peygamberin torunlar~~ Hasan (119) ve Hü-seyin'in (153) adlar~~ da en çok sevilen adlar olmu~tur. ~slam kaynakl~~ adlar~n bu ölçüde yayg~ n olarak kullan~lmas~, Güvendik, Sevindik, ~l Beyi gibi Türkçe adlar~n ikinci, üçüncü plana dü~mesi san~r~m XVI. yüzy~l~n dü~ünce hayat~nda dinin etkisini gösteren bir ölçüttür. Bu konuda kesin bir yarg~ya varabilmek için daha önceki tarihlerde tutulmu~~ olan defterlerin ayn~~ me-todla incelenerek sonuçlar~n~n kar~~la~ur~lmas~~ gerekecektir.
Bugün de baz~~ çevrelerde korunmakta olan anlay~~a göre çocuklara Kur-an 'dKur-an isim vermek gerekmektedir. Bu yKur-anl~~~ dü~ünce sonucu olmal~d~ r ki Arap-~slâm kökenli adlar birinci s~ralara yerle~irken, ~slâmiyet öncesi Türk isimleri "putperest isimleri" olarak görülmü~~ ve d~~lanm~~ur.
Tablo IV: 99-30 Ki~i Taraf~ndan Kullan~lan Adlar S~ralama en cok kullan~lan •
S~ra ~ah~s Ad~~ _
Toplam % S~ra ~ah~s Ad~~ Toplam %
13. Yusuf 80 1.7 24. ~skender 36 0.8
14. Musa 61 1.3 25. ~ah Veli 35 0.8
15. H~z~r 57 1.2 26.
~sa 35 0.8
16. Mahmud 53 1.1 27. Pir Veli 33 0.7
17. Yakub 50 1.1 28. Sübhanverdi 33 0.7 18. Yunus 47 1.0 29. ~lyas 31 0.6 19. ~mirza 46 1.0 30. Ömer 31 0.6 20. ~smail 46 1.0 31. Sevindik 31 0.6 21. Murad 46 1.0 32. Hanifi 30 0.6 22. Selman 45 1.0 33. Kas~m 30 0.6 23. Osman 43 0.9 TOPLAM 899 20.0 Toplam (33 Ad) 1.819 62.8 Nüfusun % 81'ini olu~turan 3631 ki~i toplam olarak kullan~ lan 479 ad~ n 78'ini (% 15) ta~~makta idiler. Geri kalan 401 ad~~ ise nüfusun % 19'unu olu~turan 851 ki~i kullanmaktayd~.
KOZAN'DA ~AHIS ADLARI 615 Tablo V: 29-11 Ki~i Taraf~ ndan Kullan~ lan Adlar
S~ ra ~ah~s Ad~~ Toplam % S~ ra ~ah~s Ad~~ Toplam %
34. Minnet 29 0.64 57. Mansür 17 0.38
35. Abdullah 27 0.60 58. Nasüh 17 0.38
36. Ramazan 27 0.60 59. Bekir 17 0.38
37. Abdi 26 0.58 60. U~urlu (O~uzlu) 16 0.37
38. Hakverdi 26 0.58 61. Dede 15 0.33
39. Piri 25 0.55 62. Durak 15 0.33
40. Pir Ali 24 0.53 63. H~z~ r Bal~~ 15 0.33
41. Abdurrahman 23 0.51 64. ~dris 15 0.33
42. Kubad 23 0.51 65. Ferhad 14 0.31
43. ~eyh Ali 23 0.51 66. Hasan Ali 14 0.31
44. Hudaverdi 22 0.49 67. Pir Dede 14 0.31
45. Pir Ahmed 22 0.49 68. üveys 14 0.31
46. Seydi 21 0.46 69. Durmu~~ 13 0.29
47. ~ah Kulu 21 0.46 70. Habib 13 0.29
48. Budak 21 0.46 71. Karaman 13 0.29
49. Kulu 21 0.46 72. Mürüvvet 13 0.29
50. Tanr~verdi 20 0.44 73. Tur Ali (Dur Ali) 13 0.29
51. Davud 19 0.42 74. Enbiyâ 12 0.26
52. Nebi 18 0.40 75. Nur Ali 12 0.26
53. Abdulkadir 17 0.38 76. Pir Budak 12 0.26
54. Bal~~ (Mi) 17 0.38 77. Abdulkerim 12 0.26
55. Çelebi 17 0.38 78. Veled (Velid) 11 0.24
56. Malcsud 17 0.38 Toplam 812 18.11
TOPLAM (78 ad) 3.631 81.0 29 ile 11 ki~i taraf~ ndan kullan~lan adlar aras~ nda Hakverdi, Budak,
U~urlu (veya O~uzlu), Dede, Durak, Karaman adlar~~ Türkçe adlar olarak
görülmektedir. Arapçada "koca, eski, köhne" anlam~ na gelen bir s~fat olan
Bâti ad~ n~~ Türkçe bir kelime olarak bal'dan Bal~~ ~eklinde okumak son za-manlarda a~~ r basan bir görü~tür. Hac~~ Bekta~'dan sonra en büyük Bektâ~i ~eyhi olarak kabul edilen Bal~ m Sultan (ölüm 1516)'~ n ad~~ Bah Sultan veya
H~z~r Bal~~ ~eklinde kullan~ lm~~~ olmas~~ bu görü~ü kuvvetlendirmektedir". Nitekim defterde H~z~r Bal~~ ad~~ da bu ismin do~rudan Bahm Sultan ile olan ili~kisini dü~ündürmektedir. Bal~~ ad~~ 17 defa, H~z~r Bah ad~~ 15 defa geçmek-tedir. Tur Ali ad~~ bugün özellikle Ankara çevresinde çok görülmekte ve Dur Ali ~eklinde söylenmektedir. Defterde t~~ (ip) ile yaz~lm~~~ olanlar Tur Ali, di~li harf ( jy ) ile yaz~lm~~~ olanlar ise Nur Ali olarak okunmu~tur.
