Fetüs Beslenmesi
G ülden K oksal* G iriş
S ağ lam b ir bebek d ü n y a y a g e tireb ilm e k için, g eb e k a d ın ın y e te rli ve dengeli b ir beslenm e p ro g ra m ı u y g u lam a sı g e re k ir. Y e te rli v e d e n g e li beslenm e d erk en gebe a n n e n in p ro te in , y ağ , k a lo ri, m in e ra l ve v ita m in ler b a k ım ın d a n gerek isin im lerin e u y g u n b ir d iy e t u y g u la m a s ı g e re k tiğ i b e lirtilm e k te d ir. G eb e a n n e n in beslenm esi e sn a sın d a h e r a n g e lişm e k te o lan fetüsün ve a n n e n in ken d i o rg a n iz m a s ın ın y a p ım m a d d e le r in e artm ış o la n gerek sin im lerin in d ik k a te a lın m a sı g e re k ir.
G ebelik, fizyolojik b ir o lay d ır. G e b e k a d ın d a m e y d a n a g e le n m e ta b o - lik o lay la r 3 a n a kısım d a in celen ir.
1. G ebeliğin getird iğ i e n d o k rin ve m e ta b o lik d e ğ işik lik le re ilişk in d u ru m .
2. M e ta b o liz m a d a p la s e n ta n ın etkisi, 3. M e ta b o liz m a d a fetü sü n etkisi,
B u ra d a k arşım ıza b ir soru çıkıyor. Bu d a üç a n a k ısm ın b irb iriy le kesin b ir şekilde a y rılm a d ığ ıd ır; ç ü n k ü fizy o lo jik ç a lış m a la r g e b e b ir k a d ın d a b u b irb irin e çok ilişkili k o n u la rın ay n ı a la n d a to p la n d ığ ın a işa re t etm iştir.
G eb eliğ in ilk d ev resin d e p la se n ta ve fetüs k ü ç ü k o ld u ğ u iç in a n n e n in h o rm o n a l dengesi b u ikisi ü z e rin e geniş ö lçü d e etki e tm e k te f a k a t g e b e lik ilerledikçe d u ru m değişm ekte fetus ve p la s e n ta n ın a n n e y e etk isi a r t m a k ta d ır.
P lasen ta ve G ö revleri
Ç o cuk ve a n n e a ra s ın d a iletişim i sa ğ la y a n o rg a n p la s e n ta d ır. P la s e n ta k a ra c iğ e r g ö rü n ü m ü n d e o lu p d a m a r la r d a n ve z a r l a r d a n m e y d a n a gelm iş 1,5-2 kg. a ğ ırlığ ın d a b ir o rg a n d ır. Ç o k k a rm a ş ık b ir o r g a n o la n p la s e n ta salg ılad ığ ı h o rm o n ve e n z im le rle g e b e liğ i d ü z e n e k o y a r ve d e v a m ın ı sağ lar.
liE S L E N M E V E D İY E T D E R G İS İ 147
P la se n ta n ın en ö n em li g ö rev i; besin elem en tlerin i a n n e k a n ın d a n fetus k a n ın a diffusyon y o lu y la geçirm ek, fetüsten de a rtık ü rü n le ri a n n e y e g e ri v e rm e k tir. O n u n için p lase n ta z a rın ın seçici g eçirgenliğ ini b ilm e k ve ö n e m in i a n la m a k g erekir. Bu g eçirgenlik say esin d ed ir ki fetüse y a ş a m a o rta m ı sağ lan ır. Besin elem en tleri g ib i a n n e ve fetüs a ra s ın d a gaz alış verişi de p la se n ta aracılığ ı ile o lu r. A n n e k a n ın d a k i oksijen fetüs k a n ın d a k i oksijenle basınç farkı n ed en iy le p la se n ta n ın geniş sin ü slerin e gelir ve villüs z a rın d a n geçerek fetus k a n m a verilir. K a rb o n d io k s it d e a n n e d o k u la rın d a m e y d a n a geldiği gibi, fetus d o k u la r ın d a d a d e v a m lı b ir şekilde m e y d a n a gelir ve p lase n ta y o lu y la a n n ey e u la ş tırıla ra k atılır.
