Üniversite Öğrencilerinde Çay İçme Alışkanlığı İle Hemoglobin Düzeyi İlişkisi

Beslenm e ve D iye t D e rg is i / J . N u tr . and D ie t .( 17 : 67 - 7 3 , 1988

Ü N İV E R S İT E Ö Ğ R E N C İL E R İN D E ÇAY İÇM E ALIŞKANLIĞI İL E H E M O G L O B İN DÜZEYİ İL İŞ K İS İ

Dr. E rd a l BEŞER*

B u a r a ş t ır m a d a , ü n iv e rs ite ö ğ re n c ile rin in iç tik le ri ç a y m i k t a r ı ve z a m a n ı ile h em o g lo b in düzeyi a r a ­ s ın d a k i iliş k i a r a ş t ır ılm ı ş t ır . Y em ekle b irlik te iç i­ le n ç a y m i k ta r ı ile d o ğ ru o ra n tılı o la ra k h em o g ­ lo b in d ü z e y in in d ü ş tü ğ ü s a p ta n m ış tır .

G İR İŞ

Ç ay ve k a h v e n in , d e m ir em ilim in i in h ib e edici etk ileri vard ır (1,2). D işle r ve a r k a d a ş la r ı (2), çay la b irlik te alınan b ir gıdadan d e m ir a b s o r b s iy o n u n u n % 87 o ra n ın d a , D erm an ve a rk ad aşları (3), k ah vey le b ir l ik te a lın a n b i r g ıd a d an d e m ir abso rp siy o n u n u n % 37 o ra n ın d a d ü ş ü r ü ld ü ğ ü n ü g ö ste rm işle rd ir. T im othy ve ark ad aşları d a (4), b i r h a m b u r g e r; b i r fin c a n kahveyle b irlik te alındığında de­ m ir e m ilim in in % 39, b i r b a r d a k çayla alın d ığ ın d a dem ir emilimi- n in % 64 a z a ld ığ ın ı s a p ta m ış la rd ır.

K a h v e v e ç ay ın fa zla içildiği ü lk elerd e, d em ir eksikliği anem isi sık g ö rü lm e k te d ir (4). K a h v e ve çay gıda alın m asın d an b ir saat ön­ ce veyp s o n r a iç ilirs e d e m ir a b so rb siy o n u n ıı etk ilem em ek ted ir (4). T ü m y a ş g r u p la r ın d a an em i, v ü c u t diren cin i d ü şü ren b ir et­ k e n d ir. Ö zellik le h ızlı g elişm e çağ ın d a o lan ü n iv ersite öğrencilerin­ d e a n e m i, s ık h a s ta la n m a y a ve dolaylı o la ra k d erslerd ek i b a şa rı­ n ın d ü ş m e s in e d e n e d e n o lm a k ta d ır.

B u a r a ş tır m a n ı n a m ac ı, ü n iv e rsite ö ğ ren cilerin in çay, kahve içm e m ik ta r ı ve z a m a n ı ile h em o g lo b in düzeylerindeki değişm eleri s a p ta m a k tır.

6 8

Beşer, E.

ARAŞTIRMA YÖNTEM İ ve ARAÇLARI

A ra ştırm a g ru b u n u , 1985 yılı O cak a y ın d a H. Ü. Ö ğrenci S ağ­ lık M erkezi'ne m ü ra c a a t e d en ö ğ re n c ilerd en ra s tg e le ve s is te m a tik ö rn ek lem e y ö n tem i ile te sb it ed ilen 200 ö ğ ren ci o lu ş tu r m a k ta ­ d ır (5). Ö rneğe çık an ö ğ ren cilere çay, k ah v e içip - iç m e d ik leri, g ü n ­ lü k m ik ta r ve y em ek lerle ilişk isi so ru ld u . T ü m ö ğ re n c ile rd e k ah v e içm e alışk an lığ ın ın o lm ad ığ ı s a p ta n d ı.

A ra ştırm a g ru b u s a p ta n ırk e n b e n ze r b e sin le ri a la n la r (k a h v a l­ tı ile öğle ve a k şa m y em ek lerin d e H. Ü. y e m ek h a n e ve k a n tin in d e n y a ra rla n a n la r) a ra ş tırm a y a d ah il ed ild i. D eğişik g ıd a la rla b e sle ­ n e n le r a ra ş tırm a d a n ç ık a rıla ra k y ed ek leri alın d ı.

Ayrıca ö rn eğ e ç ık an ö ğ re n c ilerd en p a ra z iti o la n la r a r a ş tır m a ­ dan çık arıld ı, yed ek leri alındı. D ışk ıd a p a ra z it te tk ik in e , M erkezi­ m iz la b o ra tu v a rm d a b a k ıld ı (son b ir ay içinde k a rtın d a , p a ra z it b a ­ kıldığına d a ir n o t o la n la ra te k r a r p a ra z it b ak ılm a d ı). Ö rneğe çık an ö ğ ren cilerd e anem iye n ed en o lacak b a ş k a h a s ta lık la r d a e k a rte ed ild i (1 ay önce ve 3 gü n önce k a n v erm iş 2 öğren ci a ra ş tırm a d a n ç ık a rıla ra k y ed ek leri alındı).

H iç çay içm ey en lerd en b ir k o n tro l g ru b u o lu ş tu ru lm a k iste n ­ di. A ncak y e terin ce çay içm eyen öğrenci s a p ta n a m a d ı.

H em oglobine (Hb) sp e k tro fo to m e trik y ö n tem le M erkezim izde bakıldı.

H em oglobin n o rm a l s ın ırla rı e rk e k le r için 13 -1 7 g /d l, k ız la r için 1 2 -1 6 g /d l alın d ı (6). E rk e k le rd e 13 g /d l, k ız la rd a 12 g /d l'n in altı d ü şü k hem oglobin o la ra k k a b u l ed ild i (6).

İs ta tis tik d eğ erlen d irm elerd e K h i-k are ve F ish e r te s tle ri k u l­ lanıldı.

BULGULAR

A ra ştırm a y a a lm a n ö ğ ren cilerin yaş ve c in slere g ö re dağ ılım ı Tablo l'd e , çay içm e zam an ı ile H b düzeyinin ilişkisi T ab lo 2 'de verilm iştir.

ÇAV TÜ K ETİM İ İLE HEMOGLOBİN ETKİLEŞİM İ 69 Q :© O D *3 . S u u > C 1 CG» C3 >« a s 3 a s !*> C9 o a V o 3 «j H c s >> ? o -i * 6 S a o § o S -2_{U w} + ti S o w s w - « -tŞ ■o (S S co J2 Ö I & o e Al ^ - W a «3 * 6 d c/î S 9 t* >H CO N 05 o 05 ıfl «j ıfl > W o o o (Û C' w o o o Irt C- 03 co CO CO <N «J N co t o O LO 05 irt 05 CO Tj< CÛ05 s CÛ H ^ N H (N «N ^ . . . 2 Cû 03 M ıfl H H N N & H :s e c p *3 . Û ü eti c .3 fcû _ JbO C rj :3 ’O tuO u, \ Cvj r i ,q ’S f ’S *rt 5 yi f»> *« rt W II cfl " H S_TO 11 S *C3 4_3 f i İM rt Î3 O İ - 1 Cj "c3 k. 4^ £> ft-ı 03 o t> w >> sp Çö 23 o o » t>» s .-i

z' s* s

§ § S ■ » . s İ d ÎS 3 <P *-« J-ı Vi “J ,5 <1> + N Ai N î2 m s3

s

fi w %_C0 od CO co m co *s« co o co m 03 o t-; csj e<i rH rH fH co O a> O O r“* N co *o CNİ *1* M 03 to r-co CO CO* co rH rH oo co IA o co CS] co o m kO CS] co IA cs in Ift ın co* oî m Oa rH ^H o 00 co csj N rH rH 05 eo irt esi N CO rH CS] ₄4 S o CSJ o rH _O ıfi CSJ eo Oa rH _o <N r» CSJCa rH rH rH rHrH H eo O O O lT3 cg *T m m e m CSJ 00 M İ 0) N _M A 7j o Ui W H NC O eo’ eî O* W (X ? = 8 6 .6 0 , p < 0 .0 5 , SD = 2 ). 2. ve 3. g ru p la rı n to p la m la rı (K ız + E rk e k ) a ra sı n d a fa rk ö n e m li b u lu n m u şt u r (X 2 = 4 .7 8 , p < 0. 05 , S D = 1 ). Kızl ar ın % 5 8 .3 ’ü n d e . e rk e k le ri n % 38. 3’ ü n d e , ge n eld e ça y İç en ö ğ re n c il e ri n % 4 8 .0 ’i nd e H b d ü şü k cla rak s a p ta n m ış tı r.