~ah~s adlar~ ndaki Türkçe oran~, az kullan~lan isimlere inildikçe artmak-tad~r.
V. ~ah~s Adlar~n~n De~erlendirilmesi
Bugün de yayg~n olarak kullan~lan Arap-~slâm kaynakl~~ ~ah~s adlar~n~n d~~~nda Ebu 'd-derrâ, Ebu 'I-kâs~m, Ebu 'I-mehdi gibi adlar ancak 6 ki~i tara-f~ndan kullan~lmaktad~r. Bu bak~mdan Müslüman nüfusun içinde Arap un-surun bulunmad~~~n~~ söyleyebiliriz.
~ah~s adlarin~ n al~nmas~ nda ~ran kültürünün etkisini gösteren baz~~ isim-ler bulunmaktad~r. Firuz (1), Ferhad (14), Hürmet ~ah (2), ~sfendiyâr (1),
Kuran ~ah (1), Pir (1), Pir Ahmed ~eklinde ismin ba~~ na Pir eki getirilerek yap~lm~~~ 14 ad vard~. PirS (25), Salman (45), Sultan ~ah (1), Tura ~ah (1), Yard~m ~ah (1), ~ah Abdal] (1), ~ehriman (1), ~ehriyâr (2) adlar~n~~ bu me-yanda sayabiliriz. ~ah ad~~ isimlerin ba~~na geldi~i gibi sonuna da getirilmek-tedir. Hürmet ~ah, Kuran ~ah, Sultan ~ah gibi. ~ah eki ba~a getirilerek ya-p~lm~~~ 14 de~i~ik ad~~ ta~~yan 85 ki~i bulunmakta idi. Bu adlar aras~nda ~ah Abdal' ve ~ahverdi adlar~~ ilginçtir.
Verdi eki getirilerek yap~lan adlarda genellikle Allah ad~~ görülür: Allah-verdi, Sübhan Allah-verdi, ÇalabAllah-verdi, HudaAllah-verdi, Hakverdi gibi. ~ahverdi ad~~ bu bak~mdan anlaml~~ görülmektedir. Abdal, dervi~, ermi~, evliya anlam~na gelir, Tanr~~ dostu demektir. ~ah Abdah ad~nda da ~ahverdi ad~ndaki çapra~~kl~ k ortaya ç~kar. ~ah Kulu ad~~ ise daha da yayg~nd~r. ~ahverdi ad~n~~ 4 ki~i kulla-n~rken, ~ah Kulu ad~nda 21 ki~i bulunmakta idi. Bu adlar~n belli bir mez-hebe ba~l~l~k gösterdi~ini dü~ünebiliriz. 1526-1527 y~llar~nda Çukurova'da Safevi Halifelerinin te~vik ve tahrikiyle üç ayr~~ ayaklanma ç~kar~lm~~~ oldu-~unu biliyoruz. Birincisi Berendi Nahiyesi'nde Domuz-O~lan 'm ayaklanmas~, ikincisi Tarsus'a ba~l~~ Ula~~ Nahiyesi'nde Be~ce Bey'in ayaklanmas~,
KOZAN'DA ~AHIS ADLARI 617 üçüncüsü de Karaisâlu Nahiyesi'nde Mustafa O~lu Veli Halife'nin ç~karm~~~ oldu~u ayaklanmad~r. Bu ayaklanmalar Mara~~ taraf~ndaki Baba Zünnün ayaldanmas~~ kadar büyük çapta olmam~~, her üçü de Adana Sancakbeyi
Ramazano~lu Pin' Bey taraf~ndan basunlm~~u. Ayn~~ ~ekilde Kozan Varsaklan
aras~nda da Safevi propogandas~mn etkili oldu~u bilinmektedir".
Anadolu Selçuklu sultar~lann~n ~ran etkisinde taiumn~~~ olduklar~~ Keyka-vus, Keyhusrev, Keykubad gibi adlara Kozan halk~~ hiç itibar etmemi~tir.
Sa-dece Kubad (23) ad~n~n kullan~ld~~~n~~ görmekteyiz. Selçuklu Devleti'nin
ku-rucusu Tu~rul Bey'in ad~~ 1 defa geçerken, a~abeyi Ça~r~~ Bey'in ad~~ unutul-mu~~ gibidir. Melik ~ah, Alparslan adlar~n~~ da 4 bin isim aras~nda göremiyo-ruz.
Bölge uzun süre Memlük Devletine ba~l~~ olarak ya~am~~~ oldu~u halde Memlük sultanlar~n~n adlar~na da rastlam~yoruz. Yaln~zca bir defa geçen
Hayr Bey ad~~ Memlük döneminin bir hat~ras~~ gibidir.
Kozan'da ya~ayan 94 Türk cemaatten, Ali~arlu, Aydo~mu~lu, Aydo~mu~~
O~lanlan, Çiçek O~lu, Dana Sat~, Haydarlu, Haydar O~lu, ~lyaslu, ~salu, Kutlu Bey Haalu, Men te~lü, Ta~demürlü, Tur Ali Haalu, Zekeriyyalu gibi
cemaatler adlar~n~~ büyük bir ihtimalle cemaatin kurucusu olan ki~inin ad~n-dan alm~~lard~r. Ancak taife ad~~ olarak geçen Savc~~ Hac~, Av~ar, E~len isimle-rine ~ah~s ad~~ olarak rastlayam~yoruz. Ancak bu adlann da daha önceki dö-nemde ya~am~~~ ki~iler olmas~~ dü~ünülebilir.
