Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'ndeki R. 1965 numaralı Şiir mecmuası (9-176b )'nın transkripsiyonlu metni

(1)

SELÇUK ÜNİVERSİTESİ

SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ

TÜRK DİLİ ve EDEBİYATI ANABİLİM DALI

ESKİ TÜRK EDEBİYATI BİLİM DALI

TOPKAPI SARAYI MÜZESİ KÜTÜPHANESİ’NDEKİ

R.1965 NUMARALI ŞİİR MECMUASI (90b-176b)’NIN

TRANSKRİPSİYONLU METNİ

Betül AKAR

YÜKSEK LİSANS TEZİ

Danışman

Yrd. Doç. Dr. Semra TUNÇ

(2)

T.C.

SELÇUK ÜNİVERSİTESİ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü

YÜKSEK LİSANS TEZİ KABUL FORMU

Betül AKAR tarafından hazırlanan Topkapı Sarayı Müzesi

Kütüphanesi’ndeki R. 1965 Numaralı Şiir Mecmuası (90b-176b )’nın Transkripsiyonlu Metni başlıklı bu çalışma 20/10/2011 tarihinde yapılan savunma sınavı sonucunda oy çokluğu ile başarılı bulunarak, jürimiz tarafından yüksek lisans tezi olarak kabul edilmiştir.

Prof. Dr. Ahmet SEVGİ Başkan İmza

Prof. Dr. Emine YENİTERZİ Üye İmza

Yrd. Doç. Dr. Semra TUNÇ Üye İmza

(3)

T.C.

SELÇUK ÜNİVERSİTESİ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü

BİLİMSEL ETİK SAYFASI

Bu tezin proje safhasından sonuçlanmasına kadarki bütün süreçlerde bilimsel etiğe ve akademik kurallara özenle riayet edildiğini, tez içindeki bütün bilgilerin etik davranış ve akademik kurallar çerçevesinde elde edilerek sunulduğunu, ayrıca tez yazım kurallarına uygun olarak hazırlanan bu çalışmada başkalarının eserlerinden yararlanılması durumunda bilimsel kurallara uygun olarak atıf yapıldığını bildiririm.

Betül AKAR

(4)

İÇİNDEKİLER

Sayfa Nu:

Tez Kabul Formu ...i

Bilimsel Etik Sayfası ... ii

Önsöz ... xii Özet... xiii Summary...xiv Kısaltmalar...xv Transkripsiyon İşaretleri...xvi Giriş ...1

Eski Türk Edebiyatında Mecmualar ...1

BİRİNCİ BÖLÜM...4

1.1. R.1965 Numaralı Şiir Mecmuasının Tanıtımı...4

1.2. Metni Kurarken İzlenilen Yöntem ...22

İKİNCİ BÖLÜM...27 2.1 Transkripsiyonlu Metin...27 Necātī, Gazel...28 Necātī, Gazel...29 Necātī, Gazel...30 Necātī, Gazel...31 Necātī, Gazel...32 Necātī, Gazel...33 Necātī, Gazel...33 Necātī, Gazel...34 Müfred ...35 Emrī, Gazel ...35

Emrī ‘Aleyhi’r-Raḥme, Gazel ...36

Kerīmī, Gazel...37

Şem‘ī Fermāyed, Gazel ...37

Müfred ...38

Necātī Fermāyed, Gazel...38

(5)

Müfred ...39 Müfred ...39 Müfred ...40 Müfred ...40 Müfred ...40 Müstezād-ı Nesīmī...40 Ṣādıḳ, Gazel...42

Terkīb-i Bend-i Ḥikmet-engīz ü Ḥaḳāyık-āmīz ki Der Dārü’s-Selām-ı Şām-ı Cennet-Meşām Vāḳi‘ Şud Sene...42

Fiġānī, Gazel...54

Der-faṣl-ı Tesdīsāt-ı Merḥūm Cinānī Efendi Der-ḥālet-i Sūz u Güdāz Vāḳī‘ Şüd ...56

Tesdīs-i Merḥūm Cinānī Efendi Ser-bendeş Velī Efendi Raḥmetu’llāhi Ta‘ālā ‘Aleyhimā ...57 ‘Amrī, Gazel ...58 Ġazel-i Ḥayretī...59 Müfred ...60 Muḫammes-i Semā‘ī...60 [Semā‘ī], Muḫammes ...61 Ġazel-i Ḥāletī...62 Rubā‘ī-yi Ḥāletī ...63 Ġazel-i Ālī ...63 Şeyḫoġlı, Gazel...64 Ġazel-i Şeyḫoġlı ...65 Şeyḫoġlı, Rubā‘ī ...66 Şeyḫoġlı, Gazel...66 Ġazel-i Nesīmī ...68 Ġazel-i Şeyhoġlı ...68 Tercī‘-i Şeyḫoġlı...69

(6)

[Taḫmīs-i Şeyḥoġlı] ...73

Taḫmīs-i Şeyḥoġlı...75

Rūḥī Fermāyed, Gazel ...76

Ẓuhūrī Efendi, Gazel ...77

Mesīḥī Fermāyed, Gazel...77

Sürūrī Çelebi, Gazel...78

Seyyid Nesīmī ‘Aleyhi’r-Raḥme, Gazel...79

[Bahāyī], Gazel ...79

Bāhāyī Fermāyed, Gazel...80

Bahāyī, Gazel...80

Bāhāyī, Gazel...81

Bahāyī-i Baġdādī, Gazel...82

Müseddes Merḥūm Derzī-zāde ‘Ulvī Çelebi...83

Müseddes-i Nā’ilī ...84

Ġazel-i Fużūlī ‘Aleyhi’r-Raḥme...85

[Fużūlī] Gazel ...86

Ḳasīde-i Fużūlī...87

Der Medḥ-i Ḥażret-i Faḫr-i Kā‘ināt Velehu Ḳaṣīde-i Fużūlī ...96

[Fużūlī ], [Kasīde Der Medḥ-i Ḥażret-i Faḫr-i Kā‘ināt]...99

[Fużūlī ], Der Medḥ-i Sitāyiş-i Sulṭān Sülaymān ‘Aleyhi’r-Rahme Ve’l-Ġufrān ...102

[Fużūlī ], Der Na‘t-i Ḥażret-i Rasūl ...109

[Fużūlī ], Ḳaṣīde Der Medḥ-i Ḥażret-i Şāh-ı Velāyet ...112

[Fużūlī], Der Ta‘rīf-i Baġdād Dārü’s-Selām ...115

[Fużūlī ], Tercī‘-i Bend Der Ḥaḳḳ-i Ayās Pāşā...122

Rūḥī, Gazel ...123

Naẓīre-i Rūḥī, Gazel ...124

Ẕikrī, Gazel ...125

Velehu ‘Aleyhi’r-Raḥme, Gazel...125

Ḳabūlī, Gazel ...126

Miẟlī Fermāyed, Gazel...127

(7)

Rūḥī Fermāyed, Gazel ...129 Rūḥī Fermāyed, Gazel ...129 Rūḥī, Gazel ...130 Rūḥī Çelebi, Gazel...131 Rūḥī Çelebi, Gazel...132 [Rūḥī], Gazel...132 [Rūḥī], Gazel...133

Ḥikmetī Fermāyed, Gazel...134

Ḥikmetī, Gazel...134

Nev‘ī Fermāyed, Gazel...135

Nev‘ī Fermāyed, Gazel...136

[Nev‘ī], Gazel ...136

Müfred ...137

Mirza Ṣā’ib, Gazel ...137

Ṣā’ib Fermāyed, Gazel...138

[Mirza Ṣā’ib], Gazel ...139

Mirza Ṣā’ib, Gazel...139

Mirza Ṣā’ib Fermāyed, Gazel...143

Mirza Ṣā’ib Fermāyed, Gazel...146

Ġazel-i Mirza Ṣā’ib...149

Ġazel-i Mirza ...153

(8)

Mirza Ṣā’ib, Gazel...163

Yaḥyā Efendi, Gazel...167

[Yaḥyā Efendi], Gazel ...167

[Yaḥyā Efendi], Ġazel ...168

Fużūlī ‘Aleyhi’r-Raḥme ve’l-Ġufrān, Gazel ...169

Müstezād-ı Muḥammes-i Melik Beg (?) Evcī ...170

Bāḳī Efendi Fermāyed, Gazel...172

[Bāḳī], Gazel...173 [Bāḳī], Gazel...173 [Bāḳī], Gazel...174 [Bāḳī], Gazel...175 [Bāḳī], Gazel...175 [Bāḳī], Gazel...176 [Bāḳī], Gazel...177 Bāḳī Efendi, Gazel...178 [Bāḳī], Gazel...178 Bāḳī Efendi, Gazel...179 [Bāḳī], Gazel...180 [Bāḳī], Gazel...180 Bāḳī Çelebi, Gazel ...181 [Bāḳī], Gazel...182 Bāḳī, Gazel ...182

(9)

Ġazel-i Bāḳī ...184 [Bāḳī], Gazel...184 Bāḳī, Gazel ...185 [Bāḳī], Gazel...186 [Bāḳī], Gazel...186 Bāḳī, Gazel ...187 Bāḳī, Gazel ...188 [Bāḳī], Gazel...188 [Bāḳī], Gazel...189 Tercī‘-i ‘Uṣūlī ...190 Bāḳī Efendi, Gazel...193 [Bāḳī], Gazel...194 [Bāḳī], Gazel...195 [Bāḳī], Gazel...196 [Bāḳī], Gazel...196 Bāḳī, Gazel ...197 [Bāḳī], Gazel...198 Bāḳī, Gazel ...199 [Bāḳī], Gazel...199 [Bāḳī], Gazel...200 Bāḳī Efendi, Gazel...201

Ḫüsrev Fermāyed, Gazel ...202

Hüve’l-Muvaffaḳ ve’l-Mu‘īn...203

‘Ubeydī, Gazel...204

‘Uṣūlī Fermāyed, Kaside ...204

Tecāhül-i ‘Ārifeyn [Ḫayālī], Gazel ...207

[Bāḳī], Ḳaṣīde-i dīger be-nām-ı Ḫˇāce-i Sulṭān Selīm Ḫān ...209

Ḳaṣīde-i Bāḳī berāy-ı Ḫˇāce-i Sulṭān Selīm ...213

Ḳaṣīde-i Bāḳī berāy-ı Meḥemmed Çelebi ...217

Bāḳī Fermāyed, Gazel ...222

Bāḳī, Gazel ...223

(10)

Bāḳī Efendi, Gazel...224 [Bāḳī], Gazel...225 [Bāḳī], Gazel...225 Bāḳī, Gazel ...226 [Bāḳī], Gazel...227 Bāḳī, Gazel ...228 [Bāḳī], Gazel...229 [Bāḳī], Gazel...229 Bāḳī Efendi, Gazel...230 [Bāḳī], Gazel...231 [Bāḳī], Gazel...231 [Bāḳī], Gazel...232 Bāḳī, Gazel ...233 Bāḳī, Gazel ...233 [Bāḳī], Gazel...234 [Bāḳī], Gazel...235 Bāḳī, Gazel ...235 Ġazel-i Tā’ib...236 Ġazel-i Ḥaydarī...236 Necātī, Gazel...237 Necātī, Gazel...238 Ġazel-i Necātī ...239 Müfred-i Necātī ...240

