** Bu Çal›flma 7-10 Eylül 2005 tarihinde ‹zmir’de düzenlenen III. Uluslararas›- X.Ulusal Hemflirelik Kongresinde bildiri olarak sunulmufltur.
*Doç. Dr. Oya Nuran Emiro¤lu
*Ög.Gör.Dr. Mediha Subafl› Baybu¤a
*Arafl. Gör. Özlem Örsal
*Arafl. Gör. Makbule Tokur Kesgin
*Hacettepe Üniversitesi Hemflirelik Yüksekokulu Halk
Sa¤l›¤› Hemflireli¤i Anabilim Dal›
ÖZET
AMAÇ: Okul sa¤l›¤› hemflireli¤inde otonominin gelifltirilebilmesi için onlar›n mesleki rollerini ve hemflirelik tan›lar›n› nas›l alg›lad›klar›n›n bilinmesine gereksinim duyulmaktad›r.Bu çal›flma okul sa¤l›¤› hizmetlerinde çal›flan hemflirelerin mesleki rolleri ve hemflirelik tan›lar›na iliflkin alg›lamalar›n› ortaya koymak amac›yla yap›lm›flt›r.
YÖNTEM: Kalitatif yaklafl›mla yürütülen bu çal›flmada amaca uygun örnekleme yöntemi
kullan›lm›flt›r.Ankara’da Özel ‹lkö¤retim Okullar›nda çal›flan tüm hemflirelerle görüflmeler planlanm›flt›r.Görüflmeler veri doygunlu¤u sa¤lan›ncaya kadar sürdürülmüfl ve 13 okul sa¤l›¤› hemfliresi ile görüflme yap›lm›flt›r. Teybe kaydedilen görüflme içeri¤i yan› s›ra tutulan gözlem notlar› her bir görüflme sonras› çözümlenmifltir.Verilerin analizinde Max Weber ‘in “ ‹deal Tip “ olarak isimlendirdi¤i kalitatif veri analizi yöntemi kullan›lm›flt›r.
SONUÇ:Bu çal›flma sonucu olarak, okul sa¤l›¤› alan›nda çal›flan hemflirelerin okul sa¤l›¤› ve okul sa¤l›¤› hemflireli¤inde kendi mesleki rollerine iliflkin alg›lar›n›n olumlu tablo çizmedi¤i ortaya konulmufltur.
Anahtar sözcük: hemflirelik tan›s›, okul hemfliresi, hemflirelik rolleri .
SCHOOL HEALTH NURSES’ PERCEPTION OF THEIR ROLES AND NURSING DIAGNOSIS ABSTRACT
AIM: To developing autonomy among school health nurses we need to know how school health nurses’s perception of their professional roles and the nursing diagnosis.This study purpose was to understantand how school health nurses perception of their professional roles and meaning of nursing diagnosis.
METHODOLOGY: This study was conducted by using qualitative approach. Conveinence sampling was used and participants were consist of all nurses who work school health setting at private primary
G‹R‹fi
Hemflirelikte profesyonellik, hemflirelerin uygulamalarda otonomi sahibi olmalar›n› ve bunu kullan›yor olmalar›n› gerektirmektedir. Otonomi sahibi olunma ise hemflirelikte kendi mesleki aktivitelerinde kendi mesleki kararlar›n› almas›n› ve uygulayabilmesi yönünden önem tafl›maktad›r. Hemflirelikte ba¤›ms›z karar verme süreci olarak da de¤erlendirilen otonominin kullan›lmas›, hemflirelik karar› ya da hemflirelik tan›s›n›n oluflturulmas› anlam› tafl›maktad›r. Hemflirelik karar› / hemflirelik tan›s›, bak›mla ilgili karar vermede biliflsel süreç do¤rultusunda tan›sal s›n›fland›rma sistemini kapsamaktad›r. Hemflirelik tan›lar›, hedeflenen sonuca ulaflmada, uygun hemflirelik giriflimlerinin seçiminde temel sa¤lad›¤› gibi hemflirelik giriflimleri ve sonuçlar›ndan sorumlu olan hemflireyi ve de beraberinde hemflirenin sorumluluk alanlar›n› belirlemektedir (Hiquchi, Dulberg ,Duff, 1999; Selekman , Guilday, 2003).
Hemflirelerin kendi mesleki giriflimlerinin sorumlulu¤unu üstlenebilmeleri, mesleki rollerinin bilinmesine ve bunlar›n gelifltirilmesi yönünde de sorumluluk alabilmelerine ba¤l›d›r. Kuflkusuz bu durum tüm hemflirelik çal›flma alanlar›nda önemlidir. Ancak, okul hemfliresi ya da okul sa¤l›¤› hemflireli¤i alan›nda bu niteliklere sahip olunmas› bu alana özgü farkl› gereklilikleri beraberinde getirmektedir. Çünkü, okul sa¤l›¤› hemfliresi, halk sa¤l›¤› hemflireli¤i felsefesi ile okul toplumu içinde çok farkl› (yafl, dönem özelli¤i gibi) gruplardan oluflan topluma hemflireli¤in karmafl›k rollerini gerektiren bir çal›flma alan›d›r (Bays,1991;
Macdonough, 2001). Bu çal›flma alan› hastane ortam›nda yürütülen hemflirelik hizmetlerinden farkl›l›klar göstermektedir. En önemli farkl›l›klar aras›nda hastane ortam›nda donan›m›n›n, okul ortam›nda olamayaca¤› ve bunun bilincinde olan hemflirenin aileye hangi donan›mlara gereksinim duyaca¤› bunun nas›l sa¤lanaca¤› ya da bunun nas›l uygulanaca¤› gibi konularda yard›mc› olmas›n› gerektirebilmektedir. Ayr›ca, okul sa¤l›¤› hemfliresinin daha karmafl›k bir görev alan› içinde çok farkl› hizmetleri(sa¤l›¤› gelifltirme, koruma,erken tan›,tedavi süreci ve rehabilitasyon) a y n › z a m a n d i l i m i i ç i n d e y ü r ü t m e s i gerekebilmektedir ( Bays,1991;Downie, Chapman, Orb, 2002; Macdonough, 2001).
Hemflirelikte tüm çal›flma alanlar›nda oldu¤u gibi okul sa¤l›¤› hemflireli¤inde de dünya genelinde standartlar›n ve uluslararas› hemflirelik dilinin gelifltirilmesi yönünde çaba harcanmaktad›r. Bu konuda Kuzey Amerika ülkelerinde yaflanan geliflmeler birçok Avrupa ülkesine rehberlik etmifltir(Lunney, Parker, Fiore, 2004; Wicklander, 2005). Okul sa¤l›¤› hemflireli¤inin geliflmesinde; tüm geliflmifl ülkelerde üniversiteler ve ulusal hemflirelik dernekleri/birlikleri bu alanda çal›flacak ve çal›flan hemflirelerin e¤itim, araflt›rma yan› s›ra yasal ve etik boyutu üzerinde çal›flmalar yapmaktad›r. Bu çal›flmalar do¤rultusunda ise yerel ve merkezi idare ile iflbirli¤i içinde ilgili yasal düzenlemelerin gerçeklefltirilmesi ile hemflirelerin güç sahibi olmalar› sa¤lanmaktad›r(Brandt, 2002; Guilday,2000; Iverson , Hays, 1994) .
Okul sa¤l›¤› hemfliresinin e¤itim düzeyinin, school in Ankara city. Interviews were continued until the qualitative data saturation.13 school health nurses were participated in this study. All interviews were tape-recorded and written site notes by researchers. After the each interview,verbatim transcripts of these interviews were conducted. Max Weber’s “Ideal Type” was used as a method of qualitative data analysis.
RESULTS: This study explain that school health nurses’ perception of their roles and nursing diagnosis. According to this study results, the nurses’ perception of their roles were defined as a low level and negative nursing process image
e¤itim programlar› içeriklerinin yan› s›ra çal›flma alan›nda e¤itim deste¤i ile gelifltirilmesi ve de sürekli e¤itiminde farkl› modellerle geliflme sa¤lanmas› üzerinde çal›flmalar yap›lmaktad›r (Bays,1991;Hacker , Wessel, 1998; Yu, 2002). Avrupa ülkelerinde de üniversite düzeyinde hemflirelik e¤itiminin doksanl› y›llarda a¤›rl›k kazanmas›, tüm geliflmifl ülkelerde, okul sa¤l›¤› hemfliresinin temel e¤itim düzeyinin lisans ve lisans üstü e¤itime gereksinimin vurgulanmas›nda etkili olmufltur(Blaber, Jordans , Weyl, 1997; Evers, 2003; Yu, 2002).
Türkiye’de, okul sa¤l›¤› hemflireli¤inde halk sa¤l›¤› hemflireli¤inin tüm çal›flma alanlar›nda oldu¤u gibi hastane ortam›nda çal›flan hemflirelere g ö r e d a h a f a z l a i z o l a s y o n d u y g u s u yaflanabilmektedir. Okul sa¤l›¤› hemflireli¤i ile ilgili literatürde de okul sa¤l›¤› hemflirelerinin izolasyonu ele al›nmakta ve bunun sürekli e¤itim olanaklar›ndan yararlanmadaki olumsuz etkisinden söz edilmektedir (Periard, Knecht , Birchhemeier, 1999). Bu olumsuzluk yan›nda Türkiye’de okul sa¤l›¤› hemfliresinin kim olabilece¤i ve gerekli nitelikleri konusu da daha henüz gündeme al›nabilmifl de¤ildir. Ülkemizde hemflirelik lisans programlar›nda ,okul sa¤l›¤› hemflireli¤i, halk sa¤l›¤› hemflireli¤i kursu/dersi içinde yer almaktad›r. Çocuk sa¤l›¤› ve hastal›klar› kursu/dersi içinde de yer alan bu hemflirelik hizmet alan›na yönelik lisans e¤itimi d›fl›nda yüksek lisans programlar› ile e¤itim niteli¤inin yükseltilmesi söz konusu olabilmektedir. Ancak okul hemflireli¤inin ülkemizde henüz kurumsallaflmad›¤› göz önüne al›nacak olursa, genç bir nüfus yap›s› gösteren ülkemizde toplum sa¤l›¤›n›n gelifltirilmesinde önemli bir kanal olabilecek okul sa¤l›¤› hemflireli¤i hizmetleri yaln›zca özel okullar ile s›n›rl› kalmaktad›r. Say›lar› az olan okul sa¤l›¤› hemflirelerinin üniversiteler ile iflbirli¤i modellerinin gerçeklefltirilmemesi, bu alana özgü hemflirelik Derne¤inin olmamas›, fiziksel yerleflimlerinin (co¤rafik) da¤›n›kl›¤› da göz önüne al›nd›¤›nda bu alanda çal›flanlar›n izolasyon sorunu içinde bulunduklar› yads›namaz bir gerçek olarak
karfl›m›za ç›kmaktad›r. Bu nedenlerle, okul sa¤l›¤› hemflirelerinin mesleki rolleri ve hemflirelik tan›lar›na iliflkin alg›lar›n›n ortaya konulmas›, bu grubun de¤erlendirilmesinde ve geliflimleri için gerekenlerin ortaya konulmas›na yard›mc› olabilecektir.
Bu çal›flma, okul sa¤l›¤› hemfliresi olarak okullarda çal›flan hemflirelerin mesleki rollerini ve hemflirelik tan›lar›n› nas›l alg›lad›klar›n› ortaya koymak amac›yla yap›lm›flt›r.
YÖNTEM
Okul sa¤l›¤› hemflirelerinin mesleki rolleri ve hemflirelik tan›lar›na iliflkin alg›lamalar›n› ortaya koymak amac›yla yap›lan bu çal›flmada kalitatif yaklafl›m kullan›lm›flt›r. Amaca uygun örneklem seçim yöntemi ile araflt›rmaya kat›lacak okul sa¤l›¤› hemflireleri belirlenmifltir. Okul sa¤l›¤› hemflirelerinin seçiminde Milli E¤itim Bakanl›¤› ile görüflülerek özel okullar›n listesi al›nm›flt›r. Özel okullar listesinde yer alan ve Ankara Belediye s›n›rlar› içinde bulunan tüm özel okullara önce telefon ile ulafl›larak hemflirenin okullar›nda çal›fl›p çal›flmad›¤› belirlenmifltir. Okul sa¤l›¤› hemfliresi olan özel okullara daha sonra araflt›rma amac› ve görüflme içeri¤ini yans›tan yaz› posta ile gönderilerek araflt›rma için izin istenmifltir. Okul yönetimlerince red yan›t› veren okullar d›fl›nda çal›flman›n yap›lmas›n› kabul eden okullarda çal›flan hemflirelerle görüflülmüfl ve veri doygunlu¤unun sa¤lanmas› ile 13 hemflire çal›flma kapsam›nda yer alm›flt›r. Araflt›rma kapsam›na al›nan okul sa¤l›¤› hemflireleri ile çal›flt›klar› okullarda önceden telefonla belirlenen gün ve saatlerde buluflularak görüflmeler yap›lm›flt›r. Görüflmeler 16-25 Eylül 2002 tarihinde gerçeklefltirilmifltir. Okul sa¤l›¤› hemfliresi ile yüz yüze görüflme yap›lm›fl ve yar› yap›land›r›lm›fl görüflme k›lavuzu eflli¤inde yap›lan görüflmeler yaklafl›k k›rk dakika sürmüfltür. Her bir okul sa¤l›¤› hemfliresi ile tek görüflme yap›lm›fl ve görüflmeler kendi içinde tekrarlanarak veri güvenli¤i sa¤lanm›flt›r.
Görüflmelerin teybe kaydedilmesine ek olarak iki gözlemci taraf›ndan gözlemsel not tutulmufltur. Her bir görüflme sonras› teybe kaydedilen görüflme içeri¤i ka¤›da dökülerek, gözlem notlar› ile birlikte çözümlenmifltir. Çözümlenen görüflme içerikleri “içerik analizi” ile de¤erlendirilmifl ve bu de¤erlendirme Max Weber’in “ideal tip” olarak isimlendirilen kalitatif veri analizi yöntemi kullan›larak de¤erlendirilmifltir(Newman, 2000). Görüflme içeri¤i analizinde “ideal tip” olarak hemflirelik e¤itiminde evrensel okul sa¤l›¤› hemflireli¤i rolleri ele al›nm›fl ve bu do¤rultuda karfl›laflt›rma yap›larak de¤erlendirilmifltir. Bu çal›flmada veri toplama arac› olarak haz›rlanan görüflme k›lavuzu bir üniversitenin ö¤renci sa¤l›k merkezinde çal›flan hemflirelerle yap›lan ön uygulamada denenmifl ve gerekli düzenlemeleri yap›lm›flt›r. Görüflme k›lavuzu; Okul sa¤l›¤› alan›nda çal›flman›n hemflire olarak di¤er ç a l › fl m a a l a n l a r › n d a n f a r k › n › n a s › l tan›mlayabilirsiniz?, Bu çal›flma alan›nda hemflirenin önemli rollerini nas›l tarif edersiniz?, Hemflirenin görevleri aras›nda nas›l bir fark oldu¤unu düflünüyorsunuz?, Bu çal›flma alan›nda hemflirenin ba¤›ms›z olarak verdi¤i hizmetleri nas›l de¤erlendiriyorsunuz?, Çal›flmalar›n›zda hangi engellerle karfl›lafl›yorsunuz?, Okul sa¤l›¤› hemfliresi olarak etkin olabilmede nelerin yap›lamas›n› gerekli görmektesiniz? temel sorular›ndan oluflturulmufltur ve görüflmeler yar›-yap›land›r›lm›fl görüflmeler biçiminde sürdürülmüfltür.
Kat›l›mc›lar›n Özellikleri:
Ankara ili Belediye s›n›rlar› içinde yer alan özel okullarda okul sa¤l›¤› hemfliresi olarak çal›flan 13 hemflirenin yafl da¤›l›m›na bak›ld›¤›nda 2 hemflirenin 20’li yafllarda, 1 hemflirenin 30’lu yafllarda olmas›na karfl›n, di¤erlerinin 40 ve üzeri yafllarda oldu¤u görülmüfltür. Okullarda 20’li yafllardaki hemflirelerin 5-6 y›ld›r bu alanda hizmet yapt›¤› saptanm›flt›r. Bir ön lisans mezunu hemflirenin d›fl›nda di¤erlerinin sa¤l›k meslek lisesi mezunu oldu¤u ve çal›flma sürelerinin 10 gün ile
12 y›l aras›nda de¤ifliklik gösterdi¤i saptanm›flt›r. Hemflirelerin ço¤unlu¤unun ise daha önce hastane ortam›nda çal›fl›rken, bir k›sm›n›n iflyerlerinde hemflire olarak daha önce çal›flma gösterdi¤i de belirlenmifltir.
BULGULAR ve TARTIfiMA Mesleki rol fark›ndal›¤›:
Okul sa¤l›¤› hemfliresi olarak görev yapan hemflirelerle yap›lan görüflmelerde; hemflirelerin büyük ço¤unlu¤unun bu alanda çal›flman›n önemli görev ay›r›m› olarak büyük bir fark göstermedi¤ini ifade ettikleri belirlenmifltir. Yaln›z bir hemflirenin bu alanda çal›flman›n kendisine “çok kapsaml›” görev yükledi¤ini belirtmifl olmas› dikkat çekici bir bulgudur. Görevinin “çok kapsaml›” oldu¤unu belirten hemflirenin d›fl›ndakilerin ise okul sa¤l›¤› hemfliresi olarak çok az hemflirelik rolü tan›mlad›klar› dikkat çekici bir bulgudur. Bu alandaki görevlerinin “çok kapsaml›” oldu¤unu belirten okul sa¤l›¤› hemfliresinin e¤itim düzeyinin ön lisans olmas› okul sa¤l›¤› hemflireli¤i ile ilgili literatürde belirtilen “çok kapsaml›” roller ile benzerlik göstermekte ve bu durum hemflirelerin ço¤unlu¤unun bu alana özgü temel bilgilerinin olmad›¤›n› ortaya koyabilmektedir. Çünkü, okul sa¤l›¤› alan›nda çal›flmadan önce ço¤unlu¤un hastane ortam›ndaki çal›flma yaflam›ndan bu alana geçmifl olmalar›na karfl›n, hemflirelik yönünden bu alan›n farkl›l›¤›n›n alg›lanmamas› bu alan›n literatürde de vurgulad›¤› gibikapsaml› çok boyutlu niteli¤inin bilinmedi¤ini gösterebilmektedir.
Görüflmeye kat›lan okul sa¤l›¤› hemflirelerinin ço¤unlu¤unun rolleri aras›nda daha çok sa¤l›k sorunlar›n›n ele al›nd›¤› durumlar› ve ilk yard›m uygulamalar›n› belirtmeleri daha önce çal›fl›lan hastane ortam›n›n etkisini ya da hemflirelik e¤itimin daha çok bu yönde hemflireleri çal›flma yaflam›na haz›rlad›¤›n› düflündürebilmektedir. Ço¤unlu¤unun sa¤l›k sorunlar› ile u¤raflman›n üzerinde duruyor olmalar› ayn› zamanda bu alan›n fark›n›n bilinmemesi ile uyumlu bir sonuç olarak de¤erlendirilebilir. Hemflirelerin ço¤unlu¤unun bu
görüflüne karfl›n, bir hemflirenin “... üstüme vazife
olmayan fleyleri yap›yorum, okul d›fl›ndaki trafik kazalar›na müdahale etmek zorunda kal›yorum. Hemflire oldu¤unuz için yard›ma kofluyorsunuz ... ö¤retmenlere sa¤l›k taramalar› uygulad›k...”
biçiminde ifadeleri ise hemflirenin okul sa¤l›¤› hemflireli¤i rollerinin fark›nda olmad›¤›n› düflündürmektedir. Çok fley yapt›¤›n› söyleyen hemflirelerin büyük ço¤unlu¤unun ise sa¤l›k sorunu an›nda yaflam belirtilerini alma ve çok basit ilk yard›m uygulamalar›ndan öteye geçemeyen ifadeleri dikkat çekmektedir. Oysa, okul sa¤l›¤› hemfliresinin sa¤l›k problemleri an›nda yap›labilecekleri sadece yaflam belirtilerini ölçme ve ilk yard›m uygulamalar› ile s›n›rl› de¤ildir (Hall, 1999; Parker , Logan, 2000; Selekman , Guilday, 2003).
Okul sa¤l›¤› hemfliresi olarak ba¤›ms›z hemflirelik fonksiyonlar› aras›nda neleri gerçeklefltirebildikleri irdelendi¤inde ise hemflirelerin büyük ço¤unlu¤unun tüm yapt›klar›n›n bu kapsamda yer ald›¤›n› ileri sürdükleri gözlenmifltir. Ancak bir hemflirenin “....
bilemiyorum... okul sa¤l›¤› hemfliresinin ba¤›ms›z bir uygulamas› yok ...” biçiminde ifadesi olumsuz
n i t e l i k t e b i r i f a d e g i b i g ö r ü n m e s i n e karfl›n,hemflirelerin ço¤unlu¤unun yapt›klar›n›n gerçekte hemflireli¤inin ba¤›ms›z fonksiyonlar› olmay›p, her birinin ba¤›ml› ya da k›smen ba¤›ml› fonksiyonlar› aras›nda yer alabilecek olan hemflirelik fonksiyonlar› olmas› aç›s›ndan do¤ru bir nitelik tafl›maktad›r.
Görüflme kapsam›ndaki tüm hemflirelerin okul sa¤l›¤› hemflireli¤inin rolleri aras›nda yer alan sa¤l›k e¤itimi ve dan›flmanl›k rolleri yönünde alg›lamalar›n›n yetersiz oldu¤u görülmüfltür. Hemflirelerin büyük ço¤unlu¤u e¤itim ve dan›flmanl›¤› kendi mesleki rolleri içinde görmeyerek bu rolleri di¤er sa¤l›k ekip üyelerine atfetmeleri ve yönetimin böyle bir iste¤inin olmad›¤›n› ifade ederek bu rolleri kendileri ile iliflkilendirmemeleri önemli bir bulgudur.
Okul sa¤l›¤› hemflirelerinin büyük ço¤unlu¤u
hemflirelik hizmetlerinin kay›t edilmemesini önemli bulmaktad›r. Ancak hemflirelerin ço¤unlu¤u kay›tlar›n önemini aç›klarken kendi mesleki aktivitelerinin kay›tlar›n›n d›fl›nda sadece ö¤renci sa¤l›¤›n›n de¤erlendirilmesi için gerekli gördüklerini ifade etmeleri de düflündürücü bir bulgudur. Okul sa¤l›¤› hemflireli¤inde kay›t sisteminin önemli oldu¤u görüflü ileri sürülmesine karfl›n, kay›tlar›n yaln›zca ö¤rencilerin sa¤l›¤› ile ilgili baz› bilgilerle s›n›rl› tutulmas›, hemflirelerin bu rollerine iliflkin bilgi eksikli¤ini düflündürebilmektedir. Yap›lan iki çal›flmada benzer sonuçlar al›nm›fl ancak bu rolün gerçeklefltirilmesinin okulun yap›s›, zaman yetersizli¤i yan›nda psikososyal yönden baz› bilgilerin kaydedilmesine iliflkin olumsuz görüfllerden kaynakland›¤› bildirilmifltir.Bu nedenle bu çal›flma bulgusundan farkl›l›k göstermektedir (Clausson, Peterson , Berg, 2003; Edwards, 2002).
Görüflmeye kat›lan hemflirelerin ço¤unlu¤unun okul sa¤l›¤› hemfliresinin araflt›rma rolünün olmad›¤› biçiminde bir alg›lamaya sahip oldu¤unu, bunun yan› s›ra sa¤l›¤›n›n gelifltirilmesi, hastal›k ve sakatl›¤›n önlenmesinde mesleki rollerin fark›nda olmad›klar›n›n belirlenmesi de okul sa¤l›¤› hemflireli¤ine iliflkin rollerin fark›nda olunmad›¤›n›n alt›n› çizmektedir. Bu bulgulara karfl›n, okul sa¤l›¤› hemflireli¤inde her iki rolün üzerinde ilgili literatürde önemle duruldu¤u bilinmektedir (Downie ve ark., 2002; Igoe,1994; Whiting, 2001).
Görüflmelere kat›lan hemflirelerinin okul toplumuna verdikleri hizmetler kapsam›nda ba¤›ms›z biliflsel karar verme sürecini kullanmad›klar›, karar vermede kendilerinin d›fl›nda bir yap› arad›klar› gözlenmifltir. Bu durumun ise okul sa¤l›¤› hemflireli¤inin genel olarak de¤erlendirilmesinde de çok önemli oldu¤u b i l i n m e k t e d i r ( I g o e , 1 9 9 4 ; O d a , 1 9 9 2 ) .
Hemflirelerin mesleki rollerini alg›lamalar›n›n olumsuz olmas›na karfl›n, okul sa¤l›¤› içinde hemflireli¤in önemine iliflkin güçlü bir olumlu görüfl içinde bulunmalar› da ayr›ca dikkat çekici bir bulgudur. Yu’nun yapt›¤› çal›flmada (Yu,2002) da
okul sa¤l›¤› hemflirelerinin kendilerini önemli rolde alg›lad›klar› sonucu hemflirelerin yapt›klar› ile uyumlu bulunmas›na karfl›n, bu araflt›rma kapsam›ndaki hemflirelerin gerçeklefltirdikleri rollerle hemflirelerin bu alanda kendilerini önemli görmeleri aras›nda bir uygunluk görülememektedir.
Mesleki geliflme önündeki engeller ve f›rsatlar:
Görüflme kapsam›ndaki hemflirelerin büyük ço¤unlu¤u özel sektörde çal›flman›n mesleki otonominin kullan›lmas›nda bir engel oldu¤unu ifade ettikleri görülmüfltür. Buna ba¤l› olarak hemflirelerin ço¤unlu¤unun, yönetimin hemflireden bekledi¤i görevler do¤rultusunda mesleki rollerini yerine getirdiklerini belirtmeleri önemli bir bulgudur. Bu noktada sözü edilen yönetim okul yönetimi olabilmekte, ancak grubun yine büyük bir ço¤unlu¤u taraf›ndan ifade edilen önemli bir engelleyici faktör ise hekimin hemflireye ne yapmas› gerekti¤ini söylemesinin beklenmesine iliflkin ifadeler biçimindedir. Bu ifadeler içinde “……
doktorum bana ne zaman tansiyon ölçmem gerekti¤ini söyler, o zaman ben de ölçerim…… görevim d›fl›nda bir fley yok …teflhis bizim iflimiz de¤il… “ biçiminde yer alan bu ifade hemflirelerin
mesleki geliflimleri önünde engellerin asl›nda kendilerinden baflkas›n›n olmad›¤›n› göstermesi aç›s›ndan çok önemlidir. Buna benzer baflka bir ifade ise “… okul sa¤l›¤› hemfliresi tek bafl›na,
kendi kendine karar veremez, mutlaka doktor olmal›… veya profesör hemflire olmal›…… burada aileler hemen yönetime ulafl›r,buras› devlet okulu gibi de¤il…..” biçiminde olup hemflirelerin mesleki
rollerinin önünde alg›lanan engelleri göstermesi aç›s›ndan dikkat çekicidir. Hemflirelerin büyük ço¤unlu¤unun hemflirenin, doktor olmadan okulda sa¤l›k aç›s›ndan hiçbir fley yapamayaca¤› konusunda hemfikir oldu¤u da saptanm›flt›r. Hemflirelerin bir ço¤u ise yapt›klar›n› önceden hekime dan›flma ve onay alma gereksinimi duyduklar›n› belirtmifllerdir.
Görüflmelerde hemflirelerin ço¤unlu¤u okul sa¤l›¤› ile ilgili e¤itim almad›klar›n› ifade
etmifllerdir. Bu durum hekime ba¤l› çal›flma iste¤inin nedenini aç›klamada bilgi eksikli¤inin önemli oldu¤unu düflündürebilir ki, bu temel hemflirelik e¤itimde kazan›lan, bu alana özgü bilgi ve beceri eksikli¤ine ba¤l› olabilece¤ini düflündürmektedir. Okul hemflirelerinin ö¤renci d›fl›nda aileleri, ö¤retmenleri ve di¤er personeli kendi hizmet alan› d›fl›nda görmeleri hemflirelerin bu alana iliflkin bilgi yetersizli¤i ile aç›klanabilir. Okul sa¤l›¤› hemflireli¤inde, hemflirenin aile, okul yönetimi ö¤retmen ve di¤er çal›flmalar yan› s›ra toplumdaki ilgili kiflilerle iletiflimin okul sa¤l›¤› program› içinde büyük önem tafl›d›¤› ise bilinen bir gerçektir (Clausson ve ark., 2003; Hall, 1999; Libbus, Bullock, Brooks, 2003; Lightfood , Bines,2000; Petch-Levine ve ark., 2003; Selekman , Guilday, 2003).
Araflt›rma kapsam›ndaki hemflirelerin, okul sa¤l›¤› hemflireli¤i hizmetlerinin daha etkin k›l›nmas› yönünde ifadeleri ço¤unlukla ayn› biçimde olup “....her okulda mutlaka hemflire
olmal›” biçiminde ifade edilmifltir. Bu ifadeler okul
sa¤l›¤› alan›nda hemflirelerin kendi mesleklerini önemli gördüklerini düflündürebilir. Bu olumlu alg›lama, hemflirelerin ço¤unlu¤una hizmet içi e¤itime duyduklar› gereksinimi ifade etmeleri ile birlikte ele al›nd›¤›nda hemflireli¤in bu alanda gelifltirilmesinde olumlu ve önemli bir f›rsat olarak de¤erlendirilebilir. Çünkü e¤itim, okul sa¤l›¤› hemflireli¤indeki her bir olumlu de¤iflimle gerçekleflecek geliflmelerin okul sa¤l›¤› hemflireli¤i uygulamalar›na yans›yarak gelifltirilmesinde kuflkusuz çok yararl› olacakt›r (Petch-Levine ve ark.,2003; Winland , Shannon, 2004). Görüflme kapsam›ndaki hemflirelerin ço¤unlu¤unun e¤itim yönündeki eksikliklerinin fark›nda olmalar› da çal›flman›n bir di¤er önemli bulgusunu oluflturmaktad›r.Grubun ço¤unlu¤unun okul sa¤l›¤› hemflireli¤ine iliflkin düzenlenecek e¤itimleri almaya istekli olmas›, Türkiye’de, okul sa¤l›¤› hemflireli¤i aç›s›ndan önemli bir f›rsat olarak de¤erlendirilmelidir.