P la se n ta n ın b u seçici geçirgenliği n ed en iy le b irço k a n tik o rla rı b irik tire re k , virüs ve b a k te rile re karşı k o ym a özelliği v a rd ır. Y a n ife tü s ü dış e tk ile re karşı k o ru r. G ebeliğin son h a fta la rın a k a d a r fetüse kalsiyu m , d e m ir, g a m m a g lo b u lin tara n sfe ri y a p a ra k erken d o ğ u m a n ın d a ço cu ğ a g erek li b ü tü n m a d d e le ri ön ced en sağlam ış o lu r.1
P la se n ta n ın ikinci b ir g örevi d e d e p o la m a d ır. G eb eliğ in ilk b irk a ç a y ın d a p la s e n ta son d erece h ızlı b ir şekilde b ü y ü d ü ğ ü h a ld e fetüs o ld u ğ u g ib i k a lır, y a n i p la se n ta y a o ra n la k ü ç ü k tü r. Bu z a m a n d a ö n e m li m ik ta r d a m e ta b o lik m a d d e le r y a n i p ro te in le r, kalsiyum ve d e m ir g e b e li ğ in ile ri d e v irle rin d e fetü sü n b ü y ü m esi için p la s e n ta d a d e p o e d ilir.2
K a ra c iğ e rin n o rm a l in sa n d a y a p tığ ı g örevleri, p la s e n ta fetüs için y a p a r. Bu g ö rev le r d e, besleyici b ir d ep o ve fetüs için gerekli m a d d e le ri o n a g e ç irm e k tir. Ö rn e ğ in p la se n ta glikozu glikojen o la ra k d e p o e d e r ve g e re k tiğ in d e glikoz o la ra k e m b riy o n ik k a n d o laşım ın a v e rir, b u d a n o rm a l in sa n ın k a ra c iğ e rin in y a p tığ ı görevle a y n ıd ır. Bu o lay la d a p la se n t a fetal k a n ın d a k i glikoz y o ğ u n lu ğ u n u d e n e tim a ltın d a tu tm u ş o lu r. F e tü sü n b ü y ü m esiy le b irlik te m eta b o lik g örevleri b a k ım ın d a n p la s e n ta n ın ö n e m i a z a lır ve b u a ra d a fetüs k a ra c iğ e ri b ü y ü y e re k bazı g ö rev lerin i y a p m a ğ a b a şla r.
Fetü s
R a h im içi y a şam 2 kısm a a y rıla ra k in celenir. 1. E m b riy o n ik devre,
2. F e ta l y a şan tı.
Bu a ra d a k i a y ırım çok kesin d eğ ild ir ve çeşitli kim selere ve g ö rü şlere g ö re d eğişebilir. E m b riy o n ik dev re a n n e k a rn ın d a k i gelişim in ilk sekiz h a fta sı o la ra k d ü ş ü n ü lü r. B u n d a n so nraki d ev re fetal y a ş a m d ır.
148 I 'i.tCs i ) i :s ı.ı..\'M i- :s i
Fetüsün Fonksiyonel G elişim i ve B ü yü m esi
P la se n ta n ın gelişim i fetü sü n ilk d e v re lerd e k i gelişim ine g ö re d a h a h ız lı d ır. İlk 2-3 h a fta fetüs m ikroskobik b ir g ö rü n ü m d e d ir, fa k a t s o n ra d a n boy u ve kilosu b irb irin e o ra n lı o la ra k a rta r. 4 h a fta lık fe tü s ü n b o y u yaklaşık o la ra k 2-3 m m . d ir. 8 h a fta d a b u 2,5 cm . 12 h a f ta d a 10 c m ., 20 h a fta d a 25 c m ., 40 h a fta d a 50 cm . e ulaşır.
D ö llen m e d en 1 ay so n ra fetü sü n b ir çok o rg a n ı b e lirle n m e y e b a ş la r ve 2 ilâ 3 aylık ik en b ü tü n a y rın tıla rıy la o lu şu r. 4 aylık fe tü sü n o r g a n la rı h em en h e m e n yeni d oğm uş b ir ço cu ğ u n m in y a tü r g ö r ü n ü m ü n d e d ir. F a k a t selluler gelişim h e n ü z ta m a m o lm a d ığ ı için 5 a y u z a y a n b ir gebelik d ö n em iy le eksikler ta m a m la n ır ve çocuk, d o ğ a c a k v e y e n i b ir o rta m a u y a c ak h a le gelir. F a k a t d o ğ d u k ta n s o n ra b ile b a z ı o r g a n la rı ö rn eğ in , sin ir sistem i, b ö b re k le r, k a ra c iğ e r h e n ü z g e lişim in i t a m a m la m a m ış tır.3'4
Fetüsün Beslenm esi
F etüs en erji h a rc a m a sı için glikoz k u lla n ır ve b ü y ü k ö lç ü d e y a ğ ve p ro te in dep o su v a rd ır. Bu d e p o n u n b ü y ü k b ir kısm ı g lik o z d a n se n te z edilir, b ir kısm ı d a a n n e k a n ın d a n em ilir. Bu g e n e l m e ta b o litle rd e n başka diğ er m a d d e le r de fetüs m e ta b o liz m a s ın d a ö n e m li ro l o y n a r la r . B u n la r kalsiyum , fosfor, d e m ir ve v ita m in le rd ir.
P r o t e i n m e t a b o l i z m a s ı : B ir k a d ın a a m in o a s it e n je k te ed ildiğind e ve b ir h ip e ra m iııo a sid ite m e y d a n a g e tirild iğ in d e fe tü s ü n k a n ın d a d a am in o asitlerin fazlalaştığ ı g ö rü lm ü ş tü r.5 B u g ö z le m g ös term iştir ki a n n e k a n ın d a y o ğ u n b ir h a ld e b irik e n a m in o a s itle r h ız lı b ir şekilde a n n e d e n p la s e n ta y o lu y la k ü ç ü k m o le k ü lle r h a lin d e fetü se g eçm ek ted ir. A n n e n in ald ığ ı p ro te in in k a lite li o lu p o lm a m a s ı ço k ö n em lid ir. Ç ü n k ü fetüs egoist b ir şekilde k e n d i ih tiy a ç la rı iç in a n n e d e n dev am lı besin elem en ti tra n sfe r e d e r. F e ta l p r o te in , fetü s k a n ın d a k i a m in o asid in y o ğ u n lu ğ u n a b a ğ lıd ır ve d e v a m lı tra n s fe r e d ile n v e fetal k a n d a b u lu n a n yüksek y o ğ u n lu k ta a m in o a sitle r, ç o c u ğ u n d a h a ç a b u k b ü y ü m esin d e ro l o y n a rla r. F e tü s a m in o a s itle rd e n k e n d i iç in g e rek li b ir çok p ro te in i sentez e d e r. P ro te in m e ta b o liz m a s ın ın a r tık ü r ü n leri o la n k re a tin , k re a tin in , ü re ve ü rik asit p la s e n ta y o lu y la a n n e k a n ın a v e rilir ve a n n e b u n u d ışa rı a ta r.
K a r b o n h i d r a t M e t a b o l i z m a s ı : G e b e liğ in d e ğ işik d ö n e m le rin d e p la s e n ta n ın k a r b o n h id r a t m e ta b o liz m a s ın d a o y n a d ığ ı ro lle r d eğ işiktir. P a n k re a sta k i la n g e rh a n s a d a c ık la rı v e k a ra c iğ e r g e liş tik te n so n ra p la s e n ta b u k o n u d a k i ö n e m in i y itirirk e n , p la s e n ta n ın g lik o je n d e p osu a z a lır b ü y ü y e n k a ra c iğ e rd e g lik o jen ç o ğ a lır. G lik o litik e n z im le r p la s e n ta d a b u lu n u r ve b u n la r ın y a rd ım ıy la k a r b o n h id r a t fetü se ile tilir .