[Şānī], Tāriḫ-i Ta‘mīr-i Ḳal‘a-i Van...240

Murabba‘...241 [Bāḳī], Gazel...242 [Bāḳī], Gazel...242 Bāḳī, Gazel ...243 Bāḳī ‘Aleyhi’r-Raḥme, Gazel...244 Bāḳī, Gazel ...244 Bāḳī, Gazel ...245 Bāḳī, Gazel ...246

(11)

[Bāḳī], Gazel...246

Bāḳī ‘Aleyhi’r-Raḥme, Gazel...249

Bāḳī Fermāyed, Gazel ...249

‘Aleyhi’r-Raḥme Şeydā, Gazel...250

Şeydā, Gazel ...251

Emrī ‘Aleyhi’r-Raḥme, Gazel ...251

Emrī Fermāyed, Gazel ...252

‘İşretī, Gazel ...253

Ġazel ...254

Maṭla‘-ı Ḫayālī Tesdīs-i ‘Ālī ...254

Coşḳun Bāḳī, Muhammes...256

Fużūlī-i BaġdādīFermāyed, Gazel...257

Seyyid Nesīmī Fermāyed, Gazel ...258

Mirza Ṣā’ib Fermāyed, Müfred ...259

Müseddes-i [Sabrī]...260

Ṭarzī Fermāyed, Gazel...261

[Yaḥyā Efendi], Gazel ...265

Ġazel-i Yaḥyā ...266

Naẓīre-i Yaḥyā Efendi, Gazel...266

Fużūlī-i Baġdādī, Gazel...268

Fużūlī Fermāyed, Gazel...269

[Fużūlī], Gazel ...270

Fużūlī, Gazel...271

(12)

Fużūlī, Gazel...273 Fużūlī, Gazel...274 [Fużūlī], Ġazel ...274 Fużūlī, Gazel...276 Fużūlī, Gazel...277 Fużūlī, Gazel ...278 Fużūlī, Gazel...279 Fużūlī, Gazel...280 Fużūlī, Gazel...281 Münīrī, Gazel...281

Naẓire-i Ḥikmetī, Gazel...282

Nāṭıḳī, Terci-i Bend ...283

Emrī Fermāyed, Gazel ...289

[Tīġī], Gazel...290

Nādirī Fermāyed, Gazel...290

Bahāyī Fermāyed, Gazel...291

[Azmī], Pendnāme – Mesnevî ...292

[Azmī], Rubā‘i...298 Emrī, Gazel ...298 Ġazel-i Ġurābī ...298 ‘Ulvī, Gazel...299 Fużūlī, Gazel...300 Ṭıflī, Rubai...301 [Beyit] ...301

Der Maḳām-ı Ḥüseyn, Nazm...301

Der Maḳām (?), Nazm ...302

Der Maḳām-ı Ḥüseyn, Nazm...302

SONUÇ ...303

KAYNAKÇA...304

ŞAİRLER DİZİNİ ...308

R. 1965 NUMARALI ŞİİR MECMUASI – TIPKIBASIM (90b-176b)...312

(13)

ÖNSÖZ

Türk edebiyatı, özellikle de Klasik edebiyatımıza büyük katkı sağlayan mecmualar, divanı olmayan şairlerin şiirlerini tesbit etmek, divanı yayınlanmış şairlerin divanda yer almayan şiirlerini ortaya çıkarmak, var olan şair ve şiirler ile ilgili bilgileri teyit etmek ve yeri geldiğinde değiştirmek, dönemin edebiyat zevkini anlayabilmek gibi bir çok konuda başvurulan önemli kaynaklardır.

Bu kadar büyük bir öneme sahip olmasına rağmen mecmualarla ilgili çalışmaların yeterli olmaması edebiyatımız için büyük bir kayıptır. Biz kendi adımıza bu kaybı hafifletebilmek için Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’ndeki Revan 1965 Numaralı Şiir Mecmuası (90b-176b) üzerinde çalışma yapmayı uygun gördük.

Çalışmamızın giriş kısmında Eski Türk edebiyatında mecmualar ile bilgi vererek, mecmuaların önemine değindik. Daha sonra Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’ndeki Revan 1965 Numaralı Şiir Mecmuası (90b-176b)’nda yer alan şairler, kullanılan vezinler, nazım şekilleri gibi bilgilerle mecmuanın tanıtımını yaptık.

Sonraki safhada mecmuada yer alan şiirlerin transkripsiyonlu metnine yer vererek, şiirleri yayınlanmış divanlarla ve bilimsel çalışmalarla karşılaştırıp varsa farklılıkları dipnotlarda belirttik.

Öncelikle gerek tez seçim aşamasında gerekse tezimi hazırlarken karşılaştığım sıkıntılarda, kaynaklara ulaşmamda benden yardımlarını hiçbir zaman esirgemeyen, yol gösteren ve kolaylaştıran değerli hocam, tez danışmanım Yrd. Doç. Dr. Semra TUNÇ başta olmak üzere, kıymetli hocalarım Prof. Dr. Emine YENİTERZİ, Prof. Dr. Ahmet SEVGİ ve Yrd. Doç. Dr. Erol ÇÖM’e sonsuz şükranlarımı sunarım.

Betül AKAR

(14)

T.C.

SELÇUK ÜNİVERSİTESİ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü

Adı Soyadı Betül AKAR Numarası 084201011001

Ö

ğrencinin Ana Bilim / Bilim Dalı Türk Dili ve Edebiyatı / Eski Türk Edebiyatı

Danışman Yrd. Doç. Dr. Semra TUNÇ

Tezin Adı: Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’ndeki R. 1965 Numaralı Şiir Mecmuası (90b-176b )’nın Transkripsiyonlu Metni

ÖZET

Çalışmamız, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi R.1965 numaralı mecmua (90b-176b)’nın tanıtımı ile transkripsiyonlu metninden oluşmaktadır. Metni hazırladıktan sonra mecmuadaki şiirleri bilimsel yayınlarla karşılaştırarak aradaki farkları gösterdik. Divanlarda bulunmayan şiirleri de ayrıca belirttik.

Toplamda 176 varaktan müteşekkil olan mecmuanın 90b’den 176b’ye kadar olan kısmı tarafımdan incelenip, hazırlanmıştır. İncelediğimiz kısımda 51 şaire ait 248 şiir ve şairini tespit edemediğimiz 15 şiir yer almaktadır. Şiirlerde en fazla kullanılan nazım şekli sırasıyla gazel, kaside ve muhammes’tir. En fazla şiirler ise sırasıyla Bâkî, Mirza Sâib ve Fuzûlî’ye aittir. Mecmuada şiirlerin yanı sıra bir adet de Arapça nesir yer almaktadır.

(15)

T.C.

SELÇUK ÜNİVERSİTESİ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü

Adı Soyadı Betül AKAR

Numarası 084201011001

Ö

ğrencin

in

Ana Bilim / Bilim Dalı Türk Dili ve Edebiyatı / Eski Türk Edebiyatı Danışman Yrd. Doç. Dr. Semra TUNÇ

Tezin İngilizce Adı: The Transcitioned Text of Poetry Journal (90b-176b ) Numbered R. 1965 in the Library of Topkapı Palace Museum

SUMMARY

Our study consists of presentation and transcription of poem journal (90b-176b)in the Library of Topkapı Palace Museum with registery number R1965 .After preparing the article, we showed the differences between the poems inthe journal and scientific publications by compairing them. We also indicated the poems that are not presentin Divan poetry. The part of the journal totally consisting of 176 pager from 90b to 176b was investigated and prepared by me. This part contains 248 poems written by 51 poets and 15 anonimous poems. The most used poetry types in these poems are ghazals, qasidas and muhammes. And most of these poems bejong to Baki, Mirza Saib and Fuzuli. İn addiation to these poems , there is also one Arabic article.

(16)

KISALTMALAR

age. : Adı geçen eser

agm. : Adı geçen makale

AÜ : Ankara Üniversitesi

C. : Cilt

D. : Divan

İÜ : İstanbul Üniversitesi

İÜEF : İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi

M. : Mecmua

MEB : Milli Eğitim Bakanlığı

Nu. : Numara s. : Sayfa S. : Sayı SÜ : Selçuk Üniversitesi TDK : Türk Dil Kurumu v. : Varak

(17)

TRANSKRİPSİYON İŞARETLERİ ا,ﺁ a,ā ش ş ٲ,ا a,e ص ṣ ۶ ’ ض ż,ḍ ب B ط ṭ پ P ظ ẓ ت T ع ‘ ث ẟ غ Ġ ج c ف F چ Ç ق ḳ ح ḥ ك k,g,ñ خ ḫ ل l د D م m ذ ẕ ن n ر r و v(o,ö,u,ü,ū) ز Z ه h⋅(a,e) ژ J ﯼ y‐(ı,i,ī,ā) س S

(18)

GİRİŞ

ESKİ TÜRK EDEBİYATINDA MECMÛALAR

Mecmualar, Türk edebiyatı, özellikle Klasik edebiyatımız için önemli kaynaklardır. “Derlenmiş, toplanmış” demek olan mecmua, aynı konuda yazılmış manzum ve mensur yazıları topladığı gibi, muhtelif konularda da yazılmış eserleri

ihtiva edebilir. Hatta farklı dillerde edebî parçaları da bir araya getirebilir.1

Yüzyıllar boyunca gerek edebiyat sahasına gerekse diğer dallara çok önemli katkılarda bulunan mecmua türü acaba neydi, nasıldı diye düşünülecek olursa şöyle bir sonuca varılır: Mecmua genellikle kişilerin beğenilerini yansıtan bir not defteri olarak görevine başlamış ve bu görevini sürdürmüştür. O defter bitince de mecmua dediğimiz şey ortaya çıkmıştır. Çok düzgün ve itinayla hazırlanmış mecmualar olduğu gibi çok dağınık hatta kağıdının boyutları, renkleri birbirine uymayan

mecmualara da rastlanır.2

Edebiyat tarihinde büyük bir boşluğu dolduran mecmualar, bazen edebiyat tarihinin asıl kaynaklarına yardımcı olur bazen yegâne kaynak olarak işlev üstlenir. Edebiyat tarihinin birinci dereceden kaynakları olan tezkirelere yansımamış birçok şair, şiir, tür ve belgede mecmȗalar edebiyat tarihinin vazgeçilmez kaynakları

durumundadır. Hâdȋ’nin Saray Şehrengizi3_{, Behiştȋ’nin Vize Şehrengizi}4_{gibi eserler}

mecmȗalardan hareketle gün yüzüne çıkarılmış eserlerdir5.

