A.L. MACFIE, Orientalism: A Reader, Edinburg University Press,
Edinburg 2001, 8+365+9 sahife.
"Orientalizm" genel anlamda geleneksel "Do~u bilimleri" olarak anla~~l~rken XX. yüzy~l~n ikinci yar~s~ndan itibaren, bir ba~ka deyi~le koloniyalizmin sona ermeye ba~lamas~yla yeni bir anlam çerçevesi kazanm~~t~r. Buna göre yeni dönemde Orientalizm teknik bir ifade olmaktan ç~ -karak, do~u ve bat~~ ikilerninde bat~~ ve bat~~ emperyalizrninin hayat anlay~~~, do~u toplumlar~~ veya daha ziyade ~slam toplumlanna kar~~~ geli~tirilen bir tav~r, bir ideoloji olarak takdim edilmeye ve anla~~lmaya ba~lannn~ur. Bir bak~ ma hakim Bat~n~n Do~uya kar~~~ politikalar~n~ n me~rula~urma gayrederini de içeren bu yakla~~m tabiauyla pek çok hararetli tart~~malar~n da konusu olmu~~ ve olmaya devam etmektedir. ~üphesiz bu haliyle Orientalizmin en keskin tenkitçilerinin Do~u kültüründen kaynaklanmas~~ tabidir. Nitekim bunlar aras~nda Abdüllatif Tiba~~i, Edward Said en tan~nanlar~~ ve tesirleri en geni~~ olanland~r. Bunlar~n yan~~ s~ra Mancizm temeline dayal~~ ele~tiri-leri ile bizzat Bat~~ kaynakl~~ yakla~~ mlar aras~nda Bryan S. Turner ile daha öncelerde Maxime Rodinson'u özellikle kaydetmek gerekir.
~ster Do~u kaynakl~~ ister Bat~~ kaynak!' olsun Orientalizme yöneltilen tenkider dört ana nokta-i nazarda toplan~labilir. Bunlar Oriantalizmin emperyalizmin bir arac~~ olmas~, yeni sö-mürgecilik döneminde do~u toplumlar~n~~ kontrol alt~nda tutabilmek için geli~tirilen politika-lardan biri olarak gündeme getirilmesi. Bat~~ ç~karlar~na uygun bir dünya ve ~slam anlay~~~n~n ge-li~tirilmesi çabas~, Bat~n~n ~slam toplumlar~na kar~~~ uygulad~~~~ sosyal, ekonomik, etik ve askeri politikalar~= me~rula~unlma gayretlerinin ürünü olmas~~ gibi genel yakla~~ mlarla ifadelendiri-lebilir. A~a~~~ yukar~~ Orientalizmin bütün tenkitçileri taraf~ndan tek tek veya bütün olarak vurgu-lanan bu noktalara günümüzde Edward Said'in ifadeleriyle topyekiin bir sorgulanma süreci ba~-latm~~, uzun y~llar entellektüel gündemin ba~~ konular~ndan birini i~gal etmi~tir. Filistin as~ll~~ Amerikal~~ bir H~ristiyan Arap ve ~ngiliz dili- edebiyat~~ uzman~~ olan Edward Sid ~ahs~nda topla-d~~~~ Do~u ve Bat~~ kültürlerinin birle~iminin verdi~i iç görü ve güvenle Orientalizm hakk~ nda çok net ve meydan okuyucudur. Said'e göre Orient bir Bat~~ icad~d~r. Bat~~ dü~ünce ve felsefesi-nin geli~tirdi~i ben ve ötekiler anlay~~~n~ n gere~i olarak Bat~~ kendini alulca geli~mi~, insan, üs-tün, do~ru, yarat~c~~ ve geli~meci olarak tavsif ederken tabii olarak bunun kar~~t~ nda olan Do~u, aluld~~~, geri, duygusal, zalim, barbar, bozulmu~, pasif, a~a~~~ vb. kavramlarla ifadelendirilmi~tir. Oryantalist literatür Do~u ve Bat~~ farkl~l~~~n' bu temele dayand~ ran say~s~z fantezilerle dolud~~r ve bütün bunlar~ n nihai hedefi birinci grubunun ikinci gruba kar~~~ hakimiyetini me~rula~ur-maktan da öte bunun tabii bir hak ve görev olarak takdim edilmesine matuftur. Esasen Bat~'n~ n medeniyet götiirme misyonunun dayand~r~ld~~~~ temel anlay~~~ da budur.