24 O~uz Boyu'nun adlarmdan Ey~nür ad~~ 9 ki~i taraf~ndan kullan~lmakta idi. Eymür ad~~ Hasan ve Musa isimlerinin ba~~nda bir s~fat gibi de kullan~l-m~~, Ey~nür Hasan, Eyn~ür Musa isimleri do~mu~tur. Kay~~ Boyu'nun ad~~ ise sadece 1 ki~i taraf~ndan ad olarak kullan~lm~~t~r. Bayat (Bayad), Yaz~r, Döker,
Dodurga, Yaparh, Av~ar, K~z~k, Bay~nd~r, Peçenek, Çepni gibi O~uz boylar~~
adlar~na ~ah~s adlar~~ aras~nda rastlay-amad~k. Bulgar ad~~ Adana Sanca~~'ndaki kadar yayg~n olmamakla birlikte Kozan'da da ~ah~s ad~~ olarak kullan~lmak-tad~r. Bulgar ad~n~~ ta~~yan 6 ki~i vard~r. Adana'da 20.330 isimde 47 Bulgar ad~~ bulunmakta idi".
14 Faruk Sümer, "Çukur-Ova Tarihine Diir Ara~t~rmalar", Tarih Ara~t~rmalar~~ Dergisi,
I/1(1963), s. 56-57.
15 XVI. yüzy~lda Bulgar ismi ~ah~s ad~~ olarak kuRan~lmaktayd~. Bilindi~i gibi Bulgar ayn~~
zamanda Türk boylanndan birinin ad~~ idi. Bugün Slavla~m~~~ olan Bulgarlar'~n yapt~klanna k~-zarcas~na Bulgar Da~~' n~n ad~n~~ Bolkar yapmak bize anlams~z görülmektedir.
~ah~s adlar~n~n ba~~na getirilen ekler içinde Dede, Dervi~, Gül, Hac~, H~z~r, Hoca, Kara, Pir, Seydi, ~ah, ~eyh, Sar~, kelimelerini sayabiliriz. isim sonunda ise, Dede, Dervi~, Fakih (Fak~), Halife, Hoca, Hac~, Bey, Kulu, ~ah, Verdi, Gazi, elden say~labilir.
Adana Sanca~~'nda 1572 y~l~nda 1080 ayr~~ ad kullan~ld~~~n~~ tespit etmi~-tik. Kozan'la ilgili bu çal~~man~n sonucunu Adana'n~n sonuçlar~~ ile kar~~la~-t~rd~k. Kozan'da kullan~lan 479 ad~n 314'C~~ Adana'da da kullan~lmaktad~r. 165 ad ise Adana Defterinde yer almayan adlard~r. Bunlardan ço~u Hoca
Ali, Seydi Mehmed gibi birle~ik adlard~r. Kozan Defterinde çokça
kullan~l-d~~~~ halde Adana'da hiç kullan~lmam~~~ olan adlar yanlar~nda parantez içeri-sinde kaç defa kullan~ld~~~~ da belirtilerek ~u ~ekilde s~ralanabilir. Seydiyar
(10), Eymûr (9), Abdürrâz~k (8), Kâdirverdi (6), Cesâmed (4), Bende (4),
Azametullah (3). Söz konusu 165 ad~n 138'i 1 defa, 17'si 2 defa, 2'si 3 defa
kullan~lm~~t~r.
Kozan'da kullan~lan 479 ~ah~s ad~n~~ Türk Adlar~~ K~lavuzu adl~~ kitapta yer alan 10.000 dolay~ndaki erkek ad~~ ile kar~~la~urd~~~m~zda 90 ad~n bu lu-lavuzda yer almad~~~n~~ gördük. Bu kar~~la~urmaya Seydi Ahmed, Ömer
Ha-life gibi birle~ik adlar~~ da dahil edecek olursak bu say~~ daha da artacakur.
Yayg~n olarak kullan~lan adlardan bu k~lavuzda yer almayanlar ~unlard~r:
Abdürrâz~k (8), Arafa Gazi (3), Azametullah (3), Bayram Hoca (10), Bende
(4), Bulgar (6), Cesâmed (4), Ç~rak (4), Devletgeldi (2), Devlet Han (3),
Dulkâdir (2), Ebu Hay~- (2), Ebulkas~m (4), Eyne Hoca (4), Güvendik (7),
Hoca (8), ~mi~za (46), ~srail (4), Kad~~ (2), Kâdirverdi (6), Kulaguz (3),
Mente~e (7), Mürüvvet (13), S~lbhanverdi (33), ~ahbende (4), ~ah Kulu
(21), ~ah Veli (35), ~ah verdi (4), ~eyh Ali (23), ~eyh! (3), Zeyyal (5), Bay
Kulu, Divan, Eylük, Göçgün, Gö~ü, Göçiçek, Çiçek, Yaram~~, Yetilmi~, Yol
Kulu, Yol Kaya, Ulu Bey adlar~~ da daha az say~da geçen ve K~lavuz'da yer
al-mayan adlardand~r'6. Bu kar~~la~t~rma Tahrir Defterleri ve di~er ar~iv
bel-geleri kullan~lmadan yap~lan bir ~ah~s adlar~~ sözlü~û denemesinin ne kadar yetersiz kalaca~~n~~ aç~kca göstermektedir. Ayn~~ K~lavuziu Adana ile ilgili ça-l~~mam~zla kar~~la~urd~~~m~zda da 163 ad~n bu kitapta yer almad~~~n~~ görmü~tük.
KOZAN'DA ~AHIS ADLAR~~ 619 VI. Gayri Müslimler ve Mühtediler
1572 y~l~nda Kozan'da toplam olarak 902 vergi nüfusuna sahip gayri-müslim halk bulunmaktayd~. Bunlardan 728'i evli, 174'ü bekar idi. Gayri-müslim halk~n 540 neferi Feke, Anavarza, Lemberd, Kübdere kalelerinde ya-~~yordu. ~ehir merkezinde ise 290'1 evli, 72'si bekar olmak üzere 362 gayri-müslim vergi nüfusu bulunuyordu. Kalelerde ya~ayan Ermenilerin ço~u kale hizmetinde bulunduklar~~ için vergiden muaf idi.