SONUÇ
Okul sa¤l›¤› hemflireli¤i hizmetlerinde çal›flan, hemflirelerin bu alana özgü mesleki rolleri ve hemflirelik tan›lar›na iliflkin alg›lamalar›n› ortaya koymak amac›yla yap›lan bu çal›flmada 13 okul sa¤l›¤› hemfliresi ile yüz yüze görüflmeler yap›lm›flt›r. Araflt›rma kapsam›nda yer alan hemflirelerin ço¤unlu¤unun e¤itim düzeyinin sa¤l›k meslek lisesi olmas›, yaln›z bir hemflirenin ön lisans mezunu olarak belirlenmesi yan›nda lisans mezunlar›n›n bu alanda temsil edilmesinde yetersiz k a l › n d › ¤ › n › g ö z l e r ö n ü n e s e r m e k t e d i r .
K a t › l › m c › l a r › n b ü y ü k ç o ¤ u n l u ¤ u n u n alg›lamalar›n›n,kendilerinden beklenen “ideal” okul sa¤l›¤› hemflireli¤i rolleri ile karfl›laflt›r›lmas›nda bu grubun gerçeklefltirilen ve alg›lanan okul sa¤l›¤› hemflireli¤i rollerinin çok yetersiz durumda oldu¤u ortaya ç›kmaktad›r. Grubun büyük ço¤unlu¤u, kendi rolleri için yaln›z sa¤l›k sorunlar›n›n ortaya ç›kmas› ile iliflkilendirmektedir ki, bunlar akut hastalanma, yaralanma gibi kazalar ile iliflkilendirilerek ifade edilmifllerdir. Bu durum okul sa¤l›¤› hemflireli¤inin beklenen rolleri alg›lamada eksikliklerini ortaya koymaktad›r. Oysa, okul sa¤l›¤› hemflireli¤inin önemli rolleri içinde yer alan sa¤l›k bak›m› okula giriflte ve periyodik aralarla yap›lmas› gereken s a ¤ l › k m u a y e n e l e r i y a d a s a ¤ l › k de¤erlendirilmelerinin bulundu¤u (Brindis, Sanqhvi, Melinkovich,1998; Gordon , Barry, 2006; Igoe, 1994; Lightfood , Bines, 2000; Winland , Shannon, 2004;) halde grubun alg›lamalar›nda bu içeri¤e iliflkin ifadelerin bulunmad›¤› ortaya ç›kar›lm›flt›r.
Okul sa¤l›¤› hemfliresi olarak görüflmelere kat›lanlar›n ço¤unlu¤u, çal›flt›klar› alanda hemflireli¤in ba¤›ms›z fonksiyonunun olabilece¤ini düflünememekte ve bu yönde deneyimlerinin olmad›¤›n› ifade etmektedirler. Bu alg›lama hemflirelik tan›lar›n›n anlam›n›n alg›lanmas›nda s›k›nt› oldu¤unu göstermesi aç›s›ndan önemli bir sonuçtur. Hemflirelerin ço¤unlu¤unun,okul yöneticileri ile hekimin onay›n› ve direktifini bekliyor olmas› gerçeklefltirilen hemflirelik
giriflimlerinin ne oldu¤unu gösterebilmektedir. Bu d u r u m , g e l i fl m i fl ü l k e l e r d e , o k u l s a ¤ l › ¤ › hemflireli¤inde, gelinen ve daha da gelifltirilmek istenen okul sa¤l›¤› hemflireli¤inde hemflirelik dilinin (Lunney ve ark., 2004)Türkiye’de de gelifltirilmesinde engelleyici nitelikte deneyim ve alg›lamalar› göstermesi aç›s›ndan önemlidir. Ayr›ca, okul sa¤l›¤› hemflireli¤inin ba¤›ms›z fonksiyonlar› aras›nda yer alan sa¤l›¤›n gelifltirilmesi, hastal›klar›n önlenmesindeki rolüne (Messervy, Bass , Toth, 1997; Wicklