GİRİŞ
Türkiye’de Centaurea (Asteraceae) cinsi geniş bir tür sayısıyla tem-sil edilir ve en zengin cinslerden biridir. Çoğu takson ülkeye endemiktir ve çok lokalize olmuştur. Bunlar özellikle Ülkenin Güneybatı, Orta ve Doğusunda dağılış gösterir. Bu takson taksonomik olarak çok zordur ve modern sitolojik ve kimyasal teknikler kullanılarak daha fazla çalışıl-ması gerekir.
MATERYAL VE METOD
Araştırma materyalini 2005-2007 yıllarında Aladağlar, Mazmılıdağı bölgesinden toplanan Centaurea aladaghensis ve bu türe eşlik eden bazı endemik bitkiler oluşturmaktadır. Toplanan bitki örnekleri herbaryum ma-teryali haline getirildikten sonra teşhisleri Türkiye Florasından yapılmıştır. Teşhis edilen bitki örnekleri Selçuk Üniversitesi Herbaryumunda (KNYA) saklanmaktadır.
Türün Betimi
Aşağıdaki betimleme, Türkiye Florasındaki [1] betimlemeye ve bizim kendi gözlemlerimize dayanmaktadır:
Çok yıllık, gövde dik, en azından 40 cm uzunlukta, üst kısımda kısa basit birkaç dallı, hirsut tüylü. Yapraklar seyrekce tüylü, belirgin damar-lı; alttaki yapraklar uzun petiollü; petiol c. 20 cm, kalpsi veya oblong-kalpsi, hastat, lamina 27.5 cm x 16 cm, alt orta yapraklar ovat, tabanı kulakçıklı sıkışmış kısa petiollü; orta yapraklar obovattan oblonga, sarıcı sapsız ve taban genişce decurrent; üstteki yapraklar mızraksı, decurrent, uçları dikensi. Involucre 25-33 x 18-25 mm ovoid. Appendeges fillarileri taban parçasını tamamıyla gizlemez; saman renginden kahve rengine, 9-12 silli üçgen biçiminde (yaklaşık 4 mm), her bir kenarda dereceli olarak diken yükselir, 17-19 mm (diken dahil), çiçekler pembemsi-mor. Aken-ler 5-6 x 2-3 mm, pappus iki sıralı, dış pappus 8-9 mm, içteki sıra 1.5-2 mm. Pappus genç iken saman renkli, orta olgunlukta açıkca kahverengi
ve olgunlukta ise kahverengindedir. Tohumlar 4.5-5.5 x 2-2.5 mm’dir (Şekil 1, 2, 3). Çiçeklenme zamanı 7-8. aylardadır.
Şekil 1- Centaurea aladaghensis’in yaşadığı yer, Fotoğraf : Y. Bağcı
Centaurea aladaghensis Wagenitz, Compositae / Asteraceae, Topluçiçekgiller)
1Yavuz BAĞCI* 2Ahmet SAVRAN 1Hüseyin DURAL
1Selçuk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Biyoloji Bölümü, Kampus-KONYA 2Niğde Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Biyoloji Bölümü, Niğde
Özet
Centaurea alagaghensis Wagenitz türü sadece tip örneğinden bilinmektedir. Bu türe ait ilk örnek Siehe tarafından, Niğde Mazmılı Dağından, 1960
yılında toplanmıştır. Daha sonra, bu örnekler, Wagenitz tarafından bilim dünyasına yeni bir tür olarak Wildonovia’da tanıtılmıştır. Bu çalışmada ortaya konan Centaurea aladaghensis Wagenitz türünün betimlemesi, Davis (1975) ve kendi gözlemlerimize dayanmaktadır. Ayrıca C. aladaghensis’in topluluk oluşturduğu yayılış alanlarında, bu tür ile birlikte yetişen bazı bitkiler ve ekolojik özellikleride verilmiştir. C. aladaghensis IUCN kategorisine göre EN (Endangered) kategorisine girmektedir.
Anahtar kelimeler: Centaurea, Niğde, Aladağ, endemik.
Sorumlu Yazar Geliş Tarihi: 15 Nisan 2008
e-posta: [email protected] Kabul Tarihi: 28 Ağustos 2008 Biyoloji Bilimleri Araştırma Dergisi 1 (2): 29-32, 2008
Y. Bağcı ve ark. / Bibad, 1 (2): 29-32, 2008
30
Şekil 2- Centaurea aladaghensis’in çiçekleri, Fotoğraf : Y. Bağcı
Genç haldeki Orta olgun halde Olgun haldeki pappuslar
Şekil 3- Centaurea aladaghensis’in aken, pappus ve tohumları
Yayılışı
Bu tür, Türkiye Florasına göre sadece tip örneğinden
(Niğ-de, Mazmılı Dağı) bilinmektedir (Şekil 4). O zamandan beri, bu
türe ait yeni örnekler ikinci kez tarafımızdan, Niğde, Mazmılı
Dağ’ından toplanmıştır.