Bunlar aras~nda Türk ad~~ kullanmak al~~kanl~~~~ oldukça yayg~nd~r. En çok kullan~lan Türk adlar~n~~ ~öylece s~ralayabiliriz.
Tablo V: En Çok Kullan~lan Adlar
1. Bal~~ 17 ki~i. 9. Karaman 3 ki~i
2. Hudavedi, 14 " 10. Yörük (W~rük), 3 3. Tannverdi, 13 " 11. ~ne Bey 2 64
4. Budak 13 " 12. Tura ~ah 2 u
5. Asil Bey 12 " 13. M~s~r ~ah 2 .
6. Sinan 10 " 14. Hüsrev 2 46
7. Ferruh 14 " 15. Haydar 2 66
8. Karagöz 10
Bunun d~~~nda bir defa geçen ~ah~s adlar~~ ise, Eslemez, Arslan, Hüsam veya Hi~am, Çöl Bey, Arap ~ah, H~z~r, Hoca Han, Kutlu Bey, Kapuc~, Yakub H~z~r ~ah, ~ahin, Kara E~eklü, Gül ~ah, Hoca, Karaca, ~smail, Turgud, Pa~a, Sefer, Ç~rak, Gökçe, Davud, Kara adland~r.
XVI. yüzy~lda gaynmüslimlerden bir k~sm~~ kendi istekleriyle ~slâm dinini kabul etmi~lerdir. Mühtedi ad~~ ile an~lan bu kimselerin ad~~ daha çok Mübâ-rek, Cevher ve Mercan olarak görülmektedir. ~nceledi~imiz Defter'de baba ad~~ Abdullah olan 40 ki~i görülür. Bunlar~ n çocuklar~~ 32 ayr~~ adla ça~~r~l-maktayd~. Ali, Abdulkâdir, Abdullah, Bedir, Bilâl, Kara Bilâl, Ey~nür, ~bra-him, Mahmud, Süleyman adlar~n~~ örnek olarak verebiliriz. Baba adlar~~ üze-rindeki de~erlendirmemizi ayr~~ bir makalede aç~klayaca~~m~zdan, burada bir tesbitimizi belirtmekle yetinece~iz'7. Mühtedi olanlar~n baba adlar~~ Ab-dullah olarak verilmekteydi. Bunu yanl~~~ de~erlendiren baz~~ kimseler baba 17 Y~lmaz Kurt, "Kozan (Sis) Sanca~~'nda Ki~i Adlar~", Ondukuzmay~s Üniversitesi E~itim
ad~~ Abdullah olanlar~n tümünü mühtedi zannetmektedirler. ~nceledi~imiz Adana ve Kozan mufassal defteri verilerine göre ~slam dinine geçen kimse-lere genellikle Mübarek, Cevher ve Mercan adlar~~ verilmekteydi. Nitekim Kozan defterinde 7 Mübarek, 2 Cevher, 1 Mercan ad~~ geçmektedir. Hepsi-nin de baba ad~~ Abdullah 'ur. Bunlar da genellikle cemaatin veya mahallenin son adlar~~ aras~nda geçmektedir'7a. Bilâl, Kara Bilal ve Ferhad adlar~~ konu-sunda Mübarek, Mercan, Cevher adlar~ndaki ölçüde kesin bir tesbitte bu-lunmu~~ de~iliz.
Gayr~müslimlerin Türk kültürüne olan ilgileri, ~ah~s adlar~n~n incelen-mesinde gördü~ümüz Türk adlar~~ ile ortaya ç~kmaktad~r. Bu bak~mdan bun-lardan bir k~sm~n~n da ~slamiyete geçmi~~ olmalar~~ gayet normal görülmeli-dir. Ancak bu din de~i~tirmenin kitle halinde oldu~unu gösterecek bir bel-geye bu incelememizde rastlayamad~k. 4482 ad içerisinde kesin mühtedi gö-züyle bakabilece~imiz sadece 10 ki~i bulunmaktad~r. Gayr~müslimler bütün halk gibi resm-i hane olarak 50 akça, resm-i mücerred olarak 6 akça öde-mekte idiler. Bundan ayr~~ olarak da önceleri 50 akça, inceledi~imiz dö-nemde ise 60 akça cizye veriyorlard~. Etin kilosunun 5 akça, pirincin kilosu-nun 5 akça, bir koyukilosu-nun 25-35 akça oldu~u bir dönemde 60 akça için bir Hristiyan~n din de~i~tirmi~~ olmas~~ bize uzak bir ihtimal olarak görülmekte-dir. Konuyu maddi zorunluluk ile de~il kültür yalunla~mas~yla aç~klamak ge-rekir.
~ah~s adlar~ n~ n alfabetik s~ ralamas~nda 1 veya iki defa geçen adlar~n daha çok oldu~u görülmektedir. Az kullan~lan adlar daha çok Türkçe adlar-d~r.
17a 1572 tarihli Adana Mufassalinda Milbârek ad~n~~ ta~~yan 78 ki~iden 75'inin babas~n~n ad~n~n Abdullah oldu~unu gördük. Kara Mübârek ad~n~~ ta~~yan 6 ki~iden de 5'inin babas~ n~ n ad~~ Abdullah't~r. Abdullah ad~n~~ ta~~yan 123 ki~iden 43'ünün babas~n~n ad~~ yine Abdullah ola-rak verilmi~tir.
KOZAN'DA ~AHIS ADLAR! Tablo VI: 1-10 Kez Geçen ~ah~s Adlar~~
Harf Toplam ad 1 2 3 4 5 6 7 8 9 621 Toplam 10 11-289 ki~i A 51 24 7 7 1 1 4 - - 7 681 B 22 11 2 - 1 1 1 - 1 - 1 3 109 C 5 1 1 1 1 - 1 - - 17 Ç 6 3-- 1--- - 1 -
~~
33 D 26 14 6 1 - 1 - - 4 97 E 24 13 3 1 3 - - - 2 1 1 74 F 8 3 3 - 1 1 27 G 16 1112 1 1 - - - 31 H 72 36 18 3 1 1 1 1 - 11 824 I - ~~ 20 10 - 1 2 7 366 K 42 25 4 3 1 1 1 1 2 - 4 166 L 4 2 2 6 M 28 10 3 1 2 - 3 - - 9 688 N 12 7 2 3 58 O 2 - 1 1 45 Ö 4 2-1~~
36 P 18 6 3 -11- 1 6 165 R 3 1 1~~
39 S 37 20 4 2 - - 1 2 1 2 5 323 $ 29 16 4 2 2 - - 1-- 3 134 T 15 11 2 2 48 U 3 1-1 1 20 Ü 6 4 2 138 V 3 1 2 152 Y 18 11 4 3 196 Z 5 4~~
9 Toplam 479 246 70 27 16 4 6 11 9 6 5 78 4.482Yukar~daki tablodan anla~~laca~~~ gibi toplam 479 ayr~~ ~ah~s ad~~ bulun-makta idi. Bunlardan 51 tanesi A harfi ile, 22 tanesi B harfi ile ba ~lamakta-d~r. Aile ba~layan 51 ad~n 24 tanesi 1 defa, 7 tanesi 2 defa geçmektedir. A ile ba~layan 51 ad~~ ta~~yan 681 ki~i bulunmaktad~r. 11 ve daha fazla ki~i taraf~ n-dan kullan~lan 78 ad~n 7 tanesi A harfi ile ba~lamaktad~r. Sadece 1 defa ge-çen adlarm toplam~~ 246'd~r. 479 ~ah~s ad~n~n 70 tanesi 2 defa, 27 tanesi ise 3 defa kullan~lm~~t~r.
SONUÇ
Bu çal~~mada 1572 tarihli Kozan (Sis) Mufassal Tahrir Defteri nde yer
alan ~ah~s adlar~n~n say~nn ve de~erlendirilmesi yap~lm~~t~r.
En çok kullan~lan ~ah~s ad~~ Mehmed'tir (% 6.4). Sonra Ali (% 6.1) ve
Ahmed (% 4.3) isimleri gelmektedir.
Yayg~n olarak kullan~lan 33 addan 10 tanesi peygamber ismidir. 3 tanesi ise 4 büyük halifeden Ali, Osman ve Ömerin adlar~d~r. Mahmud, Ahmed ve
Mustafa islâm peygamberinin di~er adlar~ndan oldu~u gibi Hamza da
amca-s~n~n ad~d~r. En çok kullan~lan 33 ad aras~nda sadece Sevindik ad~~ Türkçe olarak görülmektedir. Bu durum ad vermede dini dü~üncenin a~~r bast~~~ n~~ aç~kca göstermektedir. De~erlendirilen 4482 ~ah~s ad~ n~ n 2819'unu (% 62.8), bu 33 ad~~ ta~~yan kimseler ta~~maktad~r. Yayg~n olarak kullan~lan 78 ad~~ ise, nüfusun % 81'ini te~kil eden 3631 ki~i kullanmaktad~ r. Defterde ge-çen ~ah~s adlar~n~n toplam~~ ise 479'dur. Geriye kalan 401 ad~~ da nüfusun % 19'unu olu~turan 851 ki~i kullanmaktad~r. Yayg~n olarak kullan~ lan adlar
Arap kökenli Müslüman-Türk isimleri oldu~u gibi daha az kullan~lan adlar
da ço~unlukla Türkçe adlard~r.
~ah verdi, ~ah Kulu, ~ah Abdah gibi adlar bir mezhebe ba~l~l~~~~ göstere-bilecek adlar olup sosyal yap~n~n ayd~nlaulmas~na yard~mc~~ olacak ipuçlar~~ say~labilirler.
Gayrimüslimler içerisinde ~slâmiyet öncesi Türk adlar~ n~~ kullanma
ol-dukça yayg~nd~r. Vergi mükellefi 902 gayrimüslimden 144'ü (% 15.96) Türk ad~~ kullanmaktad~r. En çok kulland~klar~~ adlar ise, Bal~, Hüdaverdi,
Tanr~-verdi, Budak, Asil Bey, Sinan, Ferruh ve Karagöz'dür.
Gayrimüslim nüfusdan az say~da kimsenin ~slam dinine geçmi~~ olduklar~~ anla~~lmaktad~r. Deftere bu kimselerin baba adlar~~ Abdullah olarak yaz~ l-
KOZAN'DA ~AHIS ADLARI 623 maktad~r. Ancak bütün baba ad~~ Abdullah olanlar da dönme de~ildir. Dön-melere daha çok Mübarek, Cevher ve Mercan adlar~n~n verildi~i ve bunlar~n DefterVe cemaatlerin sonuna yaz~ld~~~~ görülmü~tür.
~ah~s adlar~n~n incelenmesinde bu kimselerin baba adlar~n~~ da ayn~~ me-todla inceleyerek sosyal yap~r ve sosyal de~i~meyi daha iyi aç~klayabilmek mümkün olacakt~r.
AÇIKLAMA
~ah~s adlar~ n~n yaz~m~nda Ebu'd-derrâ gibi az kullan~ lan adlarda transkribe kurallar~na uyulmu~, di~erlerinde gerek duyulmam~~t~r.
Birle~ik adlarm yaz~m~nda kelimenin daha aç~k görülebilmesi için ayr~~ ayr~~ yazmak tercih edilmi~tir. Bahtiyar, Aliyar, ~ahruh gibi ayr~~ yaz~ld~kla-r~nda pek anlam vermeyen adlar birle~ik yaz~lm~~t~r. Verdi ve geldi filleri yard~m~yla yap~lan ~ah~s adlar~~ da ayn~~ ~ekilde birle~ik yaz~lm~~t~r.