ÇAY TÜ K E T İM İ İLE H EM O G LO B İN ETK İLE Ş İM İ ₇₁

TARTIŞM A

T a b lo l ’d e g ö rü ld ü ğ ü gibi, ö ğ re n c ilerin gü n d e o rta la m a iç tik ­ leri çay m ik ta r ı = 5.9 çay b a rd a ğ ı/g ü n (kızlar = 5.9 çay b a rd a ğ ı/ gün, e rk e k le r = 6 çay b a rd a ğ ı/g ü n ) o la ra k b u lu n m u ştu r.

Ö ğ re n c ile rin % 40’ı çayı y em ek lerle (genellikle k ah v altıd a) b ir­ lik te iç iy o rla r. B u ö ğ re n c ile rin % 87.5’in d e (tü m g ru b u n % 35’in- . de) d ü ş ü k H b s a p ta n m ış tır .

K ız la rd a n çay ı y e m e k le rle b irlik te içen g ru b u n d ü şü k H b d ü ­ zeyi ile, çay ı y e m e k te n y a rım s a a t ö nce ve so n ra içen 2. g ru p ve b ir s a a t ö n c e ve s o n ra içen 3. g ru p la rla H b d ü şü k lü ğ ü açısından fa rk ö n e m li b u lu n m u ş tu r (p < 0.05). Yani çayı yem ekle b irlik te içen k ız la rd a d ü ş ü k H b g ö rü lm esi yem ekten so n ra içenlere göre d a h a fa z la d ır.

E r k e k le rd e d e a y n ı şek ild e çayı yem eklerle b irlik te içen 1. grup ile, çayı y e m e k te n y a r ım s a a t ö n e ve so n ra içen 2. ve 3. g ru p la r a ra ­ s ın d a H b d ü ş ü k lü ğ ü a ç ıs ın d a n fa rk önem li b u lu n m u ş tu r (p < 0.05). Aynı ş e k ild e y e m e k le b ir lik te çay içen erk e k lerd e H b düşüklüğü y e m e k te n s o n r a çay iç e n le re g ö re fazladır.

G erek k ız la rd a , g e re k se e rk e k le rd e 2. gru p (yem ekten yarım s a a t ö n c e ve s o n r a çay içen ler) ve 3. g ru p (yem ekten b ir saat önce ve s o n ra ç ay iç e n le r) a ra s ın d a d ü şü k H b yönünden fark sap ta n a ­ m a m ış tır (p > 0.05). A ncak genel to p la m la r gözönüne alındığında, çayı y e m e k le iç e n g ru p la d iğ e r iki g ru p (2. ve 3.) a ra sın d a düşük H b y ö n ü n d e n f a r k a n la m lı ç ık m ış tır (p < 0.05). 2. ve 3. g ru p ların genel to p la m la r ı g ö zö n ü n e a lın d ığ ın d a d a fa rk önem li b u lu n m u ş­ tu r (p < 0.05). Y an i y e m e k te n y a rım saa t önce ve so n ra çay içen g r u p ta H b d ü ş ü k lü ğ ü , y e m e k te n b ir saa t önce ve so n ra çay içen g ru p la rd a n d a h a fa z la b u lu n m u ş tu r.

G en eld e ö ğ re n c ile rin % 48.0’in d e H b düşü k lü ğ ü sap tan m ıştır. K ız la rd a H b d ü ş ü k lü ğ ü n ü n fazla olm ası, yem eklerle b irlik te çay içen kız o r ta la m a s ın ın e rk e k le rd e n fazla ve gereksinm elerinin çok o lm a s ın a b a ğ la n m ış tır (K ız la rın % 57.3’ü, e rk ek lerin ise % 24.0'ü y e m ek le b ir l ik te çay iç m e k te d irle r.