HABİTAT VE EKOLOJİ
Bu tür 1600-1800 m yüksekliklerde, Karaçam topluluğu altında
(Pi-nus nigra J. F. Arnold subsp. nigra var. caramanica (Loudon) Rehder)
[2], Centaurea antitauri Hayek. türleri ile karışık olarak orman
toprak-larında yetişir. Bu taksonlara ilave olarak Centeurea aladaghensis’e
aynı ortamda eşlik eden türlerden bazıları şunlardır: Lepidium
cam-pestre (L)R.Br. , Savran 3024, Iberis attica Jord., Savran,3066,
Aet-hionema arabicum (L)Andriz, Savran 3067, Ae. speciosum Boiss. &
Huet., Savran 3068, *Alyssum masmenaeum Boiss., Savran 1642,
*Alyssum oxycarpum Boiss. & Bal., Savran 1669, *Alyssum
trape-ziforme Bornm. ex Nyar., Savran 1900, *Cochlearia sempervivum
Boiss.& Bal., Savran 3070, Cerastium anomalum Waldst.& Kit.,
Savran 3026, Dianthus micranthus Boiss & Hedr
,
Savran 3088,
Silene spergulifolia (Desf.)Biep., Savran 3090, S. supina Biep. ssp.
pruinosa (Boiss)Chowdh., Savran 3091, S. antitauri Fenzl., Savran
3092, Hypericum scabrum L., Savran 3096, *H.aviculariifolium
Jaup. & Spach ssp. depilatum (Freyn & Bornm)Robson var.
depi-latum, Savran 3099, * Genista involucrata Spach., Savran 3108,
*Trifolium caudatum Boiss., Savran 3114, * Centaurea drabifolia
Sm. ssp. detonsa (Bornm.) Wagenitz, Savran 3145, * C. cataonica
Boiss. & Hausskn, Savran 3147, *C.mucronifera DC., Savran 3151,
*C. antitauri Hayek, Savran 3152, Campanula involucrata Aucher
ex A. DC., Savran 3159, C. stricta L. var. aladagensis Damboldt.,
Savran 3625, Onosma sericeum Willd., Savran,3031, Veronica
pec-tinata L. var. pecpec-tinata, Savran 3175, Teucrium chamaedrys L.ssp.
chamaedrys, Savran 3177, *Scutelleria orientalis L.ssp. pectinata
(Bentham.) Endmendson., Savran 3178, Sideritis perfoliata L.,
Sav-ran 3179, * Salvia cadmica Boiss.
,
Savran 3180, *Galium shepardii
Post., Savran 3038, Ornithogalum monthanum Cyr.
,
Savran 3039,
O. armeniacum Baker., Savran 3040, *Muscari massayanum
Gru-nert., Savran 3041, Colchicum variegatum L., Savran 3042,
Epi-pactis persica (Hauskn.)Hannfeld., Savran 3043, Orchis anatolica
Boiss., Savran 3044, Dactylorhiza romana (Seb.)Soo. ssp. romana,
Savran 3045 [3] .
Not: * İşareti endemik olan türleri göstermektedir.
Bölgede Centeurea aladaghensis ve birlikte yayılış
göste-ren endemik taksonlardan bazılarının resimleri aşağıda
veril-miştir (Şekil 5-10).
Ne var ki; Davis (1975)’in Türkiye Florasındaki raporunda, bu
ör-neğin bulunduğu yükseklik kayıtlı değildir. Bu tür 1600-1800 m
yüksek-liklerde yayılış göstermektedir.
Bu tür yeni IUCN kategorisine göre EN (Endangered)
kate-gorisine girmektedir [4].
Y. Bağcı ve ark. / Bibad, 1 (2): 29-32, 2008
31
Şekil 5- Centaurea aladaghensis’in yaşadığı yer, Fotoğraf: Y.Bağcı Şekil 6. Centaurea antitauri Fotoğraf: A.Savran
Şekil 7. Alyssum masmenaeum Şekil 8. Bornmülleriana glabrescens
Foto: Y.Ba÷cÕ Foto: A.Savran
Şekil 9. Muscari massayanum Şekil 10. Alyssum trapeziforme
Y. Bağcı ve ark. / Bibad, 1 (2): 29-32, 2008
32
Ekonomik Kullanımı
Türkiye’de Compositae (Topluçiçekgiller) familyası
üyele-rinin büyük çoğunluğu bahçe süsü olarak kullanılır. Fakat bu
türün kullanım kaydı yoktur.
YORUM
Bu tür, Centaurea haradjianii Wagenitz, Centaurea
dodd-sii Post ve Centaurea gigantea Schultz ile bağlantılıdır. Ancak
C. doddsii ve C. haradjianii’nin orta ve üst yapraklarının çok
hafif veya dekurrent olmamasıyla ayrılır. C. gigantea ile de,
yapraklarının petiol benzeri bir kulakçıkla sıkışmış
olmamasıy-la ayrılır [1].
Not: Bu çalışma 19. Ulusal biyoloji kongresinde 23-27
Ha-ziran 2008’de poster olarak sunulmuştur.
KAYNAKLAR
[1] Davis, P.H., 1975. Flora of Turkey and the East Aegean Islands. Vol. 5: 533. Edinb. Üniv. Press. Edinburgh.
[2] Güner, A, Özhatay, N., Ekim, T., Başer, KHC. 2000. Flora of Turkey and the East Aegean Islands. Vol. 11: syf: 5-6, Edinburg University Press.
[3] Savran, A. Pozantı Dağı (Niğde) ve Aladağlar’ın (Niğde Kesimi) Florası. Selçuk Üniversitesi Fen Bilimleri Doktora Tezi, 1997. (Basılmadı).
[4] Ekim, T., Koyuncu, M., Vural, M., Duman, H., Aytaç, Z., & Adıgüzel, N. 2000. Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı (Egrelti ve Tohumlu Bitkiler) (Red Data Book of Turkish Plants, Pteridophyta & Spermatophyta). Ankara; Türkiye Tabiatını Koruma Derneği ve Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