Tah~ir Defterlerinde ço~unlukla nokta kullan~lmam~~~ oldu~undan baz~~ isimler iki, hatta üç türlü okunu~a izin vermektedirler. Aziz kelimesinin yaz~m~~ ile üzeyr kelimesinin yaz~m~, Arap kelimesi ile ~zzet kelimesinin ya-z~m~~ ayn~d~r. Halil kelimesi Celil olarak da okunabilir. Bu tür adlarda yayg~n olan tercih edilmi~, di~er okunu~~ ~ekli de parantez içerisinde verilmi~tir.
Okunu~unda tereddüt etti~imiz adlann yan~na soru i~areti(?) konul-mu~tur.
Bu tür çal~~malar~n sonunda Türk ~ah~s Adlar~~ Sözlü~-ü 'nün haz~rla-naca~~~ dü~üncesiyle az kullan~lan ~ah~s adlar~n~n yan~na Defter'de yer ald~~~~ varak numaras~n~~ da verdik. Daha sonra da o ad~n 4482 ad içerisinde kaç defa geçti~ini, yani kaç ki~i taraf~ndan kullan~ld~~~n~~ gösterdik. Yayg~n olarak kullan~lan adlarm ise yayg~nl~k oran~n~~ % olarak ifade ettik. Örnek verecek olursak, Ahi Evren ad~~ Defter•de 1 defa geçmekte ve lb numaral~~ varakta yer almaktad~r. Ahmed ad~~ ise 193 ki~i taraf~ndan kullan~lmaktad~r. Bunun 4482 ada göre oran~~ %4.3'dür.
1572 Tarihli Kozan (Sis) Mufassal~nda Geçen Türk ~ah~s Adlar~~
~ah~s AdI.
Varak L212,
Sah~s Ad~.Varak
Top, / AAbdi 26 AL~~ 276 6,1
Abdiyar 1 Ali Bey 2
Abdulaziz 7 Ali Cafer
~~
Abdulcebbâr 36b 1 Ali Dede 37b 1
Abdulgaffar 4 Ali Dervi~~
~~
Abdulgani 3 Ali Fakih 2
Abdulharnid 1 Ali Gâzi 2
Abdulkâdir 17 Ali Han 38b 1
Abdulkerim 12 Ali Kaya 16a 1
Abdullah 27 Ali Nebi 73b 1
Abdullatif 3 Ali Pa~a 2
Abdulmezid
1
Ali~ar 3Abdurrahman 23 Ali Veled 82b 1
Abdulvehhâb 80b 1 Aliyar 8
Abdurr'az~k 8 Allahverdi llb 1
Abdurrezzak 8 Arab (veya ~zzet) 19b 1
A~ca Pir Dede 58a 1 Arab Ali 12a 2
Ahenli 49b 1 Arafa 15b 1
Ahi 3 Arafa Gazi 3
Ahi Evren lb 1 Arma~an
~~
AHMED 193 4,3 A~~k Seydi 12a 1
Ahmed Dervi~~ 56a 1 Atak 47b 1
Ahmed Fakih 2 Ayd~n 2
Ahmed Hac~~ 57a 1 Aydo~mu~~ 8
Alaaddin 3a 1 Azametullah 3
B
KOZAN'DA SAHIS ADLARI
Çal~k 12a
625 1
Bahad~r 42b 1 Çelebi 17
Bahtiyar 42b 1 Ç~rak 4
Balaban 16a 1 Çiçek 37b 1
Bal~~ (veya Bâ1i) 17 Çoban 16a 1
Bartlu (?) 72b 1
Bayezid 2 D
Bay Kulu 38a 1 Danyal 2
Bayram 2 Dar~c~~ 47a 1
Bayram Bey 85b 1 Da~temür 19a 1
Bayram Hoca 10 Davud 19
Bedir 8 Davud Sofi 59a 1
Be~ce 42a 1 Dede 15
Be~lik 17b 1 Dede Arif
Dede Bal~~ 2
Bekir 17
Bekir Ahmed Dede Fakih 36b 1
Bekri 38a 1 Demürta~~ 12b 1
Bekta~~ 1 Deli Murad 12b 1
Delü Ali 65b 1
Bende 4
Deniz 6
Beyrek 5
Bilâl 6 Dervi~~ Ali 37b 1
Budak 21 Devletgeldi 20b 2
Bulgar 6 Devlet Han 37b 3
Devir Bey 59a 1
C-Ç Divan (?) 82a 1
Cafer 7 Dokuz Ümmet 82a 1
Celal 48a 1 Dönmez 59a 1
Cesâmed (?) 47a, 59a 4 Dulkâdir 82b, 85a 2
Cevher 2 Durak 15
Cuma 3 Durdu 2
Çalabverdi 9 Durmu~~ 13
Dursun Ferruh 2
Dündar 2 Fethullah 4
Firitz 43a 1
E
Ebubekir 44a 1 G
Ebu Hayr 16a 2 Gaib Fakih
Ebu'd-derr (dürri) Gani 5b
Ebu'l-kas~m 4 Gazi 3
Ebu'l-mehdi 1 Göçgün 38a 2
Elvan 15a 1 Gö~ü 37a 1
Emin 9 Göçiçek 58a 1
Emir Ali 53b 2 Gökçe 42a 1
Emre 4 Gök Murad 59a 1
Enbiyâ 12 Gülâbi 5
Enik (?) 58a 1 Gül Ali 17b 1
Er Dede llb 1 Gül Bende 16b 1
Esbyar 61a 1 Gül Veli (Kel) 1 1 b 1
Esin (Esen) 58a 3 Gündüz 3
Evliya 10 Güne! 60b 1