B E S L E N M E V E D İY E T D E R G İS İ 149
A n n e k a n ın d a k i glikoz fetü sü n k in e n a z a ra n d a h a y o ğ u n d u r. A n n e n in d a m a r için e enjeksiyonla glikoz verilse, a n n e ve fetü sün glikoz d ü z e y in d e b ir a rtış g ö rü lü r, fak a t b u seviye a n n e d e fetü sü n k in e n a z a ra n d a h a y ü k se k tir. Ö rn e ğ in , fetüs k a n ın d a k i n o rm a l glikoz seviyesi yaklaşık o la ra k % 20-30 o ra n ın d a a n n e k a n ın d a k i glikoz seviyesinden azd ır. O n u n için glikoz fetüs ta ra fın d a n çok hızlı o la ra k m eta b o liz e ed ilir. G lik o z a n n e k a n ın d a fetüs k a n ın a d ev am lı o la ra k geçer. G likoz p la s e n ta d a n 2 y o lla geçer. B u n la rd a n b iri a n n e d e n p lase n tay a , p la s e n ta d a n fetü se; d iğ e rid e fetüsteıı p lase n tay a , p la s e n ta d a n a n n e y ed ir. F ru k to z d a p la s e n ta y o lu y la a n n e d e n geçer. P la se n ta fru k to z d a n glikoz y a p a b ilecek k a p a site d e d ir ve bu d e p o la n ır. F etü s k a rb o n h id ra tın ın b ü y ü k b ir kısm ı a n n e k a n ın d a n glikoz şeklinde p la se n ta y o lu y la fetüse gelir fetus o n u e n e rji h a rc a m a sı için k u lla n ır a rta n kısım d epo h a lin d e p la se n ta y a g eri g ö n d e rilir. Bu sürece tra n s p o rt m ek an izm ası a d ı v e rilir.5
Y a ğ M e t a b o l i z m a s ı : P la se n ta d ak i y ağ o ra n ı g eb elik ile r led ikçe b ir a z a lm a gö sterir ve % 50 k a d a r d ü şebilir. A n n e k a n ı fetüs k a n ın d a n d a h a fazla y ağ taşır, b u d a fetüsü n y a ğ la rı k a rb o n h id r a tla r d a n sen tez e ttiğ i ve a n n e k a n ın d a k i y a ğ la rın p la s e n ta d a n g eçm ediğ i şek lin d e a ç ık la n a b ilir. H a y v a n la r ü z e rin d e y a p ıla n d e n e y le rd e h iç b ir fosfolipid m o le k ü lü n ü n a n n e d e n fetüse tra n sfe r o lm a d ığ ım fa k a t b u fo sfo lip id lerin p la s e n ta ta ra fın d a n em ilip, p la s e n ta d a h ızlı b ir d e ğ i şikliğe u ğ ra y a ra k y a ğ asitleri şeklinde fetüse v e rild iğ in i g ö sterm iştir. Bu ç a lış m a d a n , p la se n ta n ın fosfolipidleri sentez etm e y eten eğ i o rta y a çık m ıştır. Ç ok k ü çü k m ik ta rla rd a y a ğ asiti, yağlı yiyeceklerle beslenm iş fare fe tü sü n d e b u lu n m u ş tu r. E n a z ın d a n fare le rd e fetal fosfolipid ve k o le ste ro lü n b ü y ü k b ir kısm ı ve y a ğ asitleri fetüs ta ra fın d a n sentez e d ilir le r .5
K a l s i ı ı m v e F o s f o r M e t a b o l i z m a s ı : F e tü ste 30 m g k a lsiu m d e p o e d ild iğ i h e sap la n m ıştır. Bu d ep o gebelik sü resin in son y a n s ın d a h a tt a son 4 h a fta sın d a to p la n m a y a b a şla r. Bu a y n ı z a m a n d a fetü ste m e y d a n a gelen hızlı b ü y ü m e ve kem ik lerin ossifikasyonu (ki reçlen m esi) s o n u c u d u r.6
F e ta l y a şam ın erk en d e v irlerin d e kem ik h e n ü z m e y d a n a g e lm e m iştir. Y u m u şa k b ir k ık ırd a k h a lin d e d ir. Y a p ıla n rö n tg e n d e n e y le rin d e ossifikasyo nun geb eliğ in 4. a y ın d a n so n ra b aşlad ığ ın ı o rta y a k o y m a k ta d ır.
Ö zellik le şu n u n o t etm eliyiz ki, gebelik süresince fetü sü n ih tiy a c ı o la n k alsiy u m ve fosfor m ik ta rla rı a n n e n in k em iğ in d ek i m ik ta r la r ın sa d ec e 1 /50 si d ir. D olayısyile b u m in e ra lle r az b ir m ik ta r ile a n n e d e n
150 l'K T Ü S B E S L E N M E S İ
k a rşıla n ır. B u n u n la b irlik te em ziklilik d ö n e m in d e a n n e d e n çekilen m ik ta r o ld uk ça b ü y ü k tü r. N o rm al b ir gebelikte 22,5 gr. k a d a r k alsiy u m ve 13,5 gm k a d a r d a fosfor fetüste to p la n ır.
D e m i r D e p o s u : F etüs d e m iri kalsiyum ve fo sfo rd an d a h a erken ve hızlı o lara k k u lla n m a y a b aşlar. D e m irin b ü y ü k b ir kısm ı h em o g lo b in şeklin d ed ir ve b u d a en erken d ö lle n m e n in o lm a sın ı izley en 3. h a fta d a m e y d a n a gelir, ilk k ırm ızı k a n h ü c re le rin in m e y d a n a g el m esi için d e m ir em b riy o y a trofoplastik h ü c re lerle gelir.
N o rm al o lara k d em ir, 1 /3 gelişim ini ta m a m la m ış fe tü sü n k a ra c iğ e rin d e d ep o lan ır. Bu d ep o lan m ış d e m ir s o n ra d a n , y a n i d o ğ u m d a n s o n ra y eni doğm uş bebeğin k an y a p ım ın d a k u lla n ılır. O n u n iç in b e b e k le rd e a n em i genellikle d o ğ d u k ta n 3-4 ay so n ra g ö rü lü r, ve o ta r ih le rd e d e ek o lara k d e m ird en zengin yiyeceğe b a şla m a k g erek ir. D ü n y a S ağ lık T eşkilatı k a y ıtla rın a göre fetüs 300 m g. p la s a n ta 70 m g . d e m ir ih tiv a e d e r.6
V i t a m i n l e r i n D e p o l a n m a s ı v e K u l l a n ı m ı : F e tü sü n v itam in lere o lan gereksinim i y etişkin de o ld u ğ u g ib id ir. B azı hallerd e bu d u ru m d a h a d a fazlalaşır.
Vitamin A : Y etersizlik derecesine gö re ço cuk d ü ş ü rm e , k ısırlık,
m alform asyonlar, erk en d o ğ u m a yol a ç m a k ta d ır. A y n ı şekilde fa z la lığının farelerin y a v ru la rın d a m a lfo rm a sy o n la r m e y d a n a g e tird iğ i b u lu n m u ştu r.
Vitamin B Gurubu: Ö zellikle v ita m in B 12 ve folik a s it k ırm ız ı k a n
h ücreleri y a p ım ın d a ve fetü sü n b ü y ü m esi için g e re k lid ir. V ita m in B I2 ve folik asitten yetersiz d iy etle b eslenen fa re le rin y a v r u la r ın d a y ü k sek o ra n d a hidrosefali m e y d a n a g eld iği g ö rü lm ü ş tü r.
Vitamin C: In te rse llu le r m a d d e le rin u y g u n gelişm esi iç in g e re k lid ir
ve özellikle kem ik m atriksi ve b a ğ d o k u su n u n gelişm esi için g e re k lid ir.
Vitamin D : F etüs gelişmesi için gerekli b ir v ita m in d e ğ ild ir, b u n u n la
b e ra b e r, a n n e n in ald ığı kalsiy u m u k u lla n a b ilm e si için v ita m in D ye ih tiy aç v a rd ır. E ğer a n n e n in v ü c u t sıv ıların d a b u v ita m in y e te rli b u l u n u r sa fetal k a ra c iğ e rin d e b ü y ü k ö lçü d e d e p o e d ilir ve ile rid e ç o cu k d o ğ d u k ta n so n ra b irk a ç ay b u d ep o y u k u lla n ır.
Vitamin E : T a m o lara k fonksiyonu b ilin m e m ek le b e ra b e r o v u m u n
n o rm a l gelişmesi için lü zu m lu o ld u ğ u b ild irilm e k te d ir.
Vitamin K : F e ta l k a ra c iğ e rin d e fak tö r V I I ve p ro tro m b in m e y d a n a
g etirm ek için K v ita m in i gerek lid ir. V ita m in K a n n e d e y etersiz s a ğ la n dığı z a m a n fak tö r V I I ve p ro tro m b in eksikliği b e b e k te d e k e n d in i gös
B E S L E N M E V E D İY E T D E R G lS l 151
te rir. V ita m in K n ın yetişkin b ir insan v ü c u d u ta ra fın d a n em ilebilm esi için k o lo n d a k i b a k te ıiy a l flo ra n ın n o rm a l b ir h a ld e olm ası g erek lid ir. O n u n için y e n i do ğ m u ş b ir beb ek te, h a y a tın ilk h a fta la rın d a , b arsa ğ ın - d a n o rm a l b a k te riy a l flo ra m e y d a n a gelene k a d a r v ita m in K b u lu n m az . B u n u n için az m ik ta rla rd a d a olsa p re n a ta l v ita m in K d e p o la n m ası p o s tn a ta l h e m o ra jiy i önlem esi b a k ım ın d a n g ereklidir.