Mecmuaların bir kısmının sahibi ve müstensihi belli, büyük bir kısmının ise

ne sahibi ne de müstensihi bellidir. Ekserisinin düzenlenme tarihleri de yoktur.6

1_{Semra Tunç, “Konya Mevlânâ Müzesi Kütüphanesi 2455 Numarada Kayıtlı Bir Şiir Mecmuası”,}

SÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S.6, s. 105

2_{Günay Kut, “Mecmû’a”,} _{Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi (Devirler, İsimler, Eserler,}

Terimler), İstanbul 1986, c.6, s. 170

3_{Yaşar Aydemir, “Hâdî’nin Saray Şehrengizi”, İlmî Araştırmalar Dergisi, S. 12, İstanbul 2001, s. 31–}

56.

4_{Yaşar Aydemir, “Behiştȋ, Hayatı, Şahsiyeti, Eserleri ve Divanının Tenkidli Metni”, Ankara 2000, s.}

84–86.

5_{Yaşar Aydemir, Metin Neşrinde Mecmuaların Rolü ve Karşılaşılan Problemler, AÜ Türkoloji}

Dergisi, C.2 (Ankara 2007), s. 123.i

(19)

Derleyeni ve yılı tam olarak bilinmese de bir mecmuanın derleniş tarihi, içindeki parçalardan yaklaşık olarak tesbit edilebildiği için, döneminin şiir zevkini beğenilen şairlerini ve hatta toplanan şiirlere göre de yazıldığı dönemin en beğenilen şiirlerini belirleme imkanı verir. Yine mecmualarda divan sahibi olmayan, hatta divanı bulunduğu halde şiiri divanında bulunmayan şahsiyetlere ve eserlere rastlanabilir.7

Divan nüshalarında olmayıp da mecmualarda bulunan şiirlerin neden

nüshalara girmediği bir problem olarak karşımızda durmaktadır. Şiirin divan tertibine alınmaması şairin bir tasarrufu da olabilir. Bu ihtimali de göz önüne alarak şiirlerin nüshalara girmemesinin muhtemel sebeplerini aşağıdaki şekilde sıralayabiliriz:

1) Divan neşirlerinde yer almadığı halde mecmualarda bulunan bir şiir, metin

tenkiti yapılan çalışmalarda görülemeyen nüshalardan kaynaklanmış olabilir.

2) Şair, divanını tertip ettikten sonra şiir yazmış, yazdığı bu şiir tertip ettiği

divan nüshasına girmemiş olabilir. Ömrü vefa etmediği ya da başka sebeplerle tekrar tertibe girişemediği için bu şiir dışarıda kalmıştır.

3) Divan şiiri büyük oranda meşk etme, egzersiz yapma üzerine kuruludur.8

Meşk edilen bu şiir bir anlamda karalamadır ve şair divanına girmesini istememiş olabilir.

4) Şair, meşk ettiği çalışmaların hepsini değil en güzelini divan tertibine

almak istemiş olabilir. Bazı çift matlalı gazel örnekleri buna delil teşkil edebilir.

5) Şair, divanını kendisi tertip etmemiş, sonradan bir başkası tarafından tertip

edilmiş, böylelikle bazı şiirleri tertip dışında kalmış olabilir.

6) Bazı şairlerin müsveddeleri ölümünden sonra yayılmış olabilir.

7) Bazı şairlerin, özellikle çok okunan şiirlerinin dilden dile dolaşması

sonucu, bir anlamda miri malı olarak görülen ve zamanla aslından uzaklaşan ikinci bir manzume olarak ortaya çıkmış olabilir.

7

Tunç, agm., s.106

(20)

8) Özellikle mesaj yüklü tasavvufi şiirler, çoğunlukla müridin eğitimi amaçlı kullanılmasından dolayı şifahi kültürde yer etmiş, arkasından da yazıya geçirilmiş olabilir.

9) Kimi şiirler, bazı şairlerin, çoğunlukla da mutasavvıf şairlerin şiirlerine

ilaveler yapılması sonucu tertibe girmemiş olabilir.

10) Bir başka önemli husus da mecmua tertip eden kişiden kaynaklanabilir. Mecmuayı tertip eden kişi profesyonel olabileceği gibi amatörce bu işle uğraşıyor da olabilir. Bu durum beraberinde birtakım yanlışları da getirir: Bir şaire ait şiiri başkasına ait göstermek gibi. Bu çerçevede mecmuaların verdiği bilgilerin mutlak

doğru olmayabileceği hususu gözden uzak tutulmamalıdır.9

Mecmuaların Gruplandırılması

Mecmuaları ana hatlarıyla şu şekilde gruplandırabiliriz.

1) Nazire mecmuaları: Genellikle bir şairin kaside veya gazeline aynı vezin

ve kafiyede nazire yazan şairlerin şiirlerini toplayan şiir mecmualarıdır. Mecmuatü’n-Nezâir, Cāmiü’n-Nezâir, Mecmaü’n-Nezâir, Pervâne Bey Mecmuası önemli nazire mecmualarındandır.

2) Seçme şiir mecmuaları: (mecmû‘a-i eş’ar, mecmû‘a-i devavin)

3) Aynı konu ile ilgili eserlerin bir araya gelmesi ile oluşan mecmualar

(Mecmû‘a-i edviye, mecmû‘a-i ed‘iye, mecmû‘a-i tevârih, mecmû‘a-i muammeyat, mecmû‘a-i münşeat, mecmû‘atü’r-resâil gibi )

4) Karışık mecmualar (Bu tür mecmualar nazım-nesir karışık olabilir.

Ayrıca Arapça, Türkçe ve Farsça gibi farklı dillerde de yazılmış olabilir. )

5) Tanınmış kişilerce veya derleyeni belli kişilerce hazırlanmış

mecmualar.10

Bizim çalışmamıza kaynak olan mecmua, antoloji niteliğinde olan seçme

şiir mecmualarıdır. 9 Aydemir, agm., s.132 10 Kut, age, s. 170

(21)

I. BÖLÜM

İSTANBUL TOPKAPI SARAYI MÜZESİ KÜTÜPHANESİ REVAN 1965 NUMARALI MECMÛANIN (90b-176b) TANITIMI

1. R.1965 (1a-90a) Numaralı Mecmuanın Tanıtımı

İstanbul Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’ndeki R. 1965 Numaralı Şiir Mecmuası 205mm boyunda 108mm eninde aharlı kağıt; sahifede güzel talikle 77mm uzunluğunda mâilen 15 satırdan oluşmaktadır. Serlevhalar müzehhep, cetveller yaldızlıdır. Şemseli kahve rengi deri ciltli olan mecmua, toplamda 176 varak olarak görünse de 159. varağa numara verilmemiş 160. varak ise 159 olarak numaralandırılmıştır. Bu nedenle mecmua esasen 177 varaktan meydana gelmektedir.

Mecmuanın bize ait kısmında 1 adet Arapça nesir ile 51 şaire ait 248 şiir yer almaktadır. Biri Şeyhoğlu (s.63) diğeri Zikrî’ye (s.142) dahil edilen 2 şiirin de başında “Velehu” kaydı olmasına rağmen mahlas yer almamıştır. Yine Sabrî’ye ait bir şiirin (s.329) de başlığında Âlî yazmaktadır. Şairlerini tespit edemediğimiz ve çoğu müfred olan 15 şiirle birlikte mecmuanın çalıştığımız kısmında 263 şiir ve 1 nesir yer almaktadır. Bu şiirlerden Farsça olan Mirza Sâib’e ait 30 gazel, 1 müfred ve şairini belirleyemediğimiz 1 müfred, 1 beyit ile Arapça nesri metnimize aynen aldık. En fazla şiir sırasıyla Bâkî, Mirza Sâib, Fuzûlî ve Necātî ’ye aittir. Aşağıdaki tabloda şairler ve şiirlerinin nazım şekillerine göre sayıları gösterilmiştir.

Şair Adı Nazım Şekli ve Sayısı

Ālī 1 gazel

‘Ālī 1 tesdis

‘Amrī 1 gazel

Azmī 1 mesnevi, 1 rubai

(22)

Bāḳī 68 gazel, 3 kaside

Cinānī 2 tesdis

Coşḳun 1 muhammes

Emrī 6 gazel

Fiġānī 4 gazel

Fużūlī 19 gazel, 7 kaside, 1 terci-i bend

Ġurābī 1 gazel

Ḥāletī 1 gazel, 1 rubai

Ḫayālī 1 gazel Ḥaydarī 1 gazel Ḥayretī 1 gazel Ḥikmetī 3 gazel Hüsrev 1 gazel ‘İşretī 1 gazel Ḳabūlī 1 gazel Kerīmī 1 gazel

Melik Beg 1 müstezad

Mesīḥī 1 gazel

Mirza Ṣā’ib 30 gazel, 1 müfred

Miẟlī 1 gazel

Münīrī 1 gazel

Nādirī 1 gazel

Nā’ilī 1 müseddes

Nāṭıḳī 1 terci-i bend

Necātī 13 gazel, 1 müfred

Nesīmī 3 gazel, 1 müstezad

Nev‘ī 3 gazel

Rūḥī 11 gazel, 1 terkib-i bend

Sabrī 1 müseddes

Ṣādıḳ 1 gazel

(23)

Sürūri 1 gazel

Şānī 1 tarih

Şem‘ī 1 gazel

Şeydā 2 gazel

Şeyḥoġlı 5 gazel, 2 tahmis, 1 terci-i bend, 1 rubai

Tā’ib 1 gazel

Ṭarzī 1 gazel

Ṭıflī 1 rubai

Tīġī 1 gazel

‘Ubeydī 1 gazel

‘Ulvī 1 gazel, 1 müseddes

‘Uṣūlī 1 kaside, 1 terci-i bend

Yaḥyā 12 gazel

Ẕikrī 2 gazel

Ẓuhūrī 1 gazel

Tabloyu incelediğimizde mecmuada Necâtî ve Mesîhi gibi 15. yüzyılda

yaşamış şairler de yer almasına rağmen 16. ve 17. yüzyıllarda yaşayan şairlerin ağırlıklı olduğu görülmektedir. Bu nedenledir ki mecmuanın 18. yüzyılda kaleme alındığı muhtemeldir; ancak mürettibi hakkında herhangi bir bilgiye rastlanmamıştır.

Şiirlere baktığımızda ise en fazla kullanılan nazım şeklinin gazel ve kaside olduğu görülmektedir. Bunlar ve bunların dışında kullanılan nazım şekilleri ile sayıları aşağıda verilmiştir.

Nazım Şekli Sayısı

Gazel 212

Kaside 11 Müfred 11

Terci-i bend 4

(24)

Nazm 3 Muhammes 3 Müseddes 3 Tesdis 3 Tahmis 2 Müstezad 2 Terkib-i bend 1 Mesnevi 1 Tarih 1 Murabba 1 Beyit 1

14 farklı nazım şekliyle yazılan şiirlerde 21 farklı vezin kalıbı kullanılmış

olup, en fazla kullanılan vezin kalıbı olarak karşımıza Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilātün

Fā‘ilün çıkmaktadır. Kullanılan vezin kalıpları ve sayıları şu şekildedir.