Evliya Fakih 15a 1 Güvendik 7
Eylük 38b 1 Güverdi (Gördü) 40a 1
Eymür 9
Eymür Hasan 62b 1 H
Eymür Musa Habib 13
Habib Fakih
F Habil 2
Fakih 19b 1 Hac~~ 2
Fâz~l 20a 1 Hac~~ Ahmed 2
Fazlullah 2 Hac~~ Ali 4
Ferhâd 14 Hac~~ &ah
KOZAN'DA ~AHIS ADLARI 627
Hac~~ Budak 42a Hamza Fakih 3
Hac~~ Davud 2 Hançer (?) 12b 1
Hac~~ Dede 1 Hanifi 30
Hac~~ Hamza 2 HASAN 119 2,6
Hac~~ Hasan 3 Hasan Ali 14
Hac~~ Hüseyin 45a Hasayet (?) 39b 1
Hac~~ ~brahim 2 Haydar 6
Hac~~ ~sâ 2 Haydar Ali 60b 1
Hac~~ Mahmud 2 Haydar Fakih
Hac~~ Mazhar 1 Hayr 16a 1
Hac~~ Mehmed 2 Hayr Bey 77b 1
Hac~~ Minnet 1 Hay~-eddin 70b 1
Hac~~ Murad 1 Hayrullah 54a 1
Hac~~ Musa Hayrünnâs 9b 1
Hac~~ Mustafa HIZIR 57 1,2
Hac~~ Piri 56a H~z~r Ali 7
Hac~~ Ramazan 75b H~z~r Bal~~ 15
Hac~~ Yakub 37b 1 H~z~r Dede
Hac~~ Yusuf 2 H~z~r Han 16a 1
Hakverdi 26 Hoca 8
Hâli 56a 1 Hoca Ahmed 2
Halid 61b 2 Hoca Ali 1
HALIL 124 2,7 Hoca Eyub 45b 1
Hamdullah 2 Hoca Fakih 16a 1
Hamdullah Fakih Hüdaverdi 22
Hamid 3 Hürmet~a(h) 57b 2
Hamid Fakih 73b Hürmet~a(h) Hac~~ 57b 1
HAMZA 145 3,2 Hüsâm
Hamza Bâli 2 Hüsam Dede 39a 1
Hüseyin Fakih Hüseyin Gazi
17a 1
1 K
Hüseyin Hac~~ 2 Kabil 2
Hüsrev 1 Kâd~~ 12b 2
Kad~~ Ahmed 72b 1
Kadir Kulu 1
I-~~ Kadir Verdi 6
~BRAH~M 136 3,0 Kalemder 5
~brahim Fakih 45a 1 Kalu 74a 1
~ dris 15 Kanber 8
~dris Fakih ~~ Kara Ali 73b 1
~lbey 4 Kara Bilâl 42b 1
~lbeyi 46a 1 Kara Hamza 1
~lyas 31 Kara Kurd 12b 1
~mir Hac~~ 42a 1 Kara Ümmet 49b 1
~ M~RZA 46 1,0 Kara Veli 1
~ne Bey 38b 2 Karaca 7
~ne Gazi 17b 1 Karagöz 47b 1
~ne Hoca 4 Karaman (Kahraman) 13
~nsan Bey 37b 1 Karl~~ 18b 2
~sa 35 Kas~m 30
~sfendiyâr ~~ Kaya 8
~shak 3 Kaya~~ 84b 1
~skender 36 Kay~~ 16a 1
~slâm 73b 1 Kemal Fakih llb 1
~SMA~L 46 1,0 Kerim 4
~smet 1 K~lç~k Mustafa 12b 1
~srafil 1 1 b 1 K~r Ali 71b 1
~srail 4 K~r Fakih 70b 1
~zzet (Arab) 75b 1 K~ymas 39a 1
Koçu Kovan Kör Veli Kör Yusuf Köse ~brahim Kubad Kubad Fakih Kula~uz Kulu Kuran Kuran ~ah Kutlu Bey Küçük Lala Latif Lutfi Lutfullah MAHMUD Maksüd Mansür Mazhar Mehdi MEHMED (Muhammed) Mehmed Fakih Mehmed Hac~~ Mente~e 62a 39h 15a 72b 63a 39b 68a L 39b 61b M
KOZAN'DA ~AHIS ADLARI 1 Mercan 3 Merdan 2 Mestan 1 Mihmad 1 Minnet 23 Mirza 1 Misafir 3 Muhsin 3 Muhyiddin 1 MURAD 1 MUSA 1 Musa Fakih 1 MUSTAFA Mübarek Mübe~~ir 1 Münir 2 Mürsel 1 Mürüvvet 2 Müstecâb 53 Naci 17 Nasuh 17 Nazar 2 Nazar Gazi 7 Nebi 289 6,4 Nebi Fakih
Nur Ali (Boz Ali) 4 Nurcu (?) Nur Dede 7 Nureddin N 42b 61b 42a 60b 16a l' 3 57a 43a 16a 17b 75b 62a 47b 1 1 4 1 29 1 1 1 2 46 61 3 115 7 1 2 13 1 1 17 1 1 18 1 12 1 2 1 629 1,0 1,3 2,5
Nüri 47b 1 Receb 3 Nurullah
o-(5
2 Resül S 9O~an 20a 2 Sadaka 18b 1
OSMAN 43 1,0 Sad~k 2
Ö~üd 74b 1 Sa'clullah 3
Ömer 31 Salih Fakih
Örküd (Ürgüd) llb 1 Sar~~ 3
Özdemir 44a 3 Sar~~ Fakih (Sar~~ Fak~)
P-R San ~lyas
Pir 74b 1
Savc~~
Pir Ahmed 22 Sefer
2
Pir Ali 24 Selim
7
Pir Bedir 6 SELMAN
45
Pir Bende 16b 1 Sevindik 31
Pir Budak 12
Sevindik Hac~~ 57b 1
Pir Dede 14 Seydi
21
Pir Aziz 2 Seydi Abdal
82a 1
Pir Hasan 1 Seydi Ahmed
6
Pir Gâib 7 Seydi Ali
9
Pir Kulu 10 Seydi Gazi