P lase n ta Y o lu y la D ışarı A tılım
D ışa rı a tılm a s ı g erek en , y a n i fetüste m e y d a n a gelen, m e ta b o liz m a a r tık la rı iç in d e n o n -p ro te in n itro je n ; ö rn e ğ in : ü re, ü rik asit, k re a tin in , k r e a tin g ib i m a d d e le r v a rd ır. F etü s k a n ın d a k i ü re seviyesi a n n e k a n ın d a k i ü re sev iyesind en az b ir fark la d a h a y o ğ u n d u r. Ç ü n k ü ü re, p la s e n ta l m e m b r a n d a n d ik k a te d e ğ e r b ir kolaylıkla geçer. S onuç o la ra k , fetüsteki d ışa rı a tılım p la s e n ta m e m b ra n ın d a k i diffüzyon yolu ile ve y o ğ u n lu k fa rk lılığ ın d a n o lu r.
G ebelik te B eslen m e ve Bunun Gelişm ekte O lan Fetüse E tk ile ri D o ğ u m fe tü sü n b ü y ü m e eğrisinin en yüksek o ld u ğ u s ıra d a o lu r. K e m ir g e n le rd e et, o b u r la r d a ve d o m u z d a d o ğ u m m ak sim u m b ü y ü m e n in ö n c e sin d e o lu r. K o n u y u iyice a n la y a b ilm em iz için h a y v a n la r ü z e rin d e y a p ıla n a ra ş tır m a la r ı in celem ek g erekir. Y a n h z , h a y v a n d e n e y le rin d e k i b u lg u la r ı d a in sa n la r için g en elleştirirk en d a h a d ik k atli o lm a lıd ır.
G elişm iş ü lk ele rd e ra h im içi yetersiz beslenm e d o ğ u m d a n so n ra k i y etersiz b e sle n m e d e n d a h a çok ra s tla n a n b ir o lay d ır. G erik alm ış to p - lu m la r d a yak laşık o la ra k y en i d o ğ a n b e b e k le rin 1 /3 ü 2500 g m .ın a ltın d a v e y a eksik b ir gebelik süresi so n u cu d ü n y a y a g e lm işle rd ir.7 Y etersiz r a h im içi b eslen m en in etiyolojisi o ld u k ç a k a rm a şık tır. G en e llik le belli başlı fak tö rler, p la se n ta n ın fetüse yetersiz k a n sağ lam ası, a n n e n in y etersiz beslenm esi, b ird e n fazla ço cu ğ a gebe o lm ak , a n n e n in h e rh a n g i b ir h a sta lığ ı olm ası, g enetik b o z u k lu k la r ve ra h im içi enfeksi y o n la r d ır. Bu a r a d a a n n e n in dengesiz beslenm esi de fetüs y a şa m ı ve g elişim i için yetersiz b eslen m e k a d a r etki e tm e k te ve gen ellik le ö lü d o ğ u m la r la s o n u ç la n m a k ta d ır.
1966 y ılın d a A m e rik a ’d a y a p ıla n b ir a ra ş tırm a y a gö re b irb irin i ta k ip e d e n 3 7 1 4 d o ğ u m d a n % 10 n u n d a ra h im içi b ü y ü m e g eriliği b u lu n m u ş tu r . N o rm a ld e n k ü çü k boy ve az kilo ile d o ğ a n az gelişm iş f e tü s le rin ç o ğ u n d a hipoglisem i, ölü d o ğ u m , b ü y ü k ö lçü d e k o n je n ita l a n o m a li ve g enellik le fiziksel ve m e n ta l gerilik ler b u lu n m u ş tu r.7
F e tü s beslen m esi ile ilgili b u lg u la r, b irç o k h a y v a n d e n e y le rin d e n e ld e e d ile n s o n u ç la rd ır. B ü y ü m e, h ü c re le rin b ö lü n m e siy le m e y d a n a
152 F E T Ü S B E S L E N M E S İ
g elir. K ısıtlı b ir d iy etle beslenen a n n e le rin ç o c u k la rın ın o r g a n la r ın ın h ü cresel gelişm esi y a v a şla r, y a n i h ü c re le rin b ö lü n m e o r a n ı d ü ş e r .8
P ro te in ve k a lo ri y e tm ezliğ in e v ey a h e r ik isin in y e tm e z liğ in e b a ğ lı o la ra k h a y v a n la rd a g ö rü le n b u h a lle r a y n e n in sa n fe tü s ü ııd e d e o la b il m e k te d ir. O rg a n la rın gelişm em iş oluşu ve o lg u n la ş m a m ış fetiis, r a h im içi yetersiz b esle n m en in g östergesidir.
F e ta l ve p o stn a ta l m a ln u trisy o n a ra s ın d a b ir ilişki o ld u ğ u b irç o k d eliller son ucu o rta y a çıkm ıştır. P ro te in k a lo ri m a ln ü tris y o n u o la n b e b e k le rin a k y u v a rla rın d a b ir d izi m e ta b o lik b o z u k lu k g ö r ü ld ü ğ ü n d e n a n n e le r v e b eb ek lerd ek i b u a k y u v a r b o z u k lu ğ u a ra ş tır ılm a k is te n m iş tir. B u a ra ş tırm a n ın b u lg u la rın a g ö re r a h im içi gelişm e g e riliğ i g ö s te re n ç o c u k la rın a k y u v a rla rı ile a n n e a ra s ın d a k i b a ğ ı k u r a n k a n d a m a r ın d a k i a k y u v a rla rd a a d e n ila tk in a z ve p irü v a tk in a z e n z im a k tiv ite le r in d e b ir a z a lm a o lm u ştu r. Bu, p irü v a tk in a z a z a lm a sı o ld u k ç a ö n e m lid ir, ç ü n k ü ay n ı ağ ırlık tak i p re m a tü re b e b e k le rd e b ile, b u e n z im a k tiv ite si n o rm a l z a m a n d a d o ğ a n b e b e k le rd e k i g ib id ir.7
B ebekteki b u m u h te m e l ra h im içi m a ln ü tris y o n teşh isi b iy o m o le k ü le r o la ra k a ra ş tırıld ığ ın d a b u özelliğin d o ğ u m d a n ö n c e a n n e a k y u v a r la r ın d a b elird iğ i o rta y a k o n m u ştu r.
E ğ er b u h ip o tez d o ğ ru ise feta l m a ln u tris y o n u n teşh isi, a n n e a k y u v a rla rın ın gebeliğin erk en d e v re le rin d e v e y a d o ğ u m d a n ev vel sa v ıl m asıyla k o n ab ilecek tir.
Bu çalışm an ın d o ğ ru lu ğ u s a p ta n d ığ ın d a , fe ta l m a ln u tr is y o n u n a ilginç b ir çözü m yolu b u lu n m u ş o la c a k tır.9
R ah im îçi Y etersiz Beslenm e ve Fetü stek i B e yin G e lişm e sin e E tk isi: İ n s a n b e y n i en hızlı a ğ ırlık k a z a n m a sın ı fe ta l h a y a tın ik in c i y a r ıs ın d a n so n ra y a p a r. Bu hız d o ğ u m a d o ğ ru en fa z la d ır. F a k a t d o ğ u m o ld u k ta n so n ra k i b ir y ıl için d e, b u te m p o a z a l ır .W ° Y a p ıla n b ir a ra ş tırm a y a g ö re k o b a y la rd a , a y n e n in s a n d a o ld u ğ u g ib i b e y in g elişim in in b ü y ü k b ir kısm ı r a h im d e o lu r. O n u n iç in y e te rs iz beslen en a n n e le rin r a h im içi b e y in g elişim in i ö lç m e k y ö n ü n d e n o ld u k ç a y a ra rla n ıla b ilir. A lm a n 400 k o b a y ü z e rin d e y a p ıla n ç a lış m a la r d a yetersiz beslenm iş a n n e k o b a y la rın y a v r u la r ın d a , v ü c u t v e b e y in a ğ ırlığ ın d a , p ro te in le rin d e , d o k u la rın d a , k o leste ro l, s e re b ro s it v e su l- fa tid m ik ta r la r ın d a ö n e m li a z a lm a la r o lm u ş tu r .11
Isla k b e y in a ğ ırlığ ı ve p ro te in m ik ta r la r ın d a k i b u ö n e m li a z a l m a l a r s e re b e llu m için o ld u k ç a ö n e m li b ir k a y ıp tır.
B E S L E N M E V E D İY E T D E R G İS İ 153
R a h im iç in d e yetersiz beslenen h a y v a n la r d o ğ u m d a n so n ra n o rm a l b eslen irlerse b e y in ağırlığ ı, sereb ro sit ve su lfatid m u h te v a sı b a k ım ın d a n n o rm a le d ö n e b iliy o r ve yetişk in lik lerind e n o rm a l se re b e llu m dokusu g ö ste re b iliy o rla r. Y aln ız biyo kim y asal bo zu k lu k düzeltilem iy o r. K a lıc ı o la n b u b iy o k im y asal b o zu k lu ğ u n d a v ra n ış la ra etkisi k o n u s u n d a yeni a ra ş tır m a v e rile rin i b eklem ek gerekir.
B u n d a n b a şk a yetersiz beslenm e, d ü şük d o ğ u m la r, d ü şü k ağ ırlık lı b e b e k le re yol a ç m a k ta d ır. Bir de ikiz so ru n u v a rd ır. İkiz d o ğ u m la rd a d a k ü ç ü k o la n b e b e k ta m gelişim ini y a p a m a m ış o lu y o r ve b u n la r d a sık o la ra k m e n ta l geriliklere, raslan ab iliy o r.
G e b e fa re le r ü z e rin d e y a p ıla n d en ey ler v a rd ır. G ebe fare le r g eb e lik le rin in 9. cu g ü n ü n d e 24 s a a t aç b ıra k ılırla rsa d o ğ a n b e b e k le rin % 28 in d e k o n je n ita l a n o m a lile r g ö rü ld ü ğ ü ra p o r edilm iştir. B un u in sa n a u y g u la rsa k aç lık çeken k a d ın la rın ç o c u k la rın d a d a d o ğ u m d a b a z ı m alfo r- m a s y o n la r g ö rü leb ileceğ i söylenebilir.
Sonuç
Ö z e tle y e c e k o lu rsak , çeşitli beslenm e k oşulları in san fetiisü n ü etk ilem ek te ve o n u n gelişim i ü z e rin e ilerid e düzeltilm esi olanaksız d u r u m la r y a r a t m a k ta d ır . Ö zellik le geb eliğ in ilk d ev relerin d ek i açlık lar, an o rek si h a li v e d e v a m lı k u s m a la r so n u cu m e y d a n a gelen dengesiz ve yetersiz b eslen m e d o ğ a c a k b e b e k te d e fo rm asy o n ların gö rü lm esin e seb ep o lab ilir. O n u n için b ü tü n a n n e le re gebeliğin ve g eb elik te n o rm a l b e sle n m e n in ö n e m in i a n la tm a k ve d o ğ u rac a ğ ı ço cu ğ u n to p lu m ve kendisi için n e g ib i s o ru n la r y a ra ta c a ğ ın ı ö n ced en söylem ek g erek ir. B ir to p lu m , sağlıklı in s a n la r ü z e rin e k u ru lm a lıd ır ve h e r y eni d o ğ a n b e b e k to p lu m a y ü k o lm a y ıp k a tk ıd a b u lu n m a k z o ru n d a d ır.
K A Y N A K LA R
1. Pike an d Brown: N utrition An Integrated A pproach. C hap 6, 117, 1967. 2. Becks, A : O bstetrical Practise, T he Placenta s. 59, 1970
3. YVaisman H. A: Fetal Gravvth and Development, McGravvhill, New York S. 35. 1970.
4. H aro ld C. M : P ren atal Life, Biological and Clinical Perspectives Proc Com pon D etroit W ayne State University S. 183-185 1970.
5 . G uyton, A. C: Textbook of M edical Physiology, Saunders C om pany P hiladelphia, S. 976. 1971.
6. N u tritio n in Pregnancy and L actation: R eport of a W orld H ealth O rganization E xpert C om m itte, T he R eport Series, N o: 302, 1965.
154 F E T Ü S B E S L E N M E S İ
7. Evanston. A m erican Academ v of Pediatrics C om m itee,: In tra U te rin e U n d c rn u - trition and Brain Developm ent, S. 491, 1964.
8. Nelson W : Textbook of Pediatrics W. B. Saunders C om pany, P h ilad elp h ia, S. 347, 1971.
9. Fetal Grow th, N utrition Today, 5: 7, 1970.
10. Chem ical Diagnosis of Fetal M alnutrition. N utrition Revievvs, 29: s 16 0 Ju ly , 1971. 11. In tra U terine U n d em u tritio n and Brain D evelopm ent. N u tritio n Revievvs,