Kullanılan Vezin Sayısı

Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilün 63

Fe‘ilātün Fe‘ilātün Fe‘ilātün Fe‘ilün 36

Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün 35

Mef‘ūlü Fā‘ilātü Mefā‘īlü Fā‘ilün 32

Mef‘ūlü Mefā‘īlü Mefā‘īlü Fa‘ūlün 16

Fe‘ilātün Mefā‘ilün Fe‘ilün 13

Mefā‘īlün Mefā‘īlün Fa‘ūlün 8

Mefā‘ilün Fe‘ilātün Mefā‘ilün Fe‘ilün 5

Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilün 5

Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilātün 4

Fe‘ilātün Fe‘ilātün Fe‘ilün 2

(25)

Mef‘ūlü Fa‘ūlün

Mef‘ūlü Mefā‘īlün Mef‘ūlü Mefā‘īlün 1

Mef‘ūlü Fā‘ilātün Mef‘ūlü Fā‘ilātün 1

Fā‘ilātün Mefā‘ilün Fā‘ilün 1

Fa‘ūlün Fa‘ūlün Fa‘ūlün Fa‘ūlün 1

Mef‘ūlü Mefā‘ilün Fa‘ūlün 1

Fa‘ūlün Fa‘ūlün Fa‘ūlün Fa‘ūl 1

Müfte‘ilün Fā‘ilün Müfte‘ilün Fā‘ilün 1

Fe‘ilātün Fe‘ilātün Fe‘ilātün Fe‘ilātün 1 Mef‘ūlü Mefā‘īlü Mefā‘īlün Fā‘

Mef‘ūlü Mefā‘īlü Mefā‘īlü Fa‘ūl

1

Aşağıdaki tabloda şairler ve şiirleri; şiirin ilk mısrası, şiir numarası, varak

numarası, nazım şekli ve karşılaştırılan eser detaylı olarak gösterilmiştir. 11

11

(26)

İncelenen Eser ve Sayfa Nu. - Gelibolulu M . Âl ī D. (s.323) ‘Amrî Diva nı ,(s.156) Azm ī Divan ı (s. 46) Azm ī Divan ı (bulunamad ı) 1-Şey hü lis la m B ahâyî Di van ı’n dan Seçmeler (bulunama dı ) 2-Şey hü lis la m B ahâyî Di van ı Ş erhi (b ulu nama dı ) Ş. Bahâyî Divan ı Ş erhi (s. 277) Bâkî Divan ı (s.107) Bâkî Divan ı (s.107) Bâkî Divan ı (s.108) Bâkî Divan ı (s.109) Bâkî Divan ı (s.123) Bâkî Divan ı (s.153) Bâkî Divan ı (s.135) N. Şekli

Gazel Tesdis Gazel Mesnevi Rubai Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel

Varak 105a 161a 103a 173a 175b 110b 110b 110b 111a 111a 173a 139a 139a 139a 139b 139b 140a 140a

Şiir Nu. 37 217 30 254 255 53 54 55 56 57 253 126 127 128 129 130 131 132

M

ısra

Geh güler yü

z gösterürsin verd-i ra‘n ālar gibi Ne yoluña ḫarc eylemeg e s īm ü ze rü m var Şī ve vü n āza ġā yet olmaz m ı Her i şe ḳı l b esme leyle ib tid ā Ger ‘ar ż-ı cem āl eyleyesin gün gibi ey m āh Mest-i la‘l-i s āḳ iyüm c ām u seb ūdan f āri ġam Geh mu‘tek if-i mey-ked e-i b āde -fü rūş uz Girift ār-ı kemend-i ṭurra -i dild ārdur göñlüm Göñül ç ıḳ dı fe żā -y ı s īneden c ān ānuñ ard ınca Dest-i ḳudret ṣū retüñde yazd ı Ḳ ur’ ān ı dürüst Da ġı tduñ ḫˇ āb-ı n āz-ı y ār ı ey fe ry ād neylersin Bilini ḳuçmadadur ol ṣā

nemüñ derd ü bel

ā

Cevr ü cef

āña

ḳā

’il olurdum vel

ī ş eh ā Gül-sit ān bezm-i şar āb u c ām-ı mey gül dür baña ‘Ā rı żuñ āb-ı n ābdur g ūy ā Leb-i ḫandanuñ ile ḳı ldu ñ y ād Ḫā r-ı ġ amda ‘andel īb eyler fi ġā n u z ārlar Cür‘adan abd āla ger çi ma ḥzenü’l-es rā rdur Şair Ad ı Ā lī ‘Ā lī ‘Amr ī Azm ī Bah āy ī B āḳī

(27)

İncelenen Eser ve Sayfa Nu. Bâkî Divan ı (s.109) Bâkî Divan ı (s.108) Bâkî Divan ı (s.113) Bâkî Divan ı (s.117) Bâkî Divan ı (s.121) Bâkî Divan ı (s.154) Bâkî Divan ı (s.125) Bâkî Divan ı (s.126) Bâkî Divan ı ( s.182 ) Bâkî Divan ı (s.199) Bâkî Divan ı (s.273) Bâkî Divan ı (s.261) Bâkî Divan ı (s.262) Bâkî Divan ı (s.257) Bâkî Divan ı (s.254) Bâkî Divan ı (s.256) Bâkî Divan ı (s.265) Bâkî Divan ı (s.267) N. Şekli

Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel

Varak 140a 140b 140b 140b 141a 141a 141a 141b 141b 142a 142a 142a 142b 142b 142b 143a 143a 143a

Şiir Nu. 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 M ısra Ezelden şā h-ı ‘a şḳ uñ bend e-i ferm ān ıyuz c ān ā Nev-bah ār iri şdi vü gitdi şit ā Şöyle olm ış c ām-ı ‘a şḳ -ı y ārdan mest ü ḫar āb Ġ ub ār-ı ḫ aṭṭ uñ olmaz çünk i ḥ ayr ān olma ġa b ā’i ẟ İtdi şik ār göñlümi vir şū h-ı ş eh -levend Ḳ ad çeng ü n āle n āy u ciger ḫū nı b ādedür Eylesün la ‘lini derm ān dil-i b īm āra meded Ne devr ān muv āf ıḳ ne t āli‘ müs ā‘id İrdi nes īm-i ma‘de let-i K isr ī-i bah ār Sāḳ iy ā c ām-mey ne ḫōş gül olur İḥ sā n u c ūd u ma‘delet old ıysa ‘ ādetüñ Bir ṣaf ā-ba ḫş ḳ an ı c ām-ı mu ṣaff ādan yig Ḳ addümi çeng e şkümi r ūd eyledüñ Sāḳī

elüñde bülbüle[y]i bülbül eyleseñ

Ḫ aṭṭ -ı la‘ liy le ḳa şı c ān ānuñ Umaruz c ām-ı la‘ lüñi e mmek Dil-rub ālarla ‘aceb ke

ẟret var her yoluñ

‘Āş ıḳ -ı b ī-d ille re cevr -i f ir āv ān eyledüñ Şair Ad ı B āḳī

(28)

İncelenen Eser ve Sayfa Nu. Bâkî Divan ı (s.288) Bâkî Divan ı (s.284) Bâkî Divan ı (s.306) Bâkî Divan ı (s.303) Bâkî Divan ı (s.331) Bâkî Divan ı (s.327) Bâkî Divan ı (s.345) Bâkî Divan ı (s.374) Bâkî Divan ı (s.392) Bâkî Divan ı (s.391) Bâkî Divan ı (s.390) Bâkî Divan ı (s.59) Bâkî Divan ı (s.55) Bâkî Divan ı (s.62) Bâkî Divan ı (s.137) Bâkî Divan ı (s.160) Bâkî Divan ı (s.205) Bâkî Divan ı (s.216) N. Şekli

Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Kaside Kaside Kaside Gazel Gazel Gazel Gazel

Varak 145a 145a 145b 145b 145b 146a 146a 146b 146b 146b 147a 149b 150b 151a 152b 152b 152b 153a

Şiir Nu. 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 168 169 170 171 172 173 174

M

ısra

Re

şk-i ru

ḫuñla olmasa ger dil-fig

ār g ül Her t īr-i bel ā ḳavs-i ḳa żā dan ola n āz il Ṭ apuñdur Ka‘be-i ‘uly ā-y ı ehl-i pür ṣ af ā ḳı blem Ol iki zülf-i mü şg-i ġā liy e-f ām Ru ḫs āruña ḫa ṭṭ-ı ‘anber-ef şan Sañ ā k

ūyuñ içre olana

ḳar īn Ḳ ıy ām itd i ç emende y āre ḳ ar şu Nergis-i me st bezm-i gü l-şende Gül şen isterseñ i şte mey-ḫā ne Yo ḳdur ẟeb āt çünki cih ān-ı ḫ ar ābda Ḳ an ā‘at ḳı l göñül p ā-b ūs-ı y āre Ḫū rşī d öninde şu‘lelenür m āh-ı nev müd ām Gül

şene altun vara

ḳlar zeyn idüp b

ād-ı ḫ az ān Ur ınup ba şı na bir t āc-ı mücevher sünbül ‘Ā rı żuñ ḫū rşī d-i ‘ āle m-tā b m āhiyetlüdür Şā m-ı fir āḳ uñ āḫ ır ı ṣ ub ḥ-ı vi ṣā ldür Ne s āḳī dü r l eb üñ ġam bezmi ne ya şum şar āb eyl er Na ẓm-ı reng īnüme kim va ṣf-ı leb-i dil-berdür Şair Ad ı B āḳī

(29)

İncelenen Eser ve Sayfa Nu. Bâkî Divan ı (s.183) Bâkî Divan ı (s.191) Bâkî Divan ı (s.184) Bâkî Divan ı (s.180) Bâkî Divan ı (s.136) Bâkî Divan ı (s.171) Bâkî Divan ı (s.194) Bâkî Divan ı (s.130) Bâkî Divan ı (s.195) Bâkî Divan ı (s.165) Bâkî Divan ı (s.162) Bâkî Divan ı (s.181) Bâkî Divan ı (s.173) Bâkî Divan ı (s.167) Bâkî Divan ı (s.179) Bâkî Divan ı (s.171) Bâkî Divan ı (s.218) Bâkî Divan ı (s.220) N. Şekli

Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel

Varak 153a 153a 153b 153b 153b 154a 154a 154a 154b 154b 154b 155a 155a 155b 155b 155b 158a 158a

Şiir Nu. 175 176 177 178 179 180 181 182 183 184 185 186 187 188 189 190 199 200 M ısra Cem ālüñ āfit āb ından alup n ūr İş igüñ ḫā ki ne s er -ç eş me-i ḥayv ān dirler C ūy-ı fen āy ı ḫ al ḳ birer iki şer geçer Ru ḫun ‘ aksiy le ṣa ḥn-ı d īde b āġ u g ül -si tā nu md ur C āmuñ e ṭr āf ın