1
Pir Mehmed 2 Seydi Han
1 Pir Veled
Seydi Kas~m 59a 1
Pir Veli 33 Seydi Koca
84b 1
Pir Ald~k 39b 1 Seydi Mehmed 1
Piri 25 Seydi Yar
10 Pirli 71b 1 Seyfullah 73b 1 Polad 2 Sinan 59b 1 Ramazan 27 Sinir 58b 1 1,0
KOZAN'DA ~AHIS ADLARI 631
Sofi ~brahim 74a 1 ~ehrimân 73b 1
Sultan 82b 1 ~ehriyal. • 2
Sultan Hoca 42b 2 ~eyh Ali 23
Sultan ~ah 39b 1 ~eyh Dunan 61b 1
Sun'ullah 2 ~eyh Hanefi 74b 1
Sübhanverdi 33 ~eyh Minnet 2
SÜLEYMAN 110 2,4 ~eyh Murad 1
Süleyman Halife ~~ ~eyh Yunus 18b 1
Sülmen 10 ~eyhi 3
Sülü 7 ~uayb 70a 1
Sülü Kaya ~~ ~ükür Bal~~ 1 1 b 1
T
~aban 9 Taceddin 17a 1
~adi 17a 1 Tahir 2
~adman 73b 1 Tanr~verdi 20
~ah Abdal' 43a 1 Ta~demür 2
~ah Ali 38b 1 Tayyib 51a 1
~ah Bende 4 Temür (Demir) 83b 1
~ah Budak 3 Terken 36b 1
~ah Hüseyin 1 Timur 68a 1
~ah Kulu 21 Torasan ~~
~ah Mehmed 2 Tu~rul 46a 1
~ah Merd 12b 1 Tura Han 53b 1
~ah Murad 8 Tur Ali (Nur-Boz) 13
~ahruh 2 Turan 39b 1
~ahsüvar 61a 1 Tura~ah 20a 1
~ahtemür 46a 1 Turgut ~~
~ah Veli 35
~ahverdi 4 U-ü.
Ulu Bey 39b 1 Ye vm Dede 38b 1
Umur 3 YeVM Hayr 2
ÜMMET 120 2,6 Yevmi~ 'l-hayr 2
Ümmet Dede 39b 1 Y~ lan Alisi 47b 1
Ümmet Fakih 80b 1 Yol Kaya 61 b 1
Ümmet Hac~~ 83b 1 Yol Kulu 39a 1
Üveys 14 YUNUS 47 1,0
Üveys Hoca 16b 1 Yunus Hac~~
V YUSUF 80 1,7 Vefâdâr 84a 1 Z Veled 11 VEL~~ 140 3,1 Zekeriyya Zeynel Y Zeyyâl 5
Yahya 2 Zimmet Han 21a 1
YAKUB 50 1,1 Zümrild Kulu 71b 1
Yakub Han 70a 1
Yakub Yar 77b 1 Yakut 40a 1 Yaram~s 2 Yard~m ~ah 38b 1 Yeni Bey 85b 1 Yetilmis 42b 1
633
B~BL~YOGRAFYA
GÜZELBEY, CEMIL CAHIT, "Gaziantep ~er'i Mahkeme Sicillerinde Türkçe Ki~i Adlan", Türk Kültürü, XII/252 (1984), s. 246-249.
HALAÇO~LU, YUSUF, "Tapu-tahrir defterlerine göre XVI. yüzy~l~ n ilk yar~s~nda Sis (=Kozan) Sanca~~", ~CIEF Tarih Dergisi, Say~: 32 (1979), s. 819-893.
HIZIR BEK GAYRETULLAH, "Kazak Türklerinde Ki~i Adlar~", Türk Kültürü, I/10 (1963), s. 13-17.
~NALCIK, HALIL, "V. Beyelmilel Onomastik ilimler Kongresi, Salamanca 12-15 Nisan 1955", Belleten, XX/78 (1956), s. 223-28.
KURT, YILMAZ, "Adana'da 1572 Y~l~ nda Kullan~ lan Türk Erkek ~ah~s Adlar~", Belleten, LVII/218 (1993), s. 173-200.
,"Kozan (Sis) Sanca~~'nda Ki~i Adlar~", Ondokuzmay~s Üniversitesi E~itim Fakültesi Dergisi, V (1990), s. 179-194. (Bu makâlede Kozan Sanca~~~ Baba adlar~~ incelenmi~tir).
MEYDAN-Larousse, "Bal~m Sultan", c. II, s. 110.
Ö~EL, BAHAEDD~N, Dünden Bugüne Türk Kültürünün Geli~me Ça~lar~, Türk Dünyas~~ Ara~t~rmalar~~ Vakf~, 3. bs., ~stanbul 1988.
RASONYI, LASZLO, 'Türk Özel Adlar~n~n Kaynaklar~", A. Ü. DTCF Türkoloji Dergisi, I/1 (1964), s. 71-101.
SÜMER, FARUK, "Çukur-Ova Tarihine Dair Ara~t~rmalar (Fetihden XVI. yüzy~l~n ikinci yar~s~na kadar), DTCF, Tarih Ara~t~rmalar~~ Dergisi, I/1
(1963), s. 1-113.
TUNCAY SELMA-ADV~YE AYSAN, Türk Adlar~~ K~lavuzu, Dilimizde Kad~n ve Erkek Adlar~, Ankara 1981, Bilgi Yay~nevi.
YED~YILDIZ, BAHAEDD~N-~ZG~, ÖZKAN" 1455 Y~ l~ nda Ordu ve Yöresinde Kullan~ lan ~ah~s Adlar~ " H.Ü., Edebiyat Fakültesi Arma~an Dizisi I. (~ükrü Elçin Arma~an~), Ankara 1983, s. 361-368.