Elimizde bulunan kitap Orientalizmin dayand~~~~ felsefi temellerden teori ve uygulamala-r~na, savunuculanndan tenkit edicilerine kadar son iki yüz y~ll~k birlusim temsilcileri mahiye-tinde pek çok dü~ünür, yazar, politikac~~ ve akademisyenin çe~itli dönemlerde kaleme ald~~~~ ve makalelerinden seçme toplam 37 yaz~dan bir araya getirilmi~~ son derece önemli, meseleyi bütün yönleriyle ortaya koyucu, temel bir çal~~ma olmu~tur. Esasen kitab~~ olu~turan yaz~lar~ n baz~lar~ -n~ n ba~l~ klan da bu hususu aç~ kça ortaya koyar mahiyettedir. Mesela Karl Marx, 'The British Rule in India"; P. Martino, "Les Cmmencements de l'Orientalisme"; F. Nietczche, "Appearence and the Thing -in Itself"; M. Foucault, "Truth and Power"; A. At~del Melek, "Orientalizm in Gri-ses"; A. L. Tibawi, "English Speaking Orientalists"; F. Gabrielli, "Apology for Orientalizm"; E. Sid, "Shatterded Myths"; "Arabs, Islam and the Dogmas of the West"; B. S. Turner, "Mani and
216 KITAP TANITMA
the End of Orientalism"; "From Orientalism to Global Sociology"; D. P. Litte, "There Arab Cri-tiques of Orientalism"; S. Schaar, "Orientalism at the Service of Imperialism and Orientalism in Revers"; B. Lewis, "The Question of Orientalism"; A. Ahmad, "Beetween Orientalism and Histo-ricism"; B. Melman, "Humanising the Arabs"; J. Mac Kenzie, "History, Theory and the Arts; "F. Dallmayr", "Exit from Orientalism".
Orientalizm, son birkaç yüzy~ll~k tarihi arka plan bütün ideolojik ve dini birikimiyle art~k ba~l~~ ba~~ na bir fenomen olarak tarihi ve bilinçleri ~ekillendirmede mutlaka fonksiyonel olmu~~ ve olmaya da devam edecektir. XXI. Yüzy~lda gelinen son nokta belki de kelimenin çok kulla-n~lm~~~ olmas~n~n verdi~i olumsuz ça~r~~~mlar~n etkisinden s~yr~lmak dü~üncesiyle Orientalizm çal~~malar~~ art~k Bat~~ üniversitelerinde "Area Studies" ba~l~~~~ alt~nda i~lenmektedir. Literatür ve metot olarak zaman zaman farkl~l~k arz etse de fonksiyon olarak yukar~da belirtilen genel amaç-larla ba~lanus~ n~~ kaybetmesi mümkün görünmeyen bu yeni ba~l~k alt~ ndaki çal~~malar~n Mo-dern Dünyay~~ ~ekillendirmede yine çok müessir olaca~~~ özellikle 11 Eylül olaylar~ndan sonra çok net bir ~ekilde ortadad~r. Bununla birlikte ilgili literatür inceledi~inde görülece~i üzere dini ve ideolojik saiklerin d~~~ nda samimi entelektüel ve akademik gayretlerin de bulundu~u bir ger-çektir.
Ayn~~ zamanda Osmanl~~ tarihi ile ilgili ara~urmalanyla da tan~nan A.L.MacFie'nin editörlü-~ünü üstlendi~i bu çal~~ma ~üphesiz Orientalizmie ilgili bütün olup biten de~ildir. Basit bir lite-ratür ara~t~rmas~ nda bile konunun hala bütün cazibesiyle ilgileri toplamaya devam etti~i ve son on y~lda en az yirmi kadar müstakil çal~~ma yap~ld~~~~ görülecektir. Mac Fie konuyu tarihi bir kronolojide din, emperyalizm, kültürel yakla~~mlar, ideolojik (marksist) bak~~~ ve feminist anlay~~~ zaviyelerinden ortaya koyan seçilmi~~ metinlerle okuyucusuna sunmaya çal~~an temel bir el kitab~~ olu~mu~tur. Bu tarzdaki bütün seçici çal~~malar için bak~~~ aç~lar~na göre eksik bulunan ~eyler söylenebilir. Ancak MacFei'nin çal~~mas~n~n göze çarpan belki de en önemli eksikli~i bir konu ve kavram indeksinin bulunmay~~~d~r. Böyle bir index ~üphesiz geni~~ yelpazedeki okuyucular için faydal~~ bir klavuz olurdu. Eserin sonundaki bibliyografya ise daha geni~~ bilgi sahibi olmak isteyenleri entellektüel dünyan~n labirentine yönlendirebilecek mahiyettedir