ḳaçan kim seyr id

er āv āre ler Ḥ aremüñ rav ża-i cin āne deger

İllere mihr ü vef

ās ı ḫōş ge lü r Ṭ urmaz yan umda ḫançerini va ṣf ider nig ār Le

şger-i fitne saña

ḫayl-i

ḫa

ṭ u h

āl yiter

Çekdi zenc

īre beni ‘a

şḳ uñ nitekim şī rl er Y

ıllar durur yoluñda senüñ p

āy-m āldur K ūyuñ ged ās ı old ı d il-i mübte lā yı gör Rindler c āmuñ ḥab āb-ās ā yüzine ba ḳd ıla r Berg-i güld en ru ḫı ol l āle-‘i ẕā ruñ terdür Göñül alma ġa gelür şī veye āg āz ey ler Sū z-ı ‘a şḳ uñl a

ḳaçan kim dilden

āh u zā r olur Ferm ān-ı ‘a şḳ a c ān ile var in ḳı yā dumuz Dil ā bezm-i c ih ānda kimse āḫ ır p āy-d ār olmaz Şair Ad ı Bāḳī

(30)

İncelenen Eser ve Sayfa Nu. Bâkî Divan ı (s.219) Bâkî Divan ı (s.227) Bâkî Divan ı (s.218) Bâkî Divan ı (s.234) Bâkî Divan ı (s.238) Bâkî Divan ı (s.240) Bâkî Divan ı (s.241) Bâkî Divan ı (s.252) Bâkî Divan ı (s.243) Bâkî Divan ı (s.250) Cinânî Divan ı ( s.273 ) Cinânî Divan ı (s.329) - Emrî Divan ı (bulunamad ı) Emrî Divan ı (s.155) Emrî Divan ı (s.183) Emrî Divan ı (s.204) Emrî Divan ı (s.215) N. Şekli

Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Tesdis Tesdis Muhammes Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel

Varak 158a 158b 158b 158b 159a 159a 159a 159b 159b 160a 102a 102b 161b 92b 92b 160b 160b 172a

Şiir Nu. 201 202 203 204 205 206 207 208 209 210 28 29 218 10 11 213 214 250 M ısra ‘Ā lemde ẕerre deñlü yo ġiken vüc ūdumuz Gel ey s āḳī bul ınmaz böyl e ‘ āl ī dil-gü şā meclis Sī neñe ‘a şḳ ile e lif le r ke s G öñü l d āġ -ı ġ am uñ la s īnede b ir şem‘ uy an dur m ış Ba ḥs itme sü n ‘i ẓā

ruñ ile encümende

şem‘

Ey dürr-i p

āk a

ġzuña nisbet senüñ

ṣadef Müje ḫaylin dizer o l ġ am ze-i fe ttā n ṣaf ṣaf Kem āl u fa żl ile ‘ ālemde ifti ḫā ru m y oḳ Şeb-i t ār īk görinür gözüme r ūz-ı fi rāḳ Yazd ı bah ār āyet-i ḥ üsnüñ vara ḳ vara ḳ Cih ān ġar ḳ-āb ol up seyl -ā b-ı çe şm-i ḫū n-fe şā nu mda n Ṭāḳ -ı sipihre z

īver iden mihr

-i r ūş en i Dem-i rü ’y

āda yine bu gice c

ān

ānu

m ile

Ru

ḫuña mihr-i cih

ān-t āb dise dil n e ‘aceb Kü şte-i t īġ -ı ġ am-ı ‘ ışḳ oldu ġumçün ey melek C āmlardur bezmümüzde b u ṭo ḳuz m īn ā bizüm La‘lüñ üzre b eñ midür y ā ḫod en ār ı va ż‘ iden

Beni sen hecr-i miy

ānuñla niz ār eylersin Şair Ad ı B āḳī Cin ān ī Co şḳ un Emr ī

(31)

İncelenen Eser ve Sayfa Nu. Emrî Divan ı ( bulunamad ı) Figânî Divan ı (s.32) Figânî Divan ı (s.45) Figânî Divan ı (s.88) Figânî Divan ı (s.34) Fu zûlî Divan ı (bulunamad ı) Fu zûlî Divan ı (bulunamad ı) Fu zûlî Divan ı (23) Fu zûlî Divan ı (s. 35) Fu zûlî Divan ı (s. 33) Fu zûlî Divan ı (s. 44) Fu zûlî Divan ı (s. 120) Fu zûlî Divan ı (s. 40) Fu zûlî Divan ı (s50) Fu zûlî Divan ı (s. 63) Fu zûlî Divan ı (s135) Fu zûlî Divan ı (s. 247) Fu zûlî Divan ı (s. 135) N. Şekli

Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Kaside Kaside Kaside Kaside Kaside Kaside Kaside Terci-i Bend Gazel Gazel Gazel

Varak 175b 101a 101a 101a 125a 112b 112b 113a 115b 116b 117b 119b 120b 121b 123b 137b 162a 165b

Şiir Nu. 256 25 26 27 75 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 124 219 233 M ısra Bir ḳul o ġl ı g öñül ıḳ līmine sul ṭā n ol dı Ṣu gibi ṣā fī ḳ ıl sözi fik

r eyle vir cev

āb Ḳ aş laruñ ṭu ġras ı c ān ā āfi tā b üstindedür Güne ş yüzüñe ḫā ’il zülf-i pür-ḫam Ru ḫs

ārlaruñ zülfüñ içün itdi

şeh ādet ‘A şḳ derdi e y mu‘ ālic ḳā bil-i der m ān degül Y ār ra ḥm itdi mege r n āle vü ef ġā nu muza Hev ā ‘ar āyis-i gülz āra o ld ı çihre-kü şā Ā b lev ḥi üzr e çekmi ş mevcden m ıs ṭar ṣ ab ā Çeker b ī-ra ḥmlar yan ında her s ā‘at zeb ān ḫançer Ç ıḳ dı ya şı l perdeden ‘ar ż eyledi ru ḫs ār gül Ṣa fḥ a-i çihre āl üzre sev ād -ı ḫ aṭ -ı y ār Ġ once ba ġr ı dehr b ī-d ādiyle evvel ḳan olur Mün şī -i ḳudret ki çekmi ş ḫā me-i ḥikmet nig ār Şükr kim çar ḫ isti ḳā

met üzre devr

ān eyledi K ār-ger dü şmez ḫadeng-i ṭa‘ne-i dü şmen baña Rama żā n old ı çeküp şā

hid-i mey perdeye r

ū ār-ger dü şme z ḫadeng-i ṭa‘ ne-i dü şmen baña Şair Ad ı Emr ī Fi ġā nī Fu żū lī

(32)

İncelenen Eser ve Sayfa Nu. Fuzûlî Divan ı (s. 134) Fu zûlî Divan ı (s. 139) Fu zûlî Divan ı (s133) Fu zûlî Divan ı (s. 139) Fu zûlî Divan ı (s137) Fu zûlî Divan ı (s142) Fu zûlî Divan ı (s143) Fu zûlî Divan ı (s. 148) Fu zûlî Divan ı 144) Fu zûlî Divan ı (s149) Fu zûlî Divan ı (s149) Fu zûlî Divan ı (s150) Fu zûlî Divan ı (s. 153) Fu zûlî Divan ı (s. 220) - Hâletî Diva nı (bulunamad ı) Hâletî Diva nı (bulunamad ı) Hayâlî Divan ı (s.81) N. Şekli

Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Rubai Gazel

Varak 165b 166a 166a 166b 166b 167a 167a 167a 167b 168a 168a 168b 168b 176a 175b 105a 105a 149a

Şiir Nu. 234 235 236 237 238 239 240 241 242 243 244 245 246 259 257 35 36 167

M

ısra

Ri

ştedür cismüm ki devr-i

çar ḫ virmi ş t āb aña Kem āl-i ḥ üsn virüpdür şar āb-ı n āb saña C ān

ımuñ cevheri ol la‘l-i güher-b

āra fid ā Ġ amzesi n sevdüñ göñül c ānuñ g er ekmez mi sañ a Her za m ān man ẓū r bir şūḫ -ı sitem-gerd ür baña Ey nā vek-i ġamzeñ s iperi s īne-i a ḥb āb Ṣub ḥ ṣalup mihr -i ru ḫuñdan ni ḳā b Pā

y-bend oldum ser-i zülf-i per

īşā nuñ görüp R ūzg ārum b uld ı devr ān-ı felekden in ḳı lā b Va ṣluñ bañ ā ḥay āt virür fir ḳatüñ mem āt ‘Aks-i ru ḫs

āruñ ile old

ı müze

yy

en mir

’at

Mürde cismüm iltif

ātuñdan umar her dem

ḥay āt Ḫ aṭ -ı ru ḫs ār uñ ider lu ṭfd a rey ḥā n ile ba ḥẟ

Ney gibi her

dem ki bezm-i va ṣluñ ı y ād ey lerü m Ḳ ara ba ġrum ı ḫū n iden senüñ ru ḫs ār-ı aluñdur

Geh güler yü

z gösterürsin verd-i ra‘n ālar gibi Hicr ān elemi ḫāṭ ırum ı te ng itdi Ey ‘aceb bu ṭurra m ı y ā ebr-i mü şg-ief şā n m ıdur Şair Ad ı Fu żū lī Ġ ur āb ī Ḥā let ī Ḫ ay āl ī

(33)

İncelenen Eser ve Sayfa Nu. - Ha yretî Div an ı ( s.190 ) Hikmetî Divan ı (s.115) Hikmetî Divan ı (s.140) Hikmetî Divan ı (bulunamad ı) - Divan şiiri F asikül:2 (s.87) Kabûlî’nin Şi irleri(buluna mad ı) - - Mesîhî Div an ı (s.180) - - - Münîrî Divan ı (bulunamad ı) Nâdirî Divan ı (s.272) Nâilî Divan ı(bulunamad ı) Nât ıkî Divan ı (s.268) N. Şekli

Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Müstezad Gazel Gazel Müfred Gazel Gazel Gazel Müseddes Terci-i Bend

Varak 156a 103b 127b 127b 169a 147a 161a 125a 93a 138a 109b 129a

-1 36b 162b 125b 169a 172b 112a 169b Şiir Nu. 192 31 85 86 248 163 215 74 12 125 50 91-120 221 76 247 252 59 249 M ısra Ḳ ılsa ḥa ṭṭuñdan neden b u zülf-i ‘anber-b ār ḫavf A ya ġuñ ṭo pra ġı ser-t ācumuzdur Ḫū n-ı d ild ür ṣa nma ñuz b u çe şm-i ḫū n-ef şā n seper Kem ān-ı ebruv ān ından n’ol a dirse ḫa ṭā ç ıḳ maz Dil-i şeyd

ā nice bir cevrüñe mu‘t

ād olsun A ḳ s ādeyle şeh ā bir gü l-i ra‘n ās ın sen Ṣanma ‘a şḳ ehlin i mev t-ile güz ār eyledile r C ān istese c ān

āna dime virmezem an

ı Şi‘rüm let āf etiy le g ūy ā ki āba beñzer Bir āfe t imi ş ‘a şḳ ki sevd ās ına ṭu şma ḳ Bend-i zülfüñle şeh ā bir bo yn ı ba ġlu ç ākerü z

Gazeller Farsça kale

me al ınm ış tır. Müfred Fars ça kaleme al ınm ış tır.

