SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TARİH ANA BİLİM DALI
ATATÜRK İLKELERİ VE İNKILAP TARİHİ BİLİM DALI
HÜR SÖZ GAZETESİ ÇERÇEVESİNDE İZMİT ŞEHRİNİN
SİYASİ, EKONOMİK VE SOSYAL YAPISI
(1951–1955)
HÜLYA KOÇ
YÜKSEK LİSANS TEZİ
Danışman
Doç. Dr. Necmi UYANIK
T.C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ
Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü
BİLİMSEL ETİK SAYFASI
Bu tez hazırlanırken proje safhasından sonuç safhasına kadarki süreçte bilimsel etiğe ve akademik kurallara riayet edilmiş olduğunu, tez içindeki bütün bilgilerin etik ve akademik kurallar çerçevesinde elde edilerek sunulduğunu, ayrıca yazım kurallarına uygun olarak hazırlanan bu çalışmada başkalarının eserlerinden yararlanılması durumunda bilimsel kurallara uygun olarak alıntı yapılan esere atıf yapıldığını bildiririm.
T.C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ
Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü
YÜKSEK LİSANS TEZİ KABUL FORMU
Hülya KOÇ tarafından hazırlanan Hür Söz Gazetesi Çerçevesinde İzmit Şehrinin Siyasi, Ekonomik ve Sosyal Yapısı (1951-1955) başlıklı bu çalışma ……../……../…….. tarihinde yapılan savunma sınavı sonucunda oybirliği/oyçokluğu ile başarılı bulunarak, jürimiz tarafından yüksek lisans tezi olarak kabul edilmiştir.
Ünvanı: Adı Soyadı: Başkan İmza Ünvanı: Adı Soyadı: Üye İmza Ünvanı: Adı Soyadı: Üye İmza
İÇİNDEKİLER
Sayfa No
Bilimsel Etik Sayfası ………...i
Tez Kabul Formu ………... ... ...ii
Ön söz / Teşekkür ………... …….v Özet ……… ...…….. vii Summary ……… ...…….. viii Kısaltmalar ……… ...…... ix Giriş ………... …….1 1.HÜR SÖZ GAZETESİ ………... …..9
1.1. Hür Söz Gazetesi’nin Kuruluşu ve Yayın Hayatı……… ... ……9
1.2. Hür Söz Gazetesi’nin Yazar Kadrosu………... ……11
1.3. Gazetede Ele Alınan Konular………... ...13
1.4. Yayın Politikası………...14
1.5. Hür Söz Gazetesi’nin Kapanışı……… ... ….16
2. İZMİT’İN SOSYAL, EKONOMİK VE SİYASİ YAPISI………... …...20
2.1. Ekonomik Yapısı……… ... …….20
2.1.1. Ticaret Hayatı……….………...20
2.1.2. Madenlerimiz ve Yer Altı Kaynaklarımız……….………28
2.1.3. Ziraat ve Tarım Faaliyetleri………..……….33
2.1.4. İl ve Köy Yollarımız………..………46
2.1.5. Bankalarımız….………..………...49
2.1.6. İhracat ve İthalat………..………..52
2.1.7. Endüstri Kuruluşları ve Fabrikalarımız………..….………..59
2.1.8. Enerji………..…………65
2.1.9. Vergiler………..………68
2.2. Sosyal Yapısı……… ... ...70
2.2.1. Gazetenin Milli Bayramlara Bakışı .……….81
2.3. Siyasi Yapısı………... …83
3. İZMİT’TE SAĞLIK VE EĞİTİM………... …....123 3.1. Sağlık………... …....123 3.2. Eğitim – Öğretim……….... ……..127 3.3. Sportif Faaliyetler………... ……….131 Sonuç………... 136 Bibliyografya……..………... 139 Ekler...………... ... 159 Öz geçmiş….……….174
ÖN SÖZ
Gazete haber alma ve kamuoyu oluşturma gibi önemli bir işlevleri bulunan yayın organıdır. Ayrıca bulunduğu toplumun siyasi, iktisadi, sosyal ve kültürel aynasıdır.
Basın, radyo ve televizyon yayın hayatına girmeden önce farklı bölgelerde bilginin dünyaya açılan penceresi olurken; bir yerleşim yerinde olup bitenleri, önemli olayları, her türlü etkinlikleri, fotoğraf ve görüntüleri yansıtan ise yerel basın olmuştur.
Yerel gazeteler, yörede yönetenlerle, yönetilenler arasında bir köprü durumundadır. Yerel basın, yöredeki insanların sorunlarına çözüm bulmak, bireyler arasındaki ilişkilerin olumlu gelişmesini sağlamak, yerel düzeydeki kamuoyunun oluşmasına katkıda bulunmak için çaba sarf eder. Halkın sorularını yerel düzeydeki yöneticilere ileterek, kamu çalışmaları üzerinde bir denetim görevi üstlenirler
Yerel gazetecilikte ve Kocaeli basınında önemli bir yer tutan ve gazetecilik hayatına farklı bir bakış açısı kazandıran yayınlardan biri de Hür Söz gazetesidir. Hür Söz gazetesi, İzmit tarihinin 50 yıllık geçmişine damgasını vurmaktadır. Önemli belgeler ve bilgiler içermektedir. Şimdiye kadar bu gazetenin nüshalarından hiç yararlanılamamıştır. Bizi böyle bir çalışmaya sevk eden de, bu eksikliktir. Çalışmamızda, İzmit basınında önemli yer edinmiş Hür Söz gazetesinin günlük sayılarını siyasi, ekonomik ve sosyal yönden incelemeye gayret edilmiştir.
Çalışma üç ana başlık altında ele alınırken, içeriği şu şekilde özetlenebilir:
Birinci başlık altında Hür Söz gazetesinin kuruluşu, yazarları ve gazetede ele alınan konular inceleme konusu olmuştur. Hür Söz gazetesinin kapanışı, gazetede sahibinin oğlu (Aytol Telser) ile yapılan röportaj metne yansıtılarak anlatılmaya çalışılmıştır.
İkinci başlık altında Hür Söz gazetesine göre İzmit’in ekonomik, sosyal ve siyasal yapısı değerlendirilmiştir. Sosyal ve sağlık alanında gerçekleştirilen yardım hizmetleri, yardım kurumları ve çalışmaları, kamu yararına faaliyette bulunan dernekler, çalışma hayatı gibi konular ele alınmıştır.
İzmit’in siyasi yapısı 1951–1955 yılları arasında kurulan siyasi partiler ve sendikalar bağlamında değerlendirilmiştir.
Ekonomik açıdan ticaret hayatı, ithalat ve ihracat, meslek grupları, sanayi, endüstri hayatı, endüstrinin Kocaeli’ne etkisi, tarım hayatı, hayvancılık, ormancılık gibi konulara değinilmiştir.
Üçüncü başlık altında ise İzmit’te sağlık ve eğitim alanında yapılan çalışmalar, bu dönemdeki halkın eğitim durumu ve sportif faaliyetler incelemeye konu edinilmiştir.
“Sonuç” kısmında Hür Söz gazetesinin basınımızdaki yeri, Kocaeli’nin tarihi geçmişi için önemi ile ilgili genel bir değerlendirme yapılmıştır.
Son olarak “Ekler” bölümü yer almaktadır. Gazetenin bazı nüshaları ile birlikte, gazetenin sahibi olan Selahattin Telser ve oğullarının fotoğrafları da eklenmiştir.
Yüksek Lisans tezi olarak hazırladığımız bu çalışmanın her aşamasında her türlü destek ve yardımlarıyla yol gösteren değerli hocamız Doç. Dr. Necmi Uyanık Bey’e sonsuz teşekkürlerimizi sunuyoruz.
HÜLYA KOÇ
KONYA 2010
T.C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ
Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü
Adı Soyadı Hülya KOÇ Numarası: 014202051001
Ana Bilim / Bilim Dalı
TARİH ANA BİLİM DALI
ATATÜRK İLKELERİ VE İNKILAP TARİHİ BİLİM DALI
Ö
ğrencinin
Danışmanı Nemci UYANIK
Tezin Türkçe Adı Hür Söz Gazetesi Çerçevesinde İzmit Şehrinin Siyasi, Ekonomik Ve Sosyal Yapısı
(1951–1955)
ÖZET
Mahalli gazeteler bulundukları yöredeki olaylara ağırlık veren, yörenin kalkınması ve gelişmesi için çaba sarf eden yayın organlarıdır.
Türkiye’nin hızla kalkınmaya çalıştığı bir dönemde bu yöre hakkında önemli bilgiler veren Hür Söz gazetesinde Kocaeli’nin ekonomik yapısı, sosyal ve siyasi yaşantısı, toplum hayatı, eğitim alanındaki gelişmeler, sağlık sektöründe görülen eksiklikler hakkında aydınlatıcı yazılar bulunmakta ve bu döneme ışık tutmaktadır.
Hür Söz gazetesi 1949 yılında yayın hayatına başlamış, 1999 yılında kapanmıştır. Yapılan bu çalışmada 1951–1955 yılları arasında çıkan gazete nüshalarındaki önemli köşe yazıları ve haberleri özetlenerek verilmek suretiyle, bu dönem ile ilgili önemli tespitlerde bulunmaya gayret edilmiştir.
Yerel bir gazete olan Hür Söz gazetesi Kocaeli’nin gelişmesi için çaba sarf etmiş ve yapılan birçok yeniliğin öncüsü olmuştur.
T.C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ
Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü
Adı Soyadı Hülya KOÇ Numarası: 014202051001
Ana Bilim / Bilim Dalı
TARİH ANA BİLİM DALI
ATATÜRK İLKELERİ VE İNKILAP TARİHİ BİLİM DALI
Ö
ğrencinin
Danışmanı Nemci UYANIK
Tezin İngilizce Adı The political, economic, and social structure of the city İzmit within the framework of Hür Söz Newspaper. (1951-1955)
SUMMARY
Local newspapers are the publishing organizations which mostly focus on the events of and which strive for the development of their area.
In a period of time which Turkey was in a rapid process of development, in Hür Söz Newspaper which gives important information about the city, there are informative atricles about the economic structure, social and diplomatic experiences, social life, developments in education and deficiencies in health sector of Kocaeli.
Hür Söz started its first publication life in 1949 in İzmit and closed in 1999. In this study, it is tried to make important findings related with the period by summarising the news and the articles of the manuscripts published between the years 1951 and 1955.
Hür Söz, which is a local newspaper, made great efforts for the development of Kocaeli and became the leader of many innovations made.
KISALTMALAR
age. : Adı geçen eser S : Sayı
s : Sayfa C : Cilt
DP : Demokrat Parti
CHP : Cumhuriyet Halk Partisi MP : Millet Partisi
GİRİŞ
Gazeteler çok geniş kitlelere ulaşabildikleri ve onları etkileyebildikleri gibi, belirli bir yöre halkına ulaşmak ve o yörenin sorunlarıyla ilgilenmek amacıyla da yayınlanabilirler. Yerel gazete kavramındaki yerel sözcüğü dar bir yerleşim alanını belirtmek için kullanılmaktadır. Bu alan bölge, il, ilçe veya köyle sınırlı olabilir. Bazen de bölgeye bağlı bir il, bu ile bağlı ilçe ve köylerin hepsini kapsayabilmektedir1.
Belirli bir bölgede yayınlanan ve okunan yerel basın, ulusal basından farklı olarak yerel haberlerin ve konuların yer aldığı gazeteler ya da genel olarak bir kasaba ya da kentte yaşayan insanları ilgilendiren haberlerin yer aldığı o kentte yayınlanan gazete olarak da tanımlanmaktadır2.
Yerel basın bir bakıma, yerel unsurları ve yerel sorunları ortaya çıkartmak ve bu sorunlara ilişkin halkı bilgilendirmek demektir. Başka bir ifadeyle yerel basın, bilinçlendirici ve yayımlandığı bölgede, kamuoyu oluşumuna katkı sağlayıcı bir özellik taşımaktır3.
Asli görevi, yayınlandıkları bölgenin sesi olmak olan yerel basın, bir taraftan yayınlandığı bölgenin sorunları için kamuoyu oluştururken, diğer taraftan da kamu kurum ve kuruluşları üzerinde denetim görevi üstlenir4.
Türkiye’de yerel basına mahalli basın ya da Anadolu basını da denmektedir. Bir yerleşim yerinde olup bitenleri, önemli olayları, türlü etkinlikleri, genel bilgileri, haber, yazınsal türler, fotoğraf ve görüntüleri ile yansıtan basına yerel basın denmektedir5.
Yerel gazeteler okuyucuya daha sıcak ve yakın gelir. Çünkü haberler ve olaylar tanıdık yakın bir çevre ile ilgilidir. Bu sebeple insanın kendinden bahsedebilme hazzını yerel basın daha kolay karşılayabilir6.
1 Feyyaz Bodur, Yerel Basında Yönetim ve Örgüt Yapısı, Anadolu Üniversitesi Yay., Eskişehir 1997, s. 38. 2 Atilla Girgin, Türk Basın Tarihinde Yerel Gazetecilik, İnkılap Yay., İstanbul 2001, s. 160.
3 Suat Gezgin, Türkiye’de Yerel Basın, İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Yay., İstanbul 2007, s. 116. 4 Mehmet Faraç, Yerel Haberlerle Yaygın Gazeteciliğin İlişkileri, Gaziantep 1999, s. 161.
5 A.Rıdvan Bülbül, Genel Gazetecilik Bilgileri, Nobel Yay., Konya 1997, s. 10. 6 Feyyaz Bodur, age., s. 39.
Birey, yerel ilişkilerde yaşadığı çevreye, kültüre ve topluluğa daha yakın bir bağlılık ve ortaklık duygusuyla yaklaşmaktadır. Bu noktada yerel basın, bireyin yöresel yaşamındaki en büyük yardımcısı ve başvuru kaynağı oluşturmaktadır. Çünkü yerel basın, yayınladığı haberler, fotoğraflar, ele aldığı sorunlar, kentin gereksinimleri, kentteki kültürel ve sosyal etkinliklere ilgili aktardığı bilgilerle bireye ‘‘yaşanan yer’’ duygusunu, yaşadığı yerin bir parçası olma düşüncesini kazandırmaktadır. Okuyucu kendisini bulamadığı, kendisiyle özdeştiremediği gazeteyi almak istemez. Yerel basın, yayınlandığı bölgedeki insanları, iyi tanımakta ve okuyucusuyla yakın diyalog kurmakta ve onunla ortak bir dil kullanmaktadır. diğer bir ifadeyle yerel basın, okuyucusuyla özdeşleşebilmektedir7.
Cumhuriyetin kuruluş döneminde Anadolu basını canlıdır. 1919-1938 yılları arasında 582 gazetenin, 176’sı İstanbul’da, 54’ü İzmir, 27’si Adana, 25’i Ankara, 24’ü Bursa, 18’i Trabzon, 16’sı Samsun, 13’ü Eskişehir, 12’si Edirne, 12’si Kastamonu, 11’i Antep, 10’u Konya, Balıkesir, Urfa ve kalan 164’ü diğer illerde yayımlanmıştır. Bu gazetelerin 308’i eski harfli, 183’ü yeni harflidir. Eski harften yeni harfe geçebilen gazete sayısı 70’dir.
1930’ların başında Serbest Fırkanın kurulması, etkin bir muhalefet aracı olarak basının Anadolu’da yaygınlık kazanmasına neden olmuştur. Serbest Fırka deneyiminin hemen ardından Kemalist yönetimin, Türkiye’de, ancak XX. yüzyılın hemen öncesinde ve sonrasında görülmeye başlayan ulusçuluk ideolojisi doğrultusunda, yeni bir toplum biçimlendirmeye yönelik olarak sivil-asker bürokratları, aydınları ile çıkar ilişkisi içinde bulunan eşrafı, halkevleri etrafında toplamaya çalışması da siyasal iktidarın çok kısa bir dönem yaşayabilen yasal muhalefete karşı tepki olarak değerlendirilebilir. Bu tepki sonucu, bir yandan 1931 Basın Kanunu çıkarılırken, bir yandan da Halkevleri dergiciliği olarak adlandırılabilecek bir dönem başlamıştır. İkinci Dünya Savaşından sonra çok partili siyasal yaşama geçilmesi, yerel basında yeni bir dalgayı beraberinde getirmiştir. Halk Partisine duyulan tepki bir çok Anadolu kentinde çok sayıda gazete ve derginin yayın hayatına başlamasına neden olmuştur. 25 Mayıs 1935’te toplanan Birinci Basın Kongresi esnasında muhtelif dildeki resmi ve özel gündelik gazetelerin sayısı 38, gündelik olmayan gazetelerin sayısı 78, mecmuaların sayısı 127 idi. Kongre esnasında, İzmit’te sadece günlük olmayan bir gazete çıkmaktaydı. Söz konusu kongreye İzmit’te çıkan günlük olmayan Türk Yolu gazetesi adına Rıfat Yüce delege olarak katılmıştır. 1935 yılında Kocaeli’nde ne günlük bir gazete ne de bir dergi vardı8 .
7 Suat Gezgin, age., s. 117.
8 Sedat Şimşek, Kocaeli Basın Tarihi(1848-2002), Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları-10, Kocaeli
Türkiye’de yerel basın 1937’de resmi ilan dağıtımıyla başlayan devlet yardımına bağımlı kalmıştır. Ekonomik, içerik ve bazı sosyal sorunlar ile radyo-televizyonun etkisi, bu bağımlılığın her dönem sürmesine neden olmuştur9.
1946’da çok partili döneme geçilirken CHP Hükümeti basına bazı tavizler vermek zorunda kalıyordu. Gazetelerin büyük çoğunluğu DP’yi destekliyordu. CHP ise seçim hazırlıklarına girmişti, basının desteğine çok ihtiyacı vardı. Basın özgürlüğünü köstekleyen en büyük baskı aracı 1931 tarihli Matbuat Kanununu 50.ci maddesi olmuştur. ‘‘ Memleketin genel politikasına dokunacak yayınlardan dolayı Bakanlar Kurulu kararıyla gazete ve dergiler geçici olarak kapatılabilir’’. Bu maddeye dayanarak savaş yıllarında birçok gazete kapanmıştı.1945-1950 yıllarında DP basın özgürlüğünün en büyük savunucusu olmuştur. CHP Hükümeti seçimlerin yaklaşmasından dolayı havayı yumuşatacak bazı kanun değişiklikleri yapmıştır. Basın Kanununun 50.maddesi kaldırıldı. Basın için önemli bir gelişmeydi bu10.
14 Mayıs 1950 seçimleri ile Demokrat Parti iktidara gelmiştir. Demokrat Parti basının büyük ümitler bağladığı bir partidir. Demokrat Parti işbaşına gelince bütün basın sorunlarının çözüleceği kanısı vardı gazetecilerde. CHP’yi tutan gazetelerde çalışanlar arasında bile DP’yi destekleyenler vardı. Tarafsız olan gazeteler yavaş yavaş DP ye kaymışlardır.
DP iktidara gelir gelmez hemen bir kanun tasarısı hazırlayıp meclise sunar. 15 Temmuz 1950 de meclisin büyük çoğunluğu ile kanun kabul edilip yürürlüğe girer. Bu kanunla hükümetin basın üzerindeki kontrolleri hemen hemen kaldırılmıştır11.
DP iktidarının ilk yıllarında hükümetle gazeteciler arasında yakın ilişkiler kurulmuştur. Gazete sahipleriyle Adnan Menderes ilk toplantısını Ankara’da yapar. Daha sonra bu toplantılar her ay tekrarlanır. Eskiden Halk Partili olan gazeteciler, Adnan Menderes ile yakın ilişkiler kurmuşlar ve hükümeti desteklemeye başlamışlardır. Bunun yanı sıra gazetecilerin sosyal haklarını tanıyan ‘‘Basın mesleğinde çalışanlarla çalıştıranlar arasında münasebetleri düzenleyen 5953 sayılı 13 Haziran 1952 tarihli kanun’’ da çıkmıştır12.
9 Korkmaz Alemdar, Medya Gücü ve Demokratik Kurumlar, Afa Yayıncılık ve TÜSES Vakfı, Ekim 1999, s.
174.
10 Hıfzı Topuz, 100 Soruda Türk Basın Tarihi, Gerçek Yayınevi, Mart 1973, s. 169-170. 11Hıfzı Topuz, age. , s. 177-178.
1950’den sonraki dönem, değişen dünya koşullarına da bağlı olarak iktidarların basın üzerinde siyasal gücün yanı sıra yaygın ekonomik gücü de kullanmaya başladığı yılları içerir. Demokrat Partinin ‘‘ besleme basını’’ oluşturması bunun örneklerinden birisidir. Siyasal iktidarların kendilerini destekleyen yayın organlarını özellikle abone ve reklam yolları ile desteklemesi bugüne kadar süregelen bir uygulama halini almıştır. 1960 yıllarından sonra yerel basın, bir yandan yeni beklentilerin sözcüsü olurken, bir yandan da basın ilan kurumunun işleyişi yalnızca resmi ilanlarla beslenebilen, yazısızlıktan her sayısı aynı çıkmaktan çekinmeyen, çeşitli iktidar odaklarına yeri geldiğinde araç olmaya açık süreli yayınların da hayat bulmasına elverişli ortam yaratmıştır. Yerel yönetimlerin merkezi iktidar yanında olanaklarının artmaya başlaması, daha fazla çekişmeye sahne olması ve önem kazanmasıyla bu tür yayın organları da yeni varoluş temelleri bulmuşlardır. Bir dönem İstanbul’da eskiyen teknolojinin Anadolu’ya aktarılmasıyla daha fazla makineye kavuşulması, bu sürece kan vermiştir. Yerel siyaset kadar, yerel tarih tefrikaları ve sanat sayfaları da yerel basında ürün çeşitliliğine katkı sağlamıştır. Sonraki ise aşamada İstanbul basınının çok daha büyük oranda yeni teknolojiler ithal etmesi, hızını arttırması, Anadolu örgütlülüğünü güçlendirmesi ve yerel baskılar yapabilir hale gelmesiyle, Anadolu basını rekabet gücünü fazlasıyla yitirmiş, genel okuyucu, çok daha büyük oranda bu basının izleyicisi olmuştur. Gelişmeler, gazeteleri, yerel aydınların aracı olmak yerine, yerel siyaset ağalığının aracı olma yönündeki baskıyı daha da yoğunlaştırmıştır13 .
Kocaeli’de ilk matbaa 1860 yıllarında Akmeşe’de, Akmeşeli Mardros Mavyan tarafından kurulmuştur. Ermeni manastırının yanında kurulan binanın kalıntıları bugünde görünmektedir. Daha çok Akmeşe manastırının ihtiyacı olan kitapları ve basılı kağıtları basan bu matbaadan sonra, İzmit’te ilk matbaa; Birinci Dünya Savaşı yıllarında, ermeni tehciri zamanında, Maryan adlı bir Ermeni’den emvali metruke ye intikal ederek Mutasarrıflığın malı olan taş basması matbaadır. O zaman 1915-1916 yıllarına değin, İzmit’te bir Türk matbaası yoktu. Üç kişiyle çalışan bu taş basması makinede, Kocaeli’de ilk gazete, Kocaeli adıyla bu yıllarda çıkarılmıştır14.
Cumhuriyetten sonra çıkan üç salnameden (1925-26, 1926-27, 1927-28 yılı salnameleri)1925-26 yılı Devlet Salnamesi’nde ‘‘Münteşir Gazete ve Mecmualar’’ başlığı altında Kocaeli Gazetesine ilişkin şu bilgiler verilmektedir.
13 Sedat Şimşek, age., s. 55-56.
‘‘İzmit’te münteşir resmi ve haftalık Kocaeli gazetesi 14 Nisan 1337 tarihinde teessüs ve intişara başlamıştır. Perşembe günleri olmak üzere haftada bir defa çıkar. Aded-i tabı 1000. Kendi matbaası mevcut olup İzmit’in Yunanlılar tarafından işgali sırasında muvakkaten tatili neşriyat etmiş ve İzmit’in istirdadından sonra 1341 senesi Ağustos’unda tekrar intişara başlamıştır. Gazete resmi olduğundan sahib-i imtiyaz ve ser muharriri olmayıp matbaa müdüriyeti tarafından idare edilmektedir15’’.
1.Dünya Savaşı sonunda yayına ara verip 1918’de İzmit Sancağı Müdafa-i Hukuk Cemiyeti’nin organı olarak yayınlanmaya başlayan gazete, Anadolu basın organlarında ender rastlanan bir resmi organ oluşunu açıkça göstermektedir. Kocaeli yarımadasının adını taşıyan gazete, başyazılara yer ayırmakta ve en büyük önemi dış politikaya vermektedir. Eleştiri yapmadan yerel yaşama yeterince önem veren basın organlarından biridir16.
Türk Ocaklarının organı olarak yayınlanmaya başlayan Türkyolu gazetesi 1921 yılında Tevfik Noyan, Eczacı Behçet Diker, Mustafa Hulusi, Ali Rasih, Sıtkı Özer, Rıfat Yüce’nin kurdukları şirket tarafından yayınlanmıştır17.
Kocaeli basınının, cumhuriyetin ilanından hemen sonra hareketlendiği, dönemin gazete ve gazetecilerinin ulusal düzeyde etkin olduğu göze çarpmaktadır. Kocaeli, Hür Fikir, Türk Yolu ve Genç Düşünceler gazetelerinin, yeni devletin tesisi ve cumhuriyet yasalarının halka ulaştırılmasında misyon üstlendiği ve yerli malların kullanımının teşvik edilmesi hususunda yoğun propaganda yaptıkları gözlenmektedir18.
Cumhuriyetin ilk yıllarında çıkan gazetelerin dışında, 1937’ye kadar bir gazete çıkmamıştır. İzmit’te dizgi makinesiyle basılan ilk gazete 1937’de yayınlanan Körfez ve 1938’de çıkan Marmara gazeteleri sahiplerinin ise gazetelerini milletvekili olabilmek için kullandıkları görülmektedir. Öte yandan II.Dünya Savaşı’nın zor şartları içinde doğan ‘‘Yeşil İzmit’’ adlı bir başka gazetenin ömrü ise çok kısa olmuştur19 .
15 Sedat Şimşek, age., s. 61.
16 K.Yust, Kemalist Anadolu Basını(Tiflis 1922), Çağdaş Gazeteciler Derneği Yayınları, Ankara 1995, s.
80-81.
17Kocaeli İl Yıllığı, Kocaeli 1973, s. 139. 18 Sedat Şimşek, age., s. 210.
‘‘İzmit’in yerel basın hayatı, yayınlanan gazete ve dergilerle devam etmiştir. Ahmet Fevzi’nin Hedef’i, Fikri Dara’nın Azim’i,1948’de Selahattin Telser’in Hür Söz’ü, 1951’de yayınlanmaya başlayan Saim Aşkın ve Feridun Özbay ikilisinin Bizimşehir’i, sonra bir birleşme ile ortak yayınlanan Türk Yolu-Bizimşehir, Dündar Çiğit ile Şefik Güler’in el pedalı ile basılan Sesim Dergisi. Birsen Özkaya ağabeyimizin Doğuş’u, Yüksek Öğrenim Derneği adına yayınlanan Ayça Dergisi, 1950’lerde Büyük Dava gazetesi, 1950’de Demokrat Kocaeli gazetesi, 1961’de İstilal,1954’te Seka Postası,1970’de Kocaeli Adelet, 1962’de Hedef gazetesi, 1967’de Sesim dergisi, Işık gazetesi, Yeni Yarımca, Karamürsel Postası ve Ticaret ve Sanayi Odası Gazetesi yayınlanmıştır20’’.
II.Meşrutiyet dönemindeki basın patlamasına benzer bir yayın zenginliği, DP döneminde yaşanmıştır. Yalnız değişen sadece isim ve içeriklerdir. DP dönemi, tek parti devrine göre daha yumuşak ve halka inen siyaset uygulamaları, gazetelerin gücünü okuyucu kitlesini arttırmıştır. DP basın siyaset ilişkisinde, tek partinin basın üzerinde uyguladığı sansürün önce kalktığı, daha sonra farklı formatta bir denetleme tarzının devam ettirildiği görülmektedir. Bu dönemde de taraftar ve parti tarafından desteklenen gazetelerle, gerekli desteği göremediği için yayın hayatına son veren gazeteler bulunmaktadır21.
1960’tan sonra getirilen resmi ilan düzenlemeleri ve entertip zorunluluğu çoğu gazetenin kapanmasına, gazete sayısının ikiye düşmesine neden olmuştur. Bu dönemde bazı gazeteler, entertip zorunluluğu olmayan ilçelerde çıkmaya başlamıştır22.
Kocaeli’nde gerek gazetelerin gerekse diğer matbu evrakların basılabilmesi için 15 tane matbaa vardır. Bunların isim ve adresleri aşağıya çıkartılmıştır23.
ADI ADRESİ SAHİBİ
Ahmet Fevzi Matbaası Ankara Cad.-İZMİT Ahmet Fevzi Basım
Ankara Matbaası Halıcılar Geçidi-İZMİT Ertuğrul Açıkyol
Azim Matbaası Hürriyet Cad.-İZMİT Fikri Dora
Bizimyol Matbaası Demiryolu Cad.-İZMİT Saim Aşkın-
Mustafa Karakay
20 Adnan Filiz, Geçmişten Bu Yana Kocaeli Medyası, http://www.haber262.com/index.php / 28 Ocak 2008. 21Caner Arabacı, Bünyamin Ayhan, Adem Demirsoy, Hakan Aydın, Konya Basın Tarihi, Palet Yayınları,
Konya, Nisan 2009, s. 23.
22 Sedat Şimşek, age., s. 210.
Doğuş Matbaası Gölcük-İZMİT Birsen Özkaya
Hedef Basımevi Ankara Cad.-İZMİT İhsan Basım
Hür Söz Gazete ve Basımevi Yavuz Sok.-İZMİT Selahattin Telser
İstiklal Matbaası Hereke-İZMİT E. Üstündağ
Kalyon Matbaası İnönü Cad.-Karamürsel Ferhan Kalyon
Körfez Basımevi Kemaliye Cad.-İZMİT Mehmet İrfan
Özdemir Matbaası İstanbul Şosesi-Gebze Şükrü Özdemir
Özmatsan Basımevi Eski Balık Pazarı-İZMİT Azime Özkaya
Seka Basımevi Seka-İZMİT Seka İşletmesi
Türkyolu-Bizimşehir Gazete ve Matbaası
Halıcılar Cad.- İZMİT Mehmet Yüce
Feridun Özbay
Şen Matbaası Alemdar Cad.-İZMİT İshak Şen
Hür Söz gazetesi elli yılı aşkın sürelik yayın hayatı ile Anadolu ve Kocaeli basın hayatında önemli bir yer tutar.
Çalışmada, 22 Eylül 1949’da yayın hayatına başlayan Hür Söz gazetesinin, kuruluşu, ele aldığı konular ve kapanışı ortaya konmaya çalışılmıştır.
Hür Söz gazetesinin seçilmesindeki en önemli neden, gazetede 1951–1955 yılları arasında İzmit’in sosyal, ekonomik ve siyasi yönlerine ışık tutacak birçok haber, fotoğraf ve köşe yazısının yer almasıdır.
Ayrıca İzmit basınında önemli bir yer tutan, bir aile gazetesi olan Hür Söz gazetesinin, 1951–1955 yılları arasındaki nüshaları bir araya getirilmeye çalışılmış, tüm sayıları incelenmiştir.
Hür Söz gazetesinin nüshaları İzmit Dokümantasyon Merkezi’nden ve Selçuk Üniversitesi Merkez Kütüphanesi’nden temin edilmiştir. Hür Söz gazetesinin günlük sayıları siyasi, ekonomik ve sosyal yönden incelenmiş. Gazete sayfalarında yer alan önemli konular tespit edilerek belli bir plan çerçevesinde değerlendirilip yeni yorumlar getirilmeye çalışılmıştır. Yine gazetede yer alan haberler siyasi, sosyal ve ekonomik yönden
gruplandırılarak, gazete sahibinin oğlu Aytol Telser ile yapılan görüşmeler metne yansıtılmaya çalışılmıştır.
Çalışmanın birinci bölümünde Hür Söz gazetesinin kuruluşu, yayın hayatı, yazarları, gazetede ele alınan konular ve gazetenin kapanışı hakkında bilgi verilmiştir.
İkinci bölümde Hür Söz gazetesinin haberleri doğrultusunda İzmit’in sosyal, ekonomik ve siyasi yapısı ele alınarak incelenmiştir.
Üçüncü bölümde İzmit’te sağlık, eğitim faaliyetleri ve sportif faaliyetler hakkında bilgi verilmeye çalışılmıştır.
HÜR SÖZ GAZETESİ ÇERÇEVESİNDE İZMİT ŞEHRİNİN SİYASİ, EKONOMİK VE SOSYAL YAPISI(1951–1955)
1. HÜR SÖZ GAZETESİ
1.1. Hür Söz Gazetesi’nin Kuruluşu ve Yayın Hayatı
1946’lı yıllar demokrasi hareketinin başladığı ve Cumhuriyet Halk Partisinin iktidarda olduğu bir dönemdi. İzmit basını arasında bulunan Türk Yolu Gazetesi Cumhuriyet Halk Partisinin sözcüsüydü. Selahattin Telser 1946’da Kocaeli’nde Demokrat Partinin kurucuları arasındaydı. Demokrat Partinin siyasi faaliyetlerini duyurmak için bir gazete çıkarma düşüncesinde idi.
Gazetenin yayın hayatına başladığı 22 Eylül 1949 tarihindeki koşulları ve siyasi tabloyu şu şekilde anlatmaktadır:
‘‘22 Eylül 1949 tarihi Kocaeli matbuat tarihinde cesaret ve mücadele tarihidir. Bizim için olduğu kadar bütün Kocaelileri alakadar eden bu mücadeleyi hep birlikte yenmiş ve başarmış bulunmaktayız.
Demokrat Parti, hırsızlıkla ve vatandaş ıstırapları ile mücadele halinde,Halk Partisi , azgın insafsız propagandaları ile keyfi icraatları ile basındaki baskısı had safhaya girmiş, bilhassa yeni doğan gazetelere baskısını iyice arttırmış ve satır değil kelimelerden bile mana çıkarmaya başlamış. Köylü, şehirli basına sarılmış, basında bin bir mahrumiyet içinde vazifesini icra etmektedir.
1949’da Kocaeli’de tek bir muhalif gazete yoktu. Muhalefete yapılan basın hücumuna parti mensupları dişlerini gıcırdatmakta ve nefret etmektedir. Kocaeli demokratlarını ağzı var dili yok. İşte bu şartlar altında tamamen ihtiyaçtan doğmuş olan gazetemiz çıkmaya başlamış ve memleket sevenler bağrına basmıştır.
Hür Söz bu tarihten itibaren yayın yapmaya başlamış. bu tarihe kadar millete hizmet etmekten başka bir şey düşünmemiştir24’’.
S. Telser, ordudan ayrılmış muhabere başçavuşuydu. Daha sonra İzmit’te radyo alım-satımı ve radyo tamirciliği yapmak için bir dükkan açtı25. Dükkanı istimlak edilince İş Bankasının bulunduğu yere taşındı. Hür Söz gazetesi bu dükkanda yayın hayatına başladı26. S.Telser’le, İzmit’te kağıt fabrikası sahibi Hüsnü Ustayla beraber, 1948’de matbaa makinesi ve bıçak yaptılar. Harfleri İstanbul’dan aldılar ve dizmeye başladılar. Bu hazırlıklar bir sene sürdü. Hür Söz gazetesi 1949’da yayın hayatına başladı27. O günlerde günlük çıkıyordu ama iki günün gazetesinin daha sonraki bir günde birlikte çıkıyordu28. Gazetenin satış fiyatı 5 kuruştur. Manşet altında ‘‘Günlük müstakil siyasi gazete’’ibaresi vardır. Gazetenin künyesinde sahibi Selahattin Telser’in ismi yer almaktadır. Gazete çıkıyordu ama matbaa makinesi sık sık da arızalanıyordu.
Gazete kurulduğu ilk yıllarda pek ilan alamadı. Mayıs 1950 yılındaki seçimlerde DP’nin başa gelmesi ve İzmit’ten beş milletvekilinin meclise girmesiyle gazete ilan almaya başlamıştır29.
S. Telser 22 Eylül 1951 tarihinde yayınlanan ‘‘Hür Söz’ün Birinci Makinesi Geldi’’ başlıklı köşe yazısında gazetenin yeni makine ile basıma devam edeceğini belirtmiştir:
‘‘Bundan üç sene evvel inkılaba hizmet maksadıyla bir gazete çıkartmak için namüsait şartlar altında daima zararla karşılaşan neşriyatımızı temin maksadıyla bizzat kendim bu makinenin demir işlerini yaptım. Kağıt fabrikasından çıkartılan arkadaşlarımız Hüsnü Usta ile İzmit’te, İzmit malzemesiyle ve İzmit işçisiyle ve imkanları ile yapmış olduğumuz makinenin bize sadık çalışmaları hafifleyecek ve yeni makinemizle daha çok gazete çıkaracağız30’’.
Gazete, kendi yapmış olduğu makine ile 1952–1953 yılına kadar yayın hayatına devam etti.
25 Aytol Telser ile Yapılan Röportaj, İzmit, 17 Temmuz 2006. 26 Şakir Balkı, age., s. 52.
27 Aytol Telser ile Yapılan Röportaj, İzmit, 17 Temmuz 2006. 28 Sedat Şimşek, age., s. 123.
29 Aytol Telser ile Yapılan Röportaj, İzmit, 17 Temmuz 2006.
22 Eylül 1951 tarihinde çıkan Hür Söz gazetesinde gazetenin üç yaşına girmesi dolayısıyla S.Telser şunları yazmıştır:
‘‘Hür Söz 22 Eylül 1949 senesinde ilk sayısını çıkartmıştır. O vakit İzmit’te Demokrat Partinin neşir vasıtası yoktu.
Diğer gazeteler kendi partileri hesabına çalışmışlardı.
Biz daha ziyade milli heyecanı layığı ile cevap veremeyen ve bu heyecanı söndürmek isteyen haksız isnatlara cevap verebilelim, yeni rejimi elimizden geldiği kadar desteklemek amacıyla yayın yapmaya başladık. Bundan da menfaat aramadık.
Biz hiçbir partiyi kendimize alet etmemeyi hedef tutmuştuk.
Gaye ve maksadın memlekete hizmet olması ve bir kazanç aranmaması azim ve irademiz ile bu mertebeye geldik.
Münevver abonelerimiz doktorlarımız, avukatlarımız ve tüccarlarımız maddeten gazetelerimize abone olmakla bize maddi olarak destek olmuşlardır31”.
1953 senesinde S. Telser geçirdiği bir kaza sonucu gazetede çalışamadı. Bu yüzden o zaman 15 yaşında olan oğlu Aytol Telser gazetede çalışmaya başladı32.
1949 yılından 1955 yılına kadar gazete iki sayfa olarak çıkıyordu. 1955 senesinde İstanbul’da Hüsnü Tabiat Matbaasından büyük bir makine alındı ve bu tarihten sonra gazete dört sayfa çıkmaya başladı. 1955’ten sonra Hür Söz gazetesi, Yükselen adlı gazeteyi de çıkarmaya başladı. Fakat Yükselen Gazetesi 27 Mayıs İhtilali’ne kadar devam etti.
Hür Söz, tam anlamıyla bir aile gazetesidir. Bu aile, bu gazeteyi tam elli yıl yaşatmıştır.
1.2. Gazetenin Yazar Kadrosu
Selahattin Telser’in kendi köşesinde ‘‘Gazetemiz Nasıl Çıkıyor’’ başlığı ile kaleme aldığı yazıda gazetenin yazarları hakkında şu bilgiler verilmektedir:
31 Selahattin Telser, ‘‘Gazetemiz Üç Yaşına Girdi’’, Hür Söz, No:322, 22 Eylül 1951, s. 1. 32 Aytol Telser ile Yapılan Röportaj, İzmit, 17 Temmuz 2006.
‘‘Gazetemizin kendi matbaası vardır. Matbaada 14 genç çalışıyor, bunların büyük bir kısmı matbaamıza girmeden evvel işsiz idiler ve fena talihlerini bu müessesede değiştirdiler. Kısa zamanda sanat sahibi olup cemiyet içine katılmakta ve matbaacılık gibi mühim bir memleket hizmeti görmektedirler.
Yazı ailemiz şöyle teşekkül etmektedir.
Gazete sahibi, ilk olarak siyasi hayata DP saflarında yer almış bilahare bu partinin içindeki arkadaşlarının selameti için DP’den ayrılmıştır.
Gazetemiz yazı işleri müdürü olarak altı ay evvel bu meslekte tarafgirlik yapmayacak dürüst kimse aranmış ve neticede yazı işleri müdürü Mustafa Doğan talip olmuştur. Mustafa Doğan CHP’lidir ancak Hür Söz gazetesi neşriyatına oturduğu zaman gazetenin istikbaline helal getirmeyecek büyük bir titizlikle vazifesini yapan bir arkadaşımızdır. Fıkra muharriri ve hukuk müşavirimiz Müeyyet Akarsu önce DP’li iken, İzmit’te ocak seçimleri esnasında parti listelerinin silinip yeni listelerin oluşturulması ve DP teşkilatında bulunan kişilerin kendilerine tehlike addettikleri kimseleri partiden uzaklaşmaya yeltenmelerinden hayıflanarak istifa etmiş son zamanlarda da CHP’ye intibak etmiştir. Halen bu partinin mebus adayıdır. Kendisi vazifesini ifa ederken diğer arkadaşlar gibi gazetemizin istiklali yetini hiçbir sebep ve surette ihlal etmez ve gazetemizin hukuki işlerini her gün intizamla takip etmiştir. Gazetemizin muhabir adedi 28’dir ve bunlar gazeteyi prensip dışına çıkmadan takip ederler33’’.
Gazetede incelediğimiz yıllar arasında görev yapan muhabirlerden bazıları şunlardır:
1. Mehmet Halit Özel 2. Menduh Özer 3. Hikmet Özbek 4. Yaşar Ünce 5. Hikmet Çefle
6. Turgut Öğütücü 7. Niyazi Kiper 8. Sadi Ataergin 9. İzzet Işılay
10. İsmail Arif Özyıldırım 11. Müeyyet Akarsu 12. Mustafa Doğan 13. İrfan Balkı
1.3. Gazetede Ele Alınan Konular
Hür Söz gazetesi, 1949’da yayın hayatına başlamış. Halkın, hakkın, demokrasinin
kuvvetli müdafii gündelik bir siyasi gazetedir. Hür Söz gazetesi ağırlıklı olarak şu konulara yer vermiştir:
1. Hür Söz gazetesi İzmit’in ekonomik, siyasi ve sosyal hayatı ile ilgili haberlere geniş yer vermiştir.Ülke ekonomisinin gelişmesi için yapılması gerekenleri bilgilendirici yazılarla halkı bilinçlendirmiştir. Dünya ve Türkiye ekonomisi ile ilgili haberleri günü gününe vermiştir. İzmit’te ekonomik alanda meydana gelen gelişmelere, ithalat ve ihracat durumuna, yeni açılan fabrikalar ve işleyişlerine ilişkin haberlere geniş yer vermiştir.
2. Köy yolları, içme suları ve elektrik enerjisinin Kocaeli’nin köylerinde olmayışının, toplumsal alanda bir eksiklik olduğuna Selahattin Telser sık sık köşe yazılarında değinmiştir.
3. Toplumsal olaylar ve bunların nedenleri ile ilgili haberlere sıkça değinilmiştir, bu haberler yapılırken daima halkın yanında yer alınmıştır.
4. Gazetede ‘‘Memleket Haberleri’’ diye, küçük bir bölümde diğer illerdeki ekonomik, siyasi ve sosyal olaylar özet şeklinde ele alınmıştır.
5. İzmit’te yeni kurulan sendikalar, sendikaların çalışmaları ve siyasi kuruluşların faaliyetleri ile ilgili haberler okuyucuya aktarılmıştır.
6. İç ve dış siyaset, antlaşmalar, paktlar ve dış ülkelerdeki önemli olaylardan da zaman zaman bahsedilmiştir.
7. Eğitim ve sağlık haberlerine fazla yer ayrılmamış, sportif faaliyetlere kısa kısa haberler şeklinde yer verilmiştir.
8. Hür Söz gazetesinin birinci sayfasının en alt bölümünde halkı uyarıcı sözlere yer vermiştir: ‘‘İşçi Sendikana Sahip Çık’’, ‘‘Kızılay’a Üye Ol’’ …
9. Gazetede mili bayramların kutlama programları bir gün önceden tam sayfa olarak yer almış ve bayram günü yapılan kutlamalar en ince ayrıntısına kadar halka duyurulmuştur. 10. Gazetede resmi ilanlar geniş yer tutmaktadır. Çünkü gazete Demokrat Partinin faaliyetlerini halka duyurmak için yayın hayatına başlamıştır. Hükümet resmi ilanlar yoluyla gazeteyi desteklemiştir. Reklamlar da yer almıştır.
1.4. Yayın Politikası
Gazete başyazarı S. Telser tarafsız haber yaptığı konusuna kendi köşesinde şu şekilde değinmiştir:
‘‘Gazetemizin tarafsız olduğunu, iyiye iyi, kötüye kötü diyeceğini yazmıştık. Kuvvetini halktan alan gazetemizin halka hizmetten başka bir düşüncesinin olmadığından defalarca arz etmiştik.
Bu günlerde basın konularının üstünde ve fikir hürriyetlerini kenetleyen bazı siyasi hareketlere geçildiğini ve gazetemizin açık ve münakaşalı neşriyatına mani olunmak istendiği, dolayısı ile mensup olduğum partiden istifamı, aksi halde uzaklaştırılacağımın söylendiğini okuyucularımıza söylemek mecburiyetindeyim.
Yaptığımız tenkitler hiçbir siyasi partinin şeref ve haysiyetine dokunmadan ve kötü bir maksat taşımadan yapıldığı muhakkaktır.
Biz fertleri dinleye dinleye adımımızı atmakta, gördüğümüzü yazmakta ve kötülüklere parmak basmaktayız34’’.
Gazetenin dört yaşına girdiği 21 Eylül 1952 günü S. Telser’in kaleme aldığı yazıda, amaçlarını şöyle duyurmuştur.
‘‘Gazetemiz Kocaeli’nin hadise ve dertleriyle alakadar olacak ve kuvvetli tenkitler yapacak bir zihniyetin mahsulü olacaktır. Bizi destekleyen halk kitlesine faydalı olacağımıza inanmaktayız.
Kocaeli ve şimdilik bazı vilayetlerde şimdiye kadar memleket meseleleri ile yakinen alakadar olan arkadaşlarımızın ciddi müzaheretlerine malik olmaktayız.
Gazetemiz demagoji, ihtiras ve yıkıcı zihniyetin tahripkâr tenkitlerinden daima uzak kalacaktır. Gazetemizin hizmetten başka bir gayesi yoktur35’’.
S. Telser, yine kendi köşesinde gazetenin çıkış amacını ve düşüncesini şöyle izah eder: ‘‘Gazetemi çıkarırken bugüne kadar iki şey düşündüm. Bu hizmeti yaparken istismar etmemek ve partime hizmet etmek için her fedakârlığı yapmak. Mesela;
1. Gazeteme demokrat dahi demedim.
2. Ben demokratım diye daha istisnai muamele yapın demedim 3. Ben şu işi yapacağım, gazeteme yardım yapın demedim.
4. Gazetemi evvela bir neşir organı olarak bütün gazetelerin mahrumiyet veya tefeyyüzü ile eşit olarak yürütmesini istedim ve daima neşriyatı eşit tutum.
5. Daima abonelerimden alacaklı kalmayı, borçlu bulunmamayı şiar ettim36’’.
34 Selahattin Telser, ‘‘Hareketimizde Samimiyiz’’, Hür Söz, No:251, 22 Haziran 1951, s. 1. 35 Selahattin Telser, ‘‘ Nasıl Çıkıyoruz?’’, Hür Söz, No:627, 21 Eylül 1952, s. 1.
Hür Söz gazetesi, CHP nin muhalifi olarak yayın yapmaya başlamıştır. Muhalif durumu, Demokrat Partiyi CHP ile kıyaslayarak yapmaktadır.
Bu açıdan gazetede Demokrat Partinin teşkilat haberleri, kongreler, parti örgütlenmeleri, ocakların yaptığı faaliyetler, CHP aleyhine verilen beyanatlarla doludur.
Gazetenin sahibi ve başyazarı Selahattin Telser, tarafsız yayın yaptığını her ne kadar
köşe yazılarında belirtse de, DP iktidarını destekleyen yazılara geniş yer vermiş. Hatta Adnan Menderes’in Kocaeli’ye geleceği haber veriliş tarzında tarafgirlik net bir şekilde ortaya çıkmaktadır.
1954 seçimlerinden sonra Demokrat Partinin yaptığı uygulamalardan dolayı partiyi eleştirici yazılar yazılmıştır.
1.5. Hür Söz Gazetesinin Kapanışı
‘‘Bir şeyin doğumunu görmek bir sevinç ve mutluluk rüzgârı ise, onun yok olmasını görmek de o denli üzüntülü bir durumdur. İlk adım, son adım. İlk ve son arasında bir olay örgüsü vardır hiç kuşkusuz.
‘‘Yayınımıza ara veriyoruz…’’
Bu kısa tümcede çok şey gizlidir. Belki de bir yaşam belki de tarih!.. Bu kısacık tümce bir kopuşun bir yitişin habercisidir. Anılar yumağı ve eski günler…1949 yılı ve S. Telser, gazeteyi çıkarmaya başlar ve yıl 1999 elli yıl yarım asır37’’.
Gazetenin sahibi S. Telser 1992 yılında vefat edince oğlu Aytol Telser başkanlığında gazete yayına devam etti. Gazetenin mali işlerini İlkan Telser yönetiyordu. Gazete personel sıkıntısı çekiyordu. Gazeteyi çıkarmakta zorlanan Aytol Telser ve İlkan Telser, gazete ile ilgilenmeyi bıraktı. Bodrum’a taşındı. Bir ara gazete yayına on gün ara verdi. Okuyucularından tepki aldı. Bunun üzerine tekrar yayına başladı. 17 Ağustos 1999 depreminde gazete binası zarar görmüştü. 5–6 gün gazete yayın yapmadı. Bir hafta sonra yayına devam etti. Türkiye’de gazete teknolojisi geliştiği için Hür Söz gazetesinin makineleri
de eski olduğundan dolayı gazete çıkarmak zorlaşıyordu. Gazeteye yeni makineler almak için S. Telser’in oğullarının onayı gerekiyordu. Bu yüzden gazete kendini yenileyemedi. Gazete yayın hayatına 22 Eylül 1999’da son çıkan sayısıyla okurlarına veda etmiştir38.
22 Eylülde gazetenin son çıkan sayısında Aytol Telser ‘‘ Sağlıcakla Kalınız...’’ başlıklı yazısında şunları yazmıştır:
‘‘Bu yazı belki de hayatımın son yazısı olacak…
Hür Söz çıktığında 12 yaşındaydım. İkinci sayısından itibaren kumpası, yani harflerin dizildiği o uzun aleti elime aldım, bazen bıraktıysam da o kumpas hep elimde oldu.
Çağ değişti. Dizgi makinelerine geçildi. Bu makineyi de mecburiyetten öğrendim. Şu iki yıldan beri hem makale yazıyor, hem haber yapıyor hem de arkadaşlarımı yönetiyordum. Aynı zamanda dizgi makinesinde yazı yazıyor ve bazen de gazetenin kalıplarını bağlıyordum. Evet, bu gün 50. yaşımızda durduk ve 51’e girdik… Az bir zaman değil… Tam yarım asır…
Gazeteler sadece bir kağıt parçası değildirler. Gazete kağıt parçalarına nakış gibi işlenen haberdir, yorumdur ve fikir tarlasıdır. İşte bu sayede o kağıt parçaları canlanır ve hayat bulur.
Yani gazete canlı bir varlıktır: Görür, duyar, işitir ve koku alır.
İşte onun içindir ki gazeteler, doğarlar, serpilirler, yaşlanırlar ve her canlı varlık gibi, onlar da gün gelir yaşama veda ederler.
Bazıları birkaç hafta, birkaç yıl, bazıları da Hür Söz gibi elli yıl yaşamayı başararak tarihe gömülürler.
İşte bu felsefeden yola çıkarak, bu gazetenin kapanmasında teselli buluyorum.
Bir bakıma İzmit 17 Ağustos 1999 öncesinde şiddetli bir deprem yaşamıştı. Bu deprem 17 Ağustos’un artçısı değil öncüsüydü.
İzmit Büyükşehir Belediyesi 17 Ağustos depreminde büyük mal kaybına uğradı. Bunun olumsuz etkileri bütün belediye çalışanlarını, esnafı ve bu arada basını büyük sıkıntılara soktu. Büyükşehir ve
Saraybahçe Belediyeleri yıllardan beri yerel gazetelere aboneydiler. Bu hem basına hem de hür fikirlere destektir. Ama ne zaman Büyükşehir’in payları kısıldı, yerel gazeteler faturalarını ve kestikleri abone paralarını ve ilan bedellerini dahi tahsil edemediler. Bu faturalar gelir kabul edildiğinden paramızı alamadığımız gibi vergileri ödemek zorunda kaldık.
Bu durum yerel basın için öncü deprem oldu.
Ancak bizi asıl vuran 17 Ağustos depremi oldu. Her şey 45 saniye içinde değişti. Kentte yaşam felce uğradı. Bu arada gazetenin bulunduğu binaların duvarları çatır çatır çatladı. Bir ara makineleri sokağa çıkarıp öyle devam etmeyi düşündüm, ama ne zamana kadar…
Bir diğer sıkıntı tahsil edilecek paralarımızı alamıyoruz. Resmi dairelerde her şey darmadağınık. Dairelerin binası yıkılmış ya da taşınmış. Ulaşmamız gereken hiçbir makama ulaşamadık.
Ve işte bu şartlar içerisinde, bu geminin kaptanı olarak 22 Eylül gibi bizim için anlamlı olan bir günde Hür Söz’ü kapatmaya karar verdik. Hür Söz gazetesi yayın hayatını noktalasa bile Kocaeli’nde çok güçlü bir basın var. Yeni gençler yetişti ve bu işi çok iyi yapıyorlar. Kent halkı olarak görevimiz yerel gazetelerimize mali açıdan destek olmak ve emek veren insanlara sahip çıkmaktır.
Türk basın tarihinde koca bir çınar devrilirken, herkese sağlık ve esenlikler diliyor, destek vermiş herkese minnet ve şükranlarımı iletiyorum.
Hepiniz hoşça kalınız…39’’
Türk basın tarihinde çeşitli sebeplerden kapanan gazete sayısı oldukça fazladır40.
‘‘Parasal güç ve akışın tekelleşmesi yerel basını da etkileyecektir. Her ülkede yerel basın en önlerdedir. Onlara öncelik tanınır. 50 yıllık bir gazetenin kapanması akıl sahipleri için düşündürücüdür. Matbaayı Gutenberg icat etti ya… doğrudur. S. Telser de Anadolu basınının da Gutenberg’di. Yoktan var ettiği Hür Söz gazetesi de bir efsanedir. Ama bana kalsa, rahmetli Telser, İzmit’in bir Ahmet Mithat Efendisi’dir. O, Ahmet Mithat Efendi gibi
39 Aytol Telser, ‘‘Sağlıcakla Kalınız’’, Hür Söz, No:16270, 22 Eylül 1999, s. 1–4. 40 Hilmi Tutar, 21. Yüzyılda Türk Basını, Ankara 1993, s. 1.
koşturuyordu. Çünkü gazetenin her şeyi onun üzerindeydi. Yazmak, dizmek, haber toplamak, makineyi çalıştırmak, dağıtmak…’’
50 yıl önce gazetenin doğumunu görmek, 50 yıl sonrada gazetenin kapanışının hüznünü yaşamak? Anlatılmaz bir duygudur41’’.
2. İZMİT’İN SOSYAL, EKONOMİK VE SİYASİ YAPISI
2.1. Ekonomik Yapısı
1940 yılına kadar Kocaeli sınırları içerisinde kalan verimli topraklarda tarım ürünleri, meyvecilik, bağ ve bahçecilik yaparak geçiniyordu halk. Fakat yeterli teknik kültür olmadığından bu alanda yeterli çalışma yapamamıştır. İktisadi devlet kuruluşları yanında özel sektör pek yer almamış durumdaydı. 1950 yıllarında Kocaeli sınırları içinde Adapazarı ve diğer ilçelerde parmakla sayılacak derecede az devlet iktisadi kuruluşları vardır. İzmit Kağıt Fabrikası, Hereke Dokuma Fabrikası ve Vagon Fabrikasıydı42.
1951–1955 yılları arası İzmit ekonomisinin yeni şekillenmeye başladığı, fabrikaların kurulduğu, Marshall Yardımı’nın Kocaeli köylüsüne olan katkısının olduğu bir dönemdir. 1950 yılından önce Kocaeli köylerinde içme suyunun, elektriğin, telefonun ve yolların olmadığı görülmektedir. 1950 yılından sonra köylerdeki elektrik, su ve yol eksikliği giderilmiştir. Kocaeli de tarım faaliyetleri Marshall Yardımı ile gelen traktörlerle gelişmeye başlamıştır. Köylüye tarım eğitimi vermek için kurslar düzenlenmiş ve eğitim alan köylüler tarıma büyük katkı sağlamışlardır.
İzmit halkının geçim kaynağı hayvancılık, balıkçılık, ormancılık ve tarımdır. Tarımda en çok üretilen tütündür. Yetiştirilen tütünler ihraç edilmektedir.
İzmit Kağıt Fabrikası’nın kurulması İzmit ekonomisine büyük katkı sağlamıştır. Açılan fabrikalar İzmit’in endüstri alanında gelişmesine olanak sağlamıştır.
2.1.1. Ticaret Hayatı
İlimizde ticaret hayatı, bilhassa toptan ticaret ve ihracat bakımından yakınlığı nedeniyle İstanbul’un baskısı altındadır. İlimizde sınai ürün ihracı dışında ihracatçıların yok denecek kadar az oluşu bunun en bariz örneğidir. Yine bölgemizdeki sınai kuruluşların büyük bir çoğunluğunun mubayaalarında türlü nedenlerle İstanbul piyasasını tercih etmeleri
Kocaeli’nde ticaretin sanayileşmesi ile aynı oranda gelişmesini önleyen bir engel olmaktadır43.
Cumhuriyetin ilk yıllarında Ticaret ve Sanayi Odasına kayıtlı üye sayısı 719 kişi iken, 1940-41yıllarında 1038’e yükselmiş 1972 yılında ise bu rakam 2264’e yükselmiştir. İzmit Ticaret ve Sanayi Odalarınca 1933 yılında çıkarılan bir neşriyattan alınan rakamlara göre başlıca maddelerin fiyatları şöyledir44:
FİYAT CETVELİ Yılı Cinsi 1927 1928 1929 1930 1931 1932 1933 K. S. K. S. K. S. K. S. K. S. K. S. K. S. Buğday 10 50 11 50 12 50 9 50 4 -- 4 -- 4 -- Arpa 8 75 8 50 6 50 5 -- 3 -- 4 -- 4 -- Mısır 6 75 8 44 8 -- 5 80 3 -- 2 75 3 80 Yulaf 7 50 8 -- 7 -- 5 -- 3 -- 3 -- 3 -- Bulgur 0 0 0 27 -- 18 -- 12 -- 10 -- Ot 4 55 4 -- 5 -- 5 -- 2 40 2 -- 2 0 Saman 3 75 3 -- 3 50 3 -- 1 -- 1 30 1 70 Fasulye 17 23 25 -- 39 -- 32 50 13 50 7 80 7 50 Mercimek 0 0 0 22 50 9 50 7 75 8 -- Nohut 0 0 0 19 -- 9 -- 7 -- 8 -- Bakla 0 0 0 23 -- 9 -- 6 -- 6 -- Kepek 0 0 0 4 50 3 -- 3 -- 2 60 Yumurta (adet) 3 25 3 60 3 -- 3 -- 2 50 2 -- 1 25 Zeytinyağı 84 -- 81 -- 85 -- 60 -- 43 -- 40 -- 37 -- Zeytin Tanesi 44 50 55 50 50 50 35 -- 23 50 20 -- 19 -- Sabun 52 -- 56 -- 55 -- 52 -- 33 50 38 -- 32 -- Beyaz Peynir 72 75 86 50 88 -- 74 -- 47 50 40 50 40 -- Kasar Peyniri 133 -- 135 -- 137 -- 130 -- 91 50 98 -- 75 -- Küp Şeker 51 -- 48 -- 46 80 44 -- 41 50 43 -- 40 50
43 Kocaeli İl Yıllığı, Kardeşler Matbaası, İzmit 1973, s. 261. 44 Kocaeli İl Yıllığı, Kardeşler Matbaacılık, İzmit 1973, s. 262.
Toz Şeker 48 50 45 -- 42 50 41 -- 38 -- 39 -- 39 -- Rangot Pirinci 33 60 34 -- 34 -- 31 -- 27 50 27 -- 29 -- Kahve 126 -- 185 -- 137 -- 90 -- 90 -- 84 -- 106 -- Koyun Eti 66 30 64 -- 56 -- 54 -- 50 -- 50 -- 37 -- Keçi 0 0 0 36 -- 31 -- 23 -- 19 -- Kuzu 59 28 63 -- 70 -- 56 -- 45 -- 34 -- 28 -- Sığır 42 -- 40 50 41 -- 35 -- 32 -- 25 -- 17 -- İnek Yağı 150 -- 200 -- 164 -- 133 -- 116 -- 104 -- 98 -- Mahlut Yağı 87 -- 90 -- 89 -- 82 -- 78 -- 75 -- 59 -- Makarna ve Şehriye 37 30 39 -- 49 -- 36 -- 24 -- 22 -- 21 -- Tuz 8 -- 8 -- 8 -- 8 -- 8 -- 8 -- 8 -- Odun(Çeki) 156 -- 180 -- 170 -- 150 -- 150 -- 100 -- 75 -- Kömür 3 70 4 50 3 50 3 -- 2 75 2 -- 2 -- Birinci Ekmek 17 -- 17 50 16 -- 12 -- 7 75 8 -- 8 -- 9 Ocak 1951 tarihi Hür Söz gazetesinin birinci sayfasında yer alan ‘‘Piyasada Fiyatlar Yükselmektedir’’ başlıklı manşet haberde şu görüşlere yer verilmiştir:
‘‘Ortada para olmamasına rağmen bazı mecburi olan maddelerin fiyatlarında artma vardır. Ve diğer maddeler içinde arttırma arzusu göze çarpmaktadır. İstanbul’da bu hafta durum şudur:
Hangi müesseseye gitseniz harpten bahsediliyor ve yeni gelen faturaların yüksek olduğu ve bu itibarla kendilerini buna göre ayarladıklarını ileri sürüyorlar. Bu ticari zihniyetle hareket edenlerin piyasada geniş ölçüde lüzumsuz bir sıkıntı verdirmek istendiği müşahede edilmektedir. Eski iktidar zamanlarında alışılmış olan kara borsacılığa karşı tedbir alınmasından bahsedilmektedir45’’.
3 Kasım 1951 tarihli çıkan gazetede İzmit’te baş gösteren ekmek sıkıntısından bahsedilmektedir. Bu durum hakkında şunlardan bahsedilmektedir:
‘‘Birkaç günden beri ekmek buhranı vardır. Fırınların önü adam doludur.
Fabrikalardan un çuvalları yükselmemekte nihayet bu işte bir kurt yeniği hissedilmektedir. Mahsulün bol ve hatta ihraç edildiği şu sıralarda un sıkıntısının olması akla sığmamaktadır. Halk bu durumun bir an önce düzeltilmesini alakalılardan beklemektedir46’’.
4 Kasım günü çıkan gazetede ‘‘Kabahat Nerede’’adlı köşe yazısıyla Selahattin Telser şunları yazar:
‘‘İzmit ekmek sıkıntısı çekmektedir. Halk unun pahalı olduğunu, vagon olmadığını, fırıncının narh için ısrar ettiğini ve İstanbul fırancalı yapmak için fabrikadan daha karlı iş olan fırancalı imaline ehemmiyet vererek, halkın ekmeklik ununu ihmal ettiğini bilemez.
Belediye başkanımız ekmek buhranı yoktur diyor ama fırınlarda ekmek yoktur.
Fırıncılar ve un tüccarları ellerindeki stokları tüketmişler. Bundan sonrada gelmesi muhtemel un çuvalları zamlı gelecektir. Temiz ve güzel unun kilosuna iki buçuk lira zam gelmiştir. Halk bu durumdan huzursuzluk duymaktadır47’’.
9 Ocak 1952 tarihinde ekmek fiyatlarının zamlandığını ve ekmeklerin karaborsaya çıktığını yine gazetenin manşet haberlerinde yer almaktadır.
“Şehirde dün gene ekmek buhranı oldu. Şehrin büyük pazarının dün kurulması dolayısıyla birçok fırıncı ekmek yetiştirememiştir. Bazı fırıncılar ise ekmeği çok az çıkarmışlardır48’’.
24 Mayıs 1953 tarihli nüshasında “İzmit Esnafında Görülmemiş Bir Kriz Var” başlığı ile esnafın ekonomik durumundan bahsetmektedir:
46 (İsimsiz), ‘‘Ekmek Buhranını Son Verilmelidir’’, Hür Söz, No:358, 3 Kasım 1951, s. 1. 47 Selahattin Telser, ‘‘Kabahat Nerede’’, Hür Söz, No:359, 4 Kasım 1951, s. 1.
“İzmit’te bu ay başından itibaren para sıkıntısı başlamıştır. Kredi ile iş yapan esnafın çok zor durumda olduğu öğrenilmiştir.
Esnaf bayram münasebetiyle tüccara bütün parasını yatırmak ve bir miktarda bonolarla borçlanmak suretiyle bayram çeşit ve stoklarını yapmıştır. Bankalardan aldığı borçları karşılamak için elden aldığı meblağları ödeyememesi sonucunda esnaf çok zor duruma düşmüştür49’’. 1951 yılından bu yana devam eden hayat pahalılığından şikâyet edilmekte ve Hür Söz gazetesinin 27 Haziran 1953 tarihinde çıkan gazetede hayat pahalılığına ilişkin tespitlerde bulunmuştur:
“Hayat pahalılığına rakamlarla cevap veriyoruz. Urfa yağ 700, zeytinyağı 230, peynir 240, zeytin 220, sığır eti 240, koyun eti 340, soğan 50, patates 40, domates 30, patlıcan 120, taze fasulye 40, kuru fasulye 130, pirinç 160, makarna 125, sabun 170, yeşilbiber 170 kuruş.
Giyecekler: Basma 200, toprak 350, patiska 175, kefenlik 150, elbiselik keten 100 kuruş.
Ev kiraları: Tek oda gece kondu 25, tek oda apartman 50, apartman iki odalı daire 150–200, bir aile için eski tip ahşap hane 80–100 lira.
Bütün vilayetlerde olduğu gibi İzmit’te de alabildiğine yükselen fiyatları yukarıya arz ettik50’’.
İzmit’teki hayat pahalılığını gazete “Hayat Pahalılığından Herkes Şikâyetçi” haberiyle kaleme almıştır. Haberde şunlar yer almaktadır:
“Hayat pahalılığı bütün şiddetiyle devam ediyor bu nedenle halk arasında uyuz hastalığı baş göstermiştir. Fakir tabakaları ihtiva eden semtlerde memurlar derecesinde sıkıntı olduğu görülür vaziyettedir. Bu durumun ne zaman önleneceği merak edilmektedir.
Ayrıca kağıt fabrikası da bir hayli işçiyi işten çıkarmıştır. İşsizler çoğalmış ve çalışma imkânları ortadan kalkmıştır51’’.
49 (İsimsiz), ‘‘İzmit Esnafında Görülmemiş Bir Kriz Var”, Hür Söz, No:837, 24 Mayıs 1953, s. 1. 50 (İsimsiz), “Hayat Pahalılığına Rakamlarla Cevap Veriyoruz”, Hür Söz, No:854, 27 Haziran 1953, s. 1. 51 (İsimsiz), “Hayat Pahalılığından Herkes Şikâyetçi”, Hür Söz, No:861, 24 Haziran 1953, s. 1.
S. Telser “İzmit’te Esnafın Durumu” başlıklı yazıda İzmit esnafının durumunu ortaya koymaktadır:
“İzmit nakliyat limanı ve ticaret şehridir. İzmit’te haftada iki defa pazar kurulur. Birisi çok büyüktür. Biri perşembe günleri kurulur. Diğeri de pazartesi günü yeni kurulmaya başlayan pazardır. Şehrin demir yolu caddesi dâhil bu caddelerde dükkan ve mağazalar vardır. Ve bu caddeler İzmit’in merkezidir. Yani İzmit’in geniş bir kısmı çarşı vaziyetindedir. 4452 tüccar vardır ve bu kadar da esnaf mevcuttur.
Ticaret merkezi halinde olan İzmit esnafının öteden beri kendine mahsus dertleri vardır. Bunlar dertlerini kendi kendilerine konuşurlar. Hâlbuki esnafın birçok hakkı vardır. Haksızlıklar, imkânsızlıklar, müşkülatlar, büyüğün küçüğü görmemesi. Hiç kimse işi bozulmuş esnafın kapısına dikilip de, nasılsın diye sormaz.
İzmit’in cemiyetçilik hayatında bu bir garipliktir. İzmit’te kurulan cemiyetlerin nedense, afakî, siyasi işlerle uğraştığı diğer cemiyetlere ehemmiyet vermedikleri veya komşuluk, esnaflık hususuna riayet etmedikleri hayretle görülmektedir52’’.
“Kara Borsa Aldı Yürüdü” adlı haber başlığında karaborsanın önlenemez bir hal aldığı haberi yer almaktadır:
“Ekonomi ve Ticaret Bakanlığının işleri sürüncemede bırakması yüzünden memlekette karaborsa alıp yürümüştür. Aylar önce merkez bankasına yatırılan paralar hala transfer edilmemiştir53’’.
2 Mart tarihli gazete nüshasında ‘‘Yurtta Çimento Darlığı Had Bir Şekil Aldı’’ başlıklı yazıda şunlardan bahsedilmiştir:
‘‘Uzun zamandır devam eden çimento darlığı had safhaya gelmiştir. Yerli fabrikalarını memleket ihtiyacına cevap verecek kapasitede değildir. Bu yüzden yeterli miktarda ithalat yapılmaması bu darlığa sebep
52 Selahattin Telser, “İzmit’te Esnafın Durumu”, Hür Söz, No:931, 18 Eylül 1953, s. 1. 53 (İsimsiz), “Karaborsa Aldı Yürüdü”, Hür Söz, No:966, 28 Ekim 1953, s. 1–2.
olmaktadır. Uzun süredir müracaat ettikleri halde çimentoyu alamayan ihtiyaç sahipleri çimento almaktan ümidini keserek inşaattan vazgeçenler olmuştur54”.
Gazetenin 6 Ekim 1953 günü çıkan nüshasında Kocaeli çevresinde hayat pahalılığının arttığından söz etmektedir. Gazete manşetinde şu başlık geçmektedir:
‘‘Kocaeli bölgesinde hayat pahalılığı artıyor. Et fiyatları çok yüksek, ithal mallar üzerinden geniş bir karaborsa faaliyette bulunmaktadır.
Et fiyatları İzmit gibi nispeten fakir orta sınıf halkın yaşadığı bir şehirde 350- 400 kuruşu bulmuştur. Otomobil yedek parçaları ve bilhassa otomobil lastikleri de piyasadan kaldırılmış ve karaborsaya intikal etmiştir55’’.
Gazetenin 9 Ocak sayılı nüshasında yine ‘‘Kağıt Fiyatları Arttı’’ başlıklı yazısında şunlar dile getiriliyor:
‘‘Avrupa kağıtlarında yerli kağıtlara varıncaya kadar kağıt fiyatlarında bazılarında yüzde kırk, bazılarında yüzde otuz kadar artış olmuştur. Bu durum en çok satış yapan gazeteler için zararlı olacaktır.
Taşradaki küçük gazeteler bunun için şimdiden çareler
düşünmektedir56’’.
“Kağıt Meselesi” adlı köşe yazısında S. Telser, gazete kâğıdının yokluğundan ve Anadolu gazeteciliğinin durumunu şöyle izah etmektedir:
“Anadolu gazetelerinin şimdiki durumu içler acısıdır. Eski iktidar zamanında kâğıdın sözde sermayeli satısı, istismar vasıtası olmuştur. Gazeteciler İstanbullarda han köşelerinde hamallardan karaborsa kağıt bulmaya çalışırlardı. Şimdi bu mesele ele alınmıştır. Şimdi şu formül ele
54 (İsimsiz), ‘‘Çimento Darlığı Had Bir Şekil Aldı’’, Hür Söz, No:461, 2 Mart 1952, s. 1.
55 (İsimsiz), “Kocaeli Bölgesinde Hayat Pahalılığı Artıyor ”, Hür Söz, No:946, 6 Ekim 1953, s. 2. 56 (İsimsiz), ‘‘Kağıt Fiyatları Arttı’’ , Hür Söz, No:142, 9 Ocak 1951, s. 1.
alınmıştır. Gazete kâğıdı üç aydan üç aya olacaktır. Ve ihtiyacını basın yayın genel müdürlüğünden bildirir bir vesika ibraz edecektir. Vesika ile parasını yollayan gazeteye derhal kağıt gönderilecek57’’.
9 Ocak 1951 günü yayınlanan gazetede işsizlikten bahsedilmekte ve ‘‘İşsizlik Salgın Halinde’’başlıklı haberi ile önemli tespitlerde bulunmaktadır:
‘‘Gazetemize hemen her gün işsizlik hakkında müracaatlar gelmektedir.
Kocaeli’nde işçiye iş bulmak için bir tefrika alması iktiza ettiği kanaatindeyim. İş isteyenlerin haklı ve makul sebepleri vardır. Bize kalırsa en önde gelen bu mesele ele alınmalıdır.
6 haneli bir köyden eski iktidar 15 000 liralık mektep istemiş. Köylüde bunu veremeyeceği için köydeki eşyaları satıp şehre taşınmışlar. Kendisinden veremeyeceği paralar ve vergiler istenmesi sebebiyle şehre akın eden köylüler, şehirde iş bulamamakta ve ziyan olmaktadırlar. Köyde yol ve din esası ciddi olarak ele alınmalı ve köylüye Kocaeli’nde toprak tevziine acele olarak geçilmelidir58’’.
Kocaeli ilinde işsizlik uzun süredir devam etmekte son günlerde işsiz insanların sayısı artmaktadır:
“Bütün hizmet sahalarında, işçi, sanatkâr, münevver iş bulamamakta ve iş bulma kurumları dâhil, alakalı yerlere yapılan müracaatlar yerine getirilmemektedir.
Bir taraftan toprak darlığından köylü şehirlerde iş arıyor. İş bulamayınca işsizlik oranı artıyor59’’.
15 Haziran Cuma günü çıkan gazetede Avrupa İktisadi İşbirliği Teşkilatı hakkında geniş bilgiler verilmektedir:
57 Selahattin Telser , “Gene Kağıt Meselesi”, Hür Söz, No:163, 19 Şubat 1951, s. 1. 58 (İsimsiz), ‘‘İşsizlik Salgın Halinde’’, Hür Söz, No:114, 13 Ocak 1951, s. 1. 59 (İsimsiz), “İşsizlik Son Haddini Buldu”, Hür Söz, No:214, 5 Mayıs 1951, s. 1.
‘‘Avrupa İşbirliği Teşkilatı nedir, ne iş yapar, hangi maksatlara hizmet eder?
Avrupa ve Amerika’da ekseriyetle halk tarafından Marshall Planı denilip geçilen bu teşkilat Paris’te milletler arası iktisadi çalışmaların canlı bir merkezi haline gelmiştir. Gerçekten bu teşkilat Dünya ekonomisinin düzenlemek konusunda esaslı bir rol oynuyor.
Dünya ticaret ve ekonomisi için mahzurları mümkün mertebe gidermek için çareler aranmaktadır. Bu teşkilatın çalışmaları ve meşgul olduğu konular bir bir ele alınarak memleketimizin menfaatleriyle yakın ilgisini daima göz önünde bulundurmak suretiyle etraflıca ele alacağız60’’.
Gazetede ‘‘Reis Truman’’ başlıklı yazıda karşılıklı ticaret kanunu imzaladığından bahsedilmektedir:
‘‘Başkan Truman, Birleşik Amerika’nın hür dünyanın kuvvetini arttırmak bir vasıta olarak dünya ticaretini inkişaf ettirmek bakımından gayretlerine devam edeceğini başkan Truman ticari anlaşmalar kanununu temdik eden tasarıyı imzalayışını bildiren bir mesajla bu noktayı nazarı açığa varmıştır61’’.
2.1.2. Madenlerimiz ve Yer Altı Kaynaklarımız
Hür Söz gazetesinin 9 Şubat sayılı nüshasında ‘‘Bakır İmalinden Devletin Gördüğü Zarar’’adlı gazete manşetinde şunlardan bahsedilmektedir:
‘‘Bakır memleketimizde çıkartılmaktadır ve Eti Bank vasıtasıyla maden halinde satılmaktadır. Madeni kullanılacak hale getiren fabrikalar muamele vergisinden kendini kurtarmak için faturasız mal satmaktadırlar. İmalatçı olan bu firmalar bu suretle iş adamları bu malları satın almak zorunda kalıyorlar.
60 Selahattin Telser, ‘‘Avrupa İktisadi İşbirliği ve Çalışmaları’’, Hür Söz, No:247, 18 Haziran 1951, s. 2. 61 (İsimsiz), ‘‘Reis Truman’’, Hür Söz, 20 Haziran 1951, No:249, s. 1.
Şimdi ise faturasız malın beş yüz lirada 60 lira gibi daha ucuz alınması suretiyle bir yandan imal eden, diğer taraftan diğeri imalat ve işçilikle alakalı bakırcıların yaptıkları malları faturasız satmak için çareler aramaktadır. Bu da devlete zarar vermektedir. Verginin kaçırılması devleti senede 2 milyon zarara uğratacaktır.
Çözüm olarak da Etibank’ın imalattan değil, verdiği madenden vergi alması en iyi yol olarak düşünülmektedir62’’.
S. Telser ‘‘Zavallı Toprak Altı Servetlerimiz’’ başlıklı yazıda ülkemizdeki yer altı madenlerinin çokluğundan ve madenleri değerlendiremediğimizden şöyle bahsediyor:
‘‘Bu kadar tenkit yapılıyor, bunca fikir çıkıyor, bir kişi çıkıp ta ey ahali, bu memlekette maaşları milletin sırtından çıkaracağımıza el ele vererek şu toprak altındaki servetleri ortaya çıkararak hiç olmazsa bütçenin bir açığını böylece kapatsak demiyor. Biz bu madenleri yolsuz, makinesiz, yardımsız, teşviksiz toprak altından çıkarıyoruz da en basitini bile toprak fiyatına satıyoruz da şunları memleketimizde eritip hiç olmazsa külçe haline getirip satmayı düşünmüyoruz. Bir yandan zirai ihtiyaçlarımızı tamamlamak isterken memleketimizde yer altı servetlerini ele almamız gerekiyor ve bunlarla memleketimizin sanayi kısmını ve ihtiyacımızı karşılamamız gerekiyor. Zirai inkişaf, gittikçe kalabalıklaşan yurdumuzun geçim ihtiyacını karşılayamamaktadır. Köylerden, şehirlere ve fabrikalara koşuşan köylülerin durumu bunu ispat etmektedir63’’. Krom ithalatının bu yıl azaldığı ile ilgili olarak gazetede şu haber yer almaktadır:
“Türkiye krom komitesinin senelik toplantısında bir senelik faaliyet raporu gözden geçirilecek. 1953 senesinde Amerika’nın memleketimizden yaptığı krom ithali azalmıştır. İhracatın artması için bazı çarelere başvurulmuş karar vermişlerdir64’’.
62 Selahattin Telser, ‘‘Bakır İmalinden Devletin Gördüğü Zarar’’, Hür Söz, No:154, 9 Şubat 1951, s. 1. 63 Selahattin Telser, ‘‘Zavallı Toprak Altı Servetlerimiz’’, Hür Söz, No:193, 4 Nisan 1951, s. 1. 64 (İsimsiz), “Amerika Türkiye’den Krom İthalini Azalttı”, Hür Söz, No:1091, 29 Mart 1954, s. 2.