Ö zellik le a n e m ik ö ğ re n c ile rd e çayın içilm e zam anı önem li olup; d e rs le r d e ve m e rk e z im iz d e v erilecek eğ itim le çayın yem eklerle içil­

7 2 B e ?e r, E . A yrıca y e m e k te n b i r s a a t ö n c e v e s o n r a çay iç e n % 3.5’lik g ru p ­ ta (k ız la rd a % 10, e rk e k le rd e % 14.3 d ü ş ü k H b o lm a s ı, a ra ş tır a - m ad ığ ım ız d iğ e r fa k tö rle rd e n k a y n a k la n a b ile c e ğ i g ib i, y e m e k le r­ d en de k a y n a k la n a b ilir. Ö ğrenci y e m e k le rin d e h e m o g lo b in i a r tırıc ı g ıd a la rın y a k laşık % 15 c iv a rın d a a r tır ılm a s ı y a r a r lı o la c a k tır . SONUÇ ve Ö N E R İL E R

L ite ra tü r ve a ra ş tır m a v e rile rim iz d e n , çay y e m e k le rle b irlik te içildiğinde H b düzeyi d ü ş m e k te d ir. A ra ş tırm a d a y e m e k le b ir lik te çay içen 55 k ızd an 49’u n d a , 25 e rk e k te n 21'in d e H b d ü ş ü k lü ğ ü s a p ­ ta n m ış tır.

Çayın y e m ek ten b ir s a a t ö n c e ve s o n ra iç ilm e sin d e s a k ın c a b u ­ lu n m a m a k ta d ır.

Ç ayın y em ek lerle b irlik te iç ilm em esi k o n u s u n d a ö ğ re n c ile rin d e rslerd e ve m erk ezim izd e e ğ itilm e le ri; ö ğ re n c i y e m e k le rin d e hem oglobini a rtırıc ı g ıd a la rın y a k la şık % 15 c iv a rın d a a r tır ılm a s ı ö n erileb ilir.

S U M M A R Y

T H E RELATION BETVVEEN H EM O G LO B İN L E V E L AND DAILY CONSUM PTİON OF TEA A D D ICTIO N

B e şe r, E. In th is stu d y , th e re la tio n o f h em o g lo b in levels to th e a m o u n t of te a co n su m p tio n a n d to th e tim e o f d rin k in g is in v e stig a te d am o n g u n iv e rsity stu d e n ts. A p o sitiv e c o rre la tio n is fo u n d betvveen th e tim e o f c o n su m p tio n o f te a a n d th e h e m o g lo b in levels. H e m o g ­ lo b in levels d ecrease vvhen te a is d ru n k e n vvith food.

K A Y N A K L A R

1 A larcon, P. A., D o n o v an , M.E., F o rb es, G. B „ L a n d a w , S. A., S to c k m a n , J. A. : I r o n A b so rp tio n in th e T h a la s s e m ia S y n d ro m e s a n d I t s I n h i - b itio n by T ea , N. E ng. J. M ed., 300 : 5 - 8, 1979. 2 — D işler, P. B„ L y n ch , S. R., C h a rlto n , R. W., T o rr a n c e , J. D., B o th w e e l, T. H. : T h e E ffe c t of T e a on I r o n A b so rb tio n , G u t, 16 : 193 - 200, 1975. 3 — D e rm a n , D., S ay ers, M., L y n ch , S. R „ C h a rlto n , R. W., B o th w e ll, T . H., M ay et, F . : I r o n A b so rp tio n F ro m a C e re a l D ie t C o n ta in in g C a n e S u g a r F o rtifie d W ith Ascorfoic Acid, B r. J. Nu.tr., 38 : 261 - 9, 1977.

ÇAY TÜ K E TİM İ İLE H E M O G L O B İN E TK İL E Ş İM İ _{7 3}

4 — T im o ty , A. M., S e a n , R . L., J a m e s , D. C. : In h ib itio n of F o o d Ir o n Ab-s o r p tio n b y C o ffe e, Am. J. C lin. N u tr., 37 : 416 - 420, 1983.

5 — S ü m b ü lo ğ lu , K . : S a ğ lık B ilim le rin d e A ra ş tırm a T e k n ik le ri ve İ s t a t i s ­ tik , Ç ağ M a tb a a s ı. A n k a ra , 1978.