Dil sevdi yine c

ān-ile bir t āze n ih āli B ā‘i ẟ-i ġ

am olanuñ her biri ber-b

ād olsun L āy ıḳ o Türk-i meste ḳaçan olsa r āh -rev Dün gördüm ol nig ār ı ṭ arab-nā k u ercümend Gevher-i genc īne-i ẕā t-ı ḥ aḳ uz Şair Ad ı Ḥ ay dar ī Ḥ ay ret ī Ḥ ikmet ī Hüsrev ‘İşret ī Ḳ ab ūl ī Ker īm ī

Melik Beg Mes

īḥī Mirza Ṣā ’ib Mi ẟl ī Mün īr ī N ādir ī N ā’il ī N āṭ ıḳī

(34)

İncelenen Eser ve Sayfa Nu. Necâtî Divan ı (s.257) Necâtî Divan ı (s.245) Necâtî Divan ı (s.266) Necâtî Divan ı (s.216) Necâtî Divan ı (s.206) Necâtî Divan ı (s.215) Necâtî Divan ı (s.333) Necâtî Divan ı (s.325) Necâtî Divan ı (s.370) Necâtî Divan ı (s.356) Necâtî Divan ı (s.265) Necâtî Divan ı (s.240) Necâtî Divan ı (s.248) Necâtî Divan ı (bulunamad ı) Nesî mî Diva nı (s. 36 2) Nesî mî Diva nı (s. 26 6) Nesî mî Diva nı (bul unamad ı) Nesî mî Diva nı (s. 96) N. Şekli

Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Müfred Müstezad Gazel Gazel Gazel

Varak 90b 90b 91a 91a 91b 91b 92a 92a 93b 93b 156b 156b 157a 157a 94a 106b 110a 162b

Şiir Nu. 1 2 3 4 5 6 7 8 15 16 193 194 195 196 22 42 52 220 M ısra Gül şen-i ḥüsnüñde kim tā vū s-ı zer īn b āl açar La‘l-i güher-en gī züñ şek ker-şiken olm ış dur Her se ḥer gül

şende kim mur

ġ-ı la ṭīf-el ḥā n o ḳur Rev ā m ıdur ki güne ş yüzüñe ḳamer d irler Yara

şur kim seni ser-defter-i

ḫū

bā

n yazalar

C

ān u dil k’ol semen-bere çekilür

Dil keb āb ü ḳaba ġum ya şı mey -i n āb gerek Devr-i ġamda bizi s āḳī yine h ōş -ḥā l eyledüñ Mevsim-i nev-bah ār ı göz leyelü m İş ig üñ de n y üz üm d ön erse döns ün bi r ya ña ḳ ıbl em Her ḳaçan b

ād ile zülf-i ‘a

nber-ef şā n ṣarm aş ur Ḳ addi ḫı rā m ı r ūḥ -ı rev ānda n ḫaber virür Gül şenden is e ‘ āş ıḳ a dil-d ār ḫōş gelür Y ār m ā’ il ol ıcak mihr ü ma ḥabbet āz olur Ṣal bur ḳa‘ ı yüzüñden ey ā ṣū ret-i Ra ḥm ān Şeh ā göñlüñ hem īş e b ī-ġam olsun Burc-ı ‘A ḳreb zülfüñ olm ış ā fit āb andan ç ıḳ ar Gerçek ḥad īẟ imi ş bu ki ḫū buñ vef ās ı yo ḫ Şair Ad ı Nec āt ī Nes īm ī

(35)

İncelenen Eser ve Sayfa Nu. Nev‘î Divan ı (s.317) Nev‘î Divan ı (s.338) Nev‘î Divan ı (s.234) Rûhî Divan ı ( s. 187) Rûhî Divan ı ( s. 881) Rûhî Divan ı ( s. 307) Rûhî Divan ı ( s. 315) Rûhî Divan ı ( s. 341) Rûhî Divan ı ( s. 548) Rûhî Divan ı ( s. 509) Rûhî Divan ı ( s. 374) Rûhî Divan ı ( s. 748) Rûhî Divan ı ( s. 746) Rûhî Divan ı ( s. 764) Rûhî Divan ı ( s. 732) - Sad ık Divan ı (bulunamad ı)

D. Mehmet Çelebi (buluna

mad

ı)

N.

Şekli

Gazel Gazel Gazel Terkib-i bend Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Müseddes Gazel Muhammes

Varak 128a 128b 128b 94b 109b 124a 124a 125b 126a 126a 126b 126b 127a 127a 127a 163a 94b 104a

Şiir Nu. 87 88 89 24 48 70 71 77 78 79 80 81 82 83 84 222 23 33 M ısra Ḫ ay āl-i ç eş m-i ma ḥm ūruñ d il-i efg āra d üş mi şdü r Vef ās ı dehr-i den īnüñ cef ās ına degmez Ne dehrüñ be ndesi ne şā h-ı ‘ āl ī-şā nı yuz c ān ā

Ṣanmañ bizi kim

şī re-i e ng ūrile mestüz Nükted āns ın nev-cev āns ın ḫū bs ın mer ġū bs ın Ru ḫundan ẕ ev ḳ alan itdi gül-i ra‘n āya i sti ġn ā Mu ḳī m-i k

ūyuñ eyler Cennet-i a‘l

āya isti ġn ā Ṣub ḥ-d em ẕev ḳ ehli oldur ki m çeküp c ām-ı ş ar āb Ma ḥab bet bi r gühe rd ür ḳ al b-i ‘ āş ıḳ aña ma‘dendür Dil ki c ām-ı ‘a şḳ -ile mest ü ḫar āb olm ış yatur Y

ılda bir kerr

e idüp seyr-i gülist ān gü l-i sur ḫ Ḫ

ançerin belde göricek bire

ġadd ār didük Pī rehen b ār-ı gir

āndur ki döyimez bedenüñ

Z īr ü b āl ās ına ba ḳ ol ḫa ṭ-ı ‘anbe r-f āmuñ A ġladup ‘ āş ıḳ la rı hicrüñle n āl ān e yledüñ Baña ra ḥm eyle benüm ey şeh-i ‘ āl ī-şā num D āne -i e şkü m ṣaçup ṣayy ād-ı çe şmüm ḳurd ı d ām İdr āk-ı p āk ādeme i ḳr ārdan gel ür Şair Ad ı Nev‘ ī R ūḥī Sabr ī Ṣā dı ḳ Sem ā‘ ī

(36)

İncelenen Eser ve Sayfa Nu. D. Mehmet Çelebi (buluna mad ı) - - Şem‘î Divan ı (s.89) - - Mecm ūa‘ tü’n-Nez āir (bulun amad ı) M ecm ūa‘ tü’n-Nez āir (bulun amad ı) M ecm ūa‘ tü’n-Nez āir (bulun amad ı) M ecm ūa‘ tü’n-Nez āir (bulun amad ı) M ecm ūa‘ tü’n-Nez āir (bulun amad ı) M ecm ūa‘ tü’n-Nez āir (bulun amad ı) M ecm ūa‘ tü’n-Nez āir (bulun amad ı) M ecm ūa‘ tü’n-Nez āir (bulun amad ı) M ecm ūa‘ tü’n-Nez āir (bulun amad ı) - - - N. Şekli

Muhammes Gazel Tarih Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Rubai Gazel Gazel Terci-i Bend Gazel Tahmis Tahmis Gazel Gazel Rubai

Varak 104b 110a 157b 93a 160a 160a 105a 105b 106a 106a 106b 107a 108a 108b 109a 156a 163b 176b

Şiir Nu. 34 51 197 13 211 212 38 39 40 41 43 44 45 46 47 191 223 260 M ısra Süzülsün çe şm-i mestüñ d evlet-i b īd ār ı gelsün Zülfüñi görd üm dükendi ṣ abr u ār āmum benüm Ser-ḫāṣā n-ı derg āh-ı mu ‘all ā Mü şter īdür mihr ü meh ‘ ālem ḫā rid āruñ senüñ İderdüm cism-i z ār ı p āre p āre Ḳ an ı ol dem dil şar āb-ı ş ev ḳdan ser-ḫōş -idi Gelse nev-r ūzuñ ṣaf ās ıyl a f ir āv ān olsa gül Yine fa ṣl-ı ba hā r old ı aç ıld ı l āle-i ḥ am rā Ḥ amd-ı ebed ī kim b ize ç ār old ı Mu ḥammed Nev-bah ār o ld ı yine ‘ar ż eyledi ru ḫs ār-ı gül ‘Ī d-i ḳ urb ān ol dı g ül va ḳti iri şdi b āġ a gel Ṣanmañ bizi bu c īfe-i murd āre ḫar īd ār Ā fit āb-ı ṭ al‘atuñ dutm ış Ḥ amel burc ın ḳar ār K ūh-ı bel āda ṣā br u r ız ādur cih ādumuz Dü şeyim ba ḥr-ı ġ

ama himmet-i Yezd

ān olsun Man ẓar ından ki ḳaçan ‘ ār ıż -ı ci hā n görinür Ne ḫa ḳan uz ne ḳ ayse r ḫā k-i r āh-ı Ke rbel āyuz b iz

Her gördügi per

īye göñül mübtel ā olur Şair Ad ı Sem ā‘ ī Sür ūri Şā nī Şem‘ ī Şeyd ā Şey ḥo ġl ı T ā’ib Ṭ arz ī Ṭ ıfl ī

(37)

İncelenen Eser ve Sayfa Nu. - Divan Şiir i Fasikül:2 (s. 25) Ulvî Divan ı (s.172) Ulvî Divan ı (s.289) Usûlî Divan ı (bulunamad ı) Usûlî Divan ı (s.70)

Şeyh. Yahyâ Divan

ı (s.26)

Şeyh. Yahyâ Divan

ı (s.29)

Şeyh. Yahyâ Divan

ı (s.31)

Şeyh. Yahyâ Divan

ı (s.37) Şe yh. Yah yâ Divan ı ( s. 32 )

Şeyh. Yahyâ Divan

ı (s.40)

Şeyh. Yahyâ Divan

ı (s.42)

Ş

eyh. Yahyâ Divan

ı (s.44)

Şeyh. Yahyâ Divan

ı (s.54)

Şeyh. Yahyâ Divan

ı (s.56)

Şeyh. Yahyâ Divan

ı (s.52)

Şeyh. Yahyâ Divan

ı (s.65)

N.

Şekli

Gazel Gazel Müseddes Gazel Terci-i bend Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel Gazel

Varak 172b 148a 111a 176a 143b 148a 137a 137a 137a 164a 164a 164a 164b 164b 164b 165a 165a 165a

Şiir Nu. 251 165 58 258 151 166 121 122 123 224 225 226 227 228 229 230 231 232 M ısra Ol na ḫl-i t āze ‘ āş ıḳ a m ā’ il nih āl imi ş

Beni zincir-i ‘a

şḳ a ṣan ma ki m ba ġlanmad um g itd üm Te‘ ālal’llah Yed -i ḳud re t n e demd e urd ı b üny āduñ Şeh ā k ūyu ñd a gö ñl üm bi r ge dā -y ı mü stemen düñ dür Ey ṣaç ı sünbül ü per īş ānum Y ā müce ss em r ūḥ dur y ā peyker-i cā n ol beden Gös te rdi yi ne s āḳī -i me clis yed -i bey żā Dönüpd ür

ża‘f ile bir ri

şteye cismü m de c ān-ās ā Elümde şīş e-i r eng īn pür mey la‘l-i n āb-ās ā Ṭūṭī -ṣ ıfat ol c

āme-i sebzi giye c

ān ā Ḳ ay s-ı me lā met-güz īn r āh-nüm ūndur baña Ġ onceyi ser vi saña te şb īh ider her b ī-edeb Geldi şit āda ta ḫt ına sul ṭā n-ı k ām-y āb Gerçi olur c āma ol ma ḥb ūb-ı z īb ā te şne-leb Ey zülf-i ḫam-ender-ḫam ı ḳ ull āb-ı ma ḥabbet Bir gün gele kim şā d ola ma ḥz ūn-ı ma ḥabbet İtmesün seng-i ḥav ādi ẟ c ām-ı ṣ aḥ bā yı ş ikes t Ol ıca ḳ serv-ve ş ol ḳadd-i ser-efr āz bülend Şair Ad ı T īġī ‘Ubeyd ī ‘Ulv ī ‘U ṣū lī Ya ḥy ā Efendi

(38)

İncelenen Eser ve Sayfa Nu. - - Zuhûrî Divan ı (bulunamad ı) - - - - N. Şekli

Gazel Gazel Gazel Müfred Müfred Müfred Müfred Müfre

d

Müfred Müfred Müfred Müfre

d

Murabba Gazel Beyit Nazm Nazm Nazm

Varak 124b 124b 109b 92b 93a 94a 94a 94a 94a 94a 103b 128b 157b 161a 176b 177a 177a 177a

Şiir Nu. 72 73 49 9 14 17 18 19 20 21 32 90 198 216 261 262 263 264 M ısra Cih ānda k ūy-ı y ār ı cennet-i a‘l āya beñzetdüm Dil-ber -i d il-nüv āz böyle gerek Dil-r ib ālar içre

şimdi dilberüm yek d

ānedür Sen di m ez mi yd üñ ki se nde n ġayr ıya di l vi re mem Aç ılaldan gül gibi ey ġonce gülz āruñ senüñ L āle-g ūn a

ṭlas giyüp ‘u

şşā ḳı eylersin hel āk Hem-dem b ul ınur y ār-ı vef ād ār ele girmez Reh -i ‘a şḳ uñd a c ān vi rme k de gül mi c āna mi nnet le r Y ār mihm ānumuz olm ış gelüñ ey c ān [ u] göñ ül Farsça kaleme al ınm ış tır. Ḳā metüñ ḳu llu ġı na dü şmeyicek Görü p āy ine -i ru ḫs āruñ ı ben ṭū tī-i gū yā Çe

şm-i mestüm nedür ol

ġamze-i fett

ān nedür

C

ānuma geçdi fir

āḳ uñ derdi c ān ānum yeti ş Farsça kaleme al ınm ış tır.

Hecr-i la‘lüñle

dem-ā-dem göz ya şı mey-g ūn olur Nice s ūz-ı der ūn ı ‘ āş ıḳ -ı b ī-dil nih ān e yl er Ḳ an ı ben b ī-nev āy a n āle-perd āz itdü gün d emle r Şair Ad ı Ẕ ikr ī Ẓ uh ūr ī - - - -

(39)

Mecmua, şair sayısı, nazım şekli ve vezin çeşitliliği bakımından oldukça zengin olmasının yanı sıra, tezkirelerde rastlayamadığımız şairlere ait (Coşkun s.324, Melik Beg s.196) şiirlere yer vermesi ve Fûzûlî (s.83, 84), Nesîmî (s.73), Bahâyî (s. 74, 75, 76, 77, 78), Nâilî (s.81), Usûlî (s.225), Hâletî (s.49, 50), Zuhûrî (s.70), Emrî (s.10, 384) gibi önemli şairlere ait divanlarda bulunmayan şiirleri de ihtiva etmesi bakımından da önemlidir.

2. Metni Kurarken İzlenilen Yöntem

İlk olarak mecmuada yer alan şiirleri transkripsiyonlu olarak yeni yazıya aktardık, yayınlanmış divanlar ve diğer bilimsel çalışmalarda bulunan şiirlerle karşılaştırarak farklarını gösterdik. Mecmua ve divanda farklı olan kelimelerden vezne ve anlama uygun olanını esas aldık. Anlam ve vezin bakımından bir farklılık olmayan durumlarda ise mecmuayı esas aldık.

Necâtî Divanı’nda zülfün key; mecmuada ise zülfüñden olarak geçen kelimeler

vezin bakımından farklılık göstermese de anlam bakımından daha uygun olduğu düşünülerek zülfün key ifadesi metne alınmıştır:

Yüzüñi göstermesün aġyāre zülfün key ṣaḳın

Mār olan şeytāna cennet kapusın derḥāl açar

(Necātî, 1/3)12

Rûhî Divanı’nda Bildürür rütbeñi şeklinde olan kelimeler, mecmuada Bildürür

mertebeñi şeklinde yer almaktadır. Anlam bakımından bir fark olmamasına rağmen vezin gereği divan esas alınmıştır:

Rūḥiyā ḳaḥṭ-ı ‘adū tab‘uña noḳṣān virmez

Bildürür rütbeñi erbāb-ı kemāla suḫanuñ

(Rûhî, 82/5)

12

(40)

Rûhî Divanı’nda fettānı olarak geçen kelime, mecmuada ‘ayyārı şeklindedir. Vezin ve anlam bakımından bir farklılık olmadığından dolayı mecmua esas alınmıştır:

Gösterürsin meskenet ‘uşşāḳa bilmezler ki sen

‘Ālemüñ ‘ayyārı bir şūḫ-ı cihān-āşūbsın

(Rûhî,48/2)

Bazen vezne uygun olmayan durumlarda tasarrufta bulunarak çıkarmalar yaptık ve bunları da dipnotla belirttik. Mecmuada dīni vü devlet olarak kaydedilen ibare, vezne uygun olmadığı için dîni devlet şeklinde alınmıştır:

Terk eylemişüz ‘aḳl u dīni devlet [ü] cāhı

Dīvāne ṣanur bizleri dīvānelerüz biz

(Şeyḫoğlı,44-II/5)

Aynı şekilde Cinānī’nin tesdisinde yer alan “sīmīn” ibaresi vezin gereği “sīm” olarak alınmıştır:

Dil naḳdin al esirgeme ey sīm-ten beni

Māl ü menālümüz yoġ ise göñlümüz ġanī

(Cinānī, 29, 2/3)

Mecmuayı divanlarla karşılaştırırken farklılıkları dipnotta gösterdik. Dipnotta farklılığı belirtirken önce şiir, daha sonra varsa bent numarasını vererek, beyit numarası ve mısrayı belirttik. Şiir ve beyit numaralarını Latin rakamlarıyla, bendleri ise Romen rakamlarıyla gösterdik. Beyitlerde birinci mısra için a, ikinci mısra için b harfini kullandık.

Dipnotlarda, doğru kabul ettiğimiz kelimeyi yazıp (:) işaretinden sonra

farklı ya da bizce yanlış olan kelimeyi yazdık. Yanlış ya da farklı olan kelimenin mecmuada mı yoksa divanda mı yer aldığını belirtmek için kelimenin yanına Mecmua ise M., Divan ise D. yazdık.

(41)

Farklılık kelimede değil mısra ya da beytin tamamında ise dipnotta sadece farklı olan mısra ya da beyti gösterdik.

Mecmua ve divanda beyit ya da bent sıraları farklı olan şiirlerde mecmuayı esas alarak sıralama yaptık ve divandaki sıralamayı dipnotta belirttik.

Vezin ve anlam gereği bulunması gereken bağlama edatı olan “ ve-و ” ile

belirtme eklerini (-ı, -i, -u, -ü) ve mecmuada yer almayan ancak anlam, kafiye, ya da redif gereği olması gereken kelimeleri [ ] içinde belirttik.

Süzülsün çeşm-i mestüñ devlet-i bīdār[ı] gelsün

Bozulsun bend-i zülfüñ bendeler dīdār[ı] görsünler

(Semā’ī, 34, I/1

Aldı cānum firāḳ [u] cevr ü sitem Ḳaldı bir iki üç nefes n’ideyin

(Uṣūlī, 151, IV/5)

Ey Nesīmī kimse bilmez bu mu‘ammā sırrını

İki noḳṭa üç ḥurūf ol dörd kitāb andan [çıḳar] (Nesīmī, 52/5)

Mecmuada şiiri bulunan şairlerin yayımlanmış eserlerde yer almayan

şiirlerini dipnotta belirttik.

Yayımlanmış veya tez olarak hazırlanmış divanlarda bulamadığımız şiirlerin

bir kısmının mahlas beyitlerini burada örnek olarak veriyoruz:

Dir imiş düşmen ki hem-demdür Fużūlī yār ile

Her sözi bühtān ise ḥaḳḳā bu söz bühtān degül (Fużūlī, 60)

(42)

Dilberüñ ḳaṣdı imiş cāna Fuzūlī gel kim Cān virüp dilbere minnet ḳoyalum cānumuza

(Fużūlī, 61) Göz gördüg[in]ce göñlüm olur ḫaste Nā’ilī

Eyler delü perīlik ile nice ‘āḳılı

Yüzinde siḥr ider yine ol çāh-ı Bābili

Bend itmiş anda bir nice ṣāḥib-naẓar dili Çın söyle bu ne çāh-ı ẕeḳandur didüm didi

Ey çoḫ ḫaṭālu kendi mekānuñ durur senüñ

(Nāilī, 59)

‘Andelīb-āsā Bahāyī söyledür cānān beni

Göreyim ol gül cemālin güft-gūdan fāriġam

(Bahāyī,53)

Şimdi bildüm Ḥāletī ol la‘l-i şekker-bār-ı yār

Söyledürmiş ādemi ṭūṭī-i gūyālar gibi

(Ḥāletī,35)

Ey ṣaçı leylī teraḥḥum ḳıl Ẓuhūrī ḫasteye

Rāh-ı ‘aşḳuñda o bī-dil Ḳays-veş dīvānedür

(Ẓuhūrī, 49)

Ruḫı üstinde gören Emrī siyeh ḫālini dir Ṣaḥn-ı gülşende yatubdur yine bir Hindī ‘Arab

(43)

Okuyamadığımız kelimeleri “…” ile gösterip, okunuşundan emin olamadığımız kelimelerin yanına (?) ibaresini koyduk. Mecmuada yer alan Arapça, Farsça nazım ve nesirleri ise aynen aldık.

(44)

II.BÖLÜM

R. 1965 NUMARALI ŞİİR MECMUASININ (90b-176b) METNİ

(45)

113

90b Necātī

Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilün

1 Gülşen-i ḥüsnüñde kim tāvūs-ı zerrīn bāl açar14

Ṭā‘liüm mes‘ūd olur baḫtum der-i iḳbāl açar

2 Dāl-i devlet gösterür zülf-i dil-āvizüñ senüñ Cān cemālüñ muṣḥafından her ḳaçan kim fāl açar

3 Yüzüñi göstermesün aġyāre zülfün key ṣaḳın15

Mār olan şeytāna cennet kapusın derḥāl açar

4 Sāḳiyā göñlüm ḳarardı luṭf idüp bir būse vir

Ḳayġulu göñülleri dirler şarāb-ı nāb açar16

5 Dilberā ḫāl-i lebüñ rāz-ı dehānuñ ḳıldı fāş

Şöyle kim esrār-ı ġaybı noḳṭa-i remmāl açar17

6 Nitekim ẓulmet çerāġuñ rūşenāsın arturur

Rengini ruḫsārunuñ zülf ile ḫaṭṭ u ḫāl açar

7 Şād olur olsa Necātī işigüñde pāy-māl18

Ehl-i dünyā gibi kim göñlüni rūy-i māl açar

13₁ _{Necâtî Beg Divanı, s. 245}

14 _{1a ṭāvūs-ı zerrīn : ṭāvūs-ı zülfüñ D.} 15 _{3a zülfün key : zülfüñden M.} 16 _{4b şarāb-ı nāb : şarāb-ı āl D.} 17

5. beyit mecmuada yer almamaktadır.

(46)

219 Velehu Necātī

Mef‘ūlü Mefā‘īlün Mef‘ūlü Mefā‘īlün

1 La‘l-i güher-engīzüñ şekker-şiken olmışdur

Gīsū-yı dil-āvīzüñ müşg-i Ḫuten olmışdur

2 Gözüm ile göñlümüñ ḫōş āb u hevāsı var

Sulṭān-ı ḫayālüñe tā kim vaṭan olmışdur20

3 Ey Rūm-ı aḳīk altın ṣaḳın ki ziyān eyler

Ḳanlu yaşum öcünden ‘ālem liman olmışdur21

4 Yā Rab ne cemāl olur bu çihre ki müştāḳı

‘Īd ayı gibi dā’im her merd ü zen olmışdur

5 Meydān-ı viṣālüñde ṣalınmaġa ‘āşıḳlar

Bayram-ı cemālüñde zülfüñ resen olmışdur

6 Ḫāl-i ruḫi dil-dāruñ ol bir ḳara ḳullıḳcı22

Şol Mıṣra ‘azīz olmaḳ ya Rab neden olmışdur23

91a 7 Ḫusrev ideli himmet bī-çāre Necātīye

Şeyḫī gibi eş‘ārı ḫūb u ḥasen olmışdur

19₂ _{Necâtî Beg Divanı, s. 257}

20 _{2,4 ve 5. beyitler mecmuada yer almamaktadır.} 21

3. beyit Necâtî Beg Divanı’nda yer almamaktadır.

22 _{6a ol : ḫōd D.}

(47)

324 Velehu Necātī

1 Her seḥer gülşende kim murġ-ı laṭīf-elḥān oḳur

Ḫūb-rūlar meclisinde ṣanasın ḫōş-ḫˇān oḳur

2 Ṭurmasun bülbül gibi dā’im fiġānlar eylesün

Şol ki güller defterinden nāme-i hicrān oḳur 25

3 Yār ḥüsnin ẕikr iderken cenneti añmañ baña26

Söylemez dünyā sözin şol kimse kim Kur‘ān oḳur

4 Bī-niḳāb olma ḥabībüm görmesün yüzüñ rakīb

Muṣḥaf açuḳ olıcaḳ dirler anı şeyṭān oḳur27

5 Dil cemālüñ āyetini ḫūb taḳrīr eyledi

Sūre-i Yūsuf gibi kim Ḥażret-i ‘Oẟmān oḳur28

6 Cem‘ oluñ āşüfte-diller kim bu gice bir ġarīb

Dil otaġına ġam-ı cānānesin mihmān oḳur29

7 Ḥasret-ābādını göñlüm ḫūn ile zeyn eyledi

Sīneye ġamzeñ ḫayālin ġālibā miḥmān oḳur

8 Öldügine ‘āşıḳ-ı ṣādıḳ olanlar ẕevḳ ider

Faḫr ider şol bende ki anı ḫażret-i sulṭān oḳur

24₃ _{Necâtî Beg Divanı, s. 266}

25 _{2 Bülbüle dīn diñmesün zārılıġ itsün iñlesün}

Çünki günler defterinde nāme-i hicrān oḳur D.

26 _{3a añmañ : añmaz D.}

27 _{4.beyit ile 5. beyit divanda yer değiştirmiştir.} 28 _{Āyet-i ḥüsnüñi dil ḫōş vech ile taḳrīr ider}

Ṣan ki Yūsuf Sūresini Ḥażret-i ‘Oẟmān oḳur D.

29

(48)

9 Ḳıġırur göñlüm ḳuşın dilber ḳara zülfin ṣalup Hey bu ne şehbāzdur kim kendüsin sulṭān oḳur

10 Ṭarz-ı eş‘āra Necātī bir leṭāfet virdi kim

Her perī30meyl-i ẓarāfet idüben dīvān oḳur

431 Velehu Necātī

Mefā‘ilün Fe‘ilātün Mefā‘ilün Fe‘ilün

1 Revā mıdur ki güneş yüzüñe ḳamer dirler32

Giceyle seyre33_{çıḳarsañ daḫı neler dirler}

2 Yüzümi ayaġuna süreyin nic’olsa gerek

Nihāyeti bu ki sen serveri sever dirler34

3 Mesīḥa ṭa’ne urub leblerüñ didi ne ‘aceb35

Ki bir ölüyi diri ḳılmaġa hüner dirler

4 Lebüñ ḳatında ne lāzım ki ġoncayı añalar

Bir iki yaḫası açılmaduḳ ḫaber dirler

5 Levend ü müflis ü dīvāne vü faḳīr ü ḥakīr36

Necātiyem umarın daḫı beş beter dirler

30_{3 10b perī : melek D.}

31₄ _{Necâtî Beg Divanı, s. 216} 32 _{1a dirler : diyeler D.} 33 _{1b seyre : ṭaşra M.} 34 _{2b serveri : dilberi M.}

35 _{3 ve 4. beyit mecmuada yer almamaktadır.} 36 _{5b umarın : umaram D.}

(49)

537

91b Necātī

Fe‘ilātün Fe‘ilātün Fe‘ilātün Fe‘ilün

1 Yaraşur kim seni ser-defter-i ḫūbān yazalar

Nāme-i ḥüsnüñ içün bir yeñi ‘ünvān yazalar

2 N’ola gelse ḫaṭ-ı sebzüñ ne ḫaṭāsı ola kim

Ka‘benüñ çevresine āyet-i Ḳur’ān yazalar

3 Ḳorḳarın ṣūretüñüñ örnegin alup ṣanemā38

Çīn muṣavvirleri buṣūret ile cān yazalar 39

4 Diñ etibbāya ki Ḳānūn u Şifā yazmaḳdan

Hüner oldur ki ġam-ı dilbere dermān yazalar40

5 Ekevüz gibi raḳībi gelicek ḥaṭṭ-ı lebüñ

Dīv redd olmaġ içün mühr-i Süleymān yazalar

6 Baña dirlik yeter ol kim ölicek derdüñle

Meşhedüm mermerine küşte-i cānān yazalar

7 Beni ser-defter-i ‘aşḳ iden erenler umarım

Sen şehi pādişeh-i milket-i ḫūbān41yazalar

8 Şi‘ri dil-sūz-ı Necātī var iken ḥayf ola kim

Ḫalḳ yazup yañılup defter ü divān yazalar

37₅ _{Necâtî Beg Divanı, s. 206} 38_3a_{ṣūretüñüñ : kim lebinüñ D.} 39 _{3b bu : bir D.}

40 _{4, 5 ve 8. beyitler mecmuada yer almamaktadır.} 41 _{7b ḫūbān : ‘Oẟmān D.}

(50)

642

Necātī

Fe‘ilātün Mefā‘ilün Fe‘ilün

1 Cān u dil k’ol semen-bere çekilür

Pīş-keşdür ki beglere çekilür

2 Dūd-ı āhum hevā-yı zülfüñ ile

Ejdehādur ki göklere çekilür43

3 Her seḥer āh ü nāle ḳāfilesi

Ka‘be-i kūy-ı dilbere çekilür

4 Ṣaçı zencīrine ṣabā dolaşur

‘Āşıḳuñ adı yoḳ yire çekilür

5 Ḫaṭṭı vaṣfın Necātī yazmaz iseñ

Ḫaṭṭ-ı nisyān o deftere çekilür

744

92a Ġazel-i Necātī

Fe‘ilātün Fe‘ilātün Fe‘ilātün Fe‘ilün

1 Dil kebāb ü ḳabaġum yaşı mey-i nāb gerek

Lācerem ‘ayş-ı müdām itmege esbāb gerek

2 Ruḫı şevḳıyla görür ḫaṭṭını zülfinde göñül45

Giceler seyr-i çemen itmege meh-tāb gerek46

42₆ _{Necâtî Beg Divanı, s. 215} 43

2.beyit mecmuada 3. beyit ; 3. beyit de 2. beyit olarak yer almaktadır.

44₇ _{Necâtî Beg Divanı, s. 333} 45

2a şevḳıyla : şevḳında M.

46

(51)

3 Ṣun lebüñ yoḫsa yaḳar āteş-i la’lüñ cānı47

Mey-i kübrā-durur ey dōst biraz āb gerek48

4 Ser-i kūyuñda belüm iki büküp iñledügüm

Bu ki gülzāra şeref virmege dōlāb gerek49

5 N’ideyin görmek ile serv-i çemenden ne biter50

Baña ol ḳāmeti Ṭūbā lebi ‘unnāb gerek

6 Şekkerüñ başına ṣu koydı zülāli lebüñüñ

N’idelüm ḳandi Necātī bize cüllāb gerek

851 Necātī

1 Devr-i ġamda bizi sāḳī yine hōş-ḥāl eyledüñ52

Rūzgāra bāde-i gül-gūn ile āl eyledüñ53

2 İki bükdüñ bu ten-i zerd ü nizārum gūyiyā

Murġ-ı cān ayaġına altunlu ḫalḫāl eyledüñ

3 Lām-ı zülfüm ḥasreti dāl idiser ḳaddüñ didüñ

Üstümüze ey yüzi Muṣḥaf ‘aceb fāl eyledüñ

4 Mektebe varup daḫı bir doġru ḥarf ögrenmedüñ

Üstüme ḥarf atmaġ ile ḳaddümi dāl eyledüñ

47_{7 3a}_{Ṣun lebüñ : Söze gel M.}

48 _{3.beyit mecmuada 4.beyit olarak yer almaktadır.} 49 _{4.beyit mecmuada yer almamaktadır.}

50 _{5.beyit mecmuada 3.beyit olarak yer almaktadır.} 51

8 Necâtî Beg Divanı, s. 325

52 _{1a Devr-i ġamda bizi sāḳī yine : Bu ġam eyyāmında sāḳī bizi D.} 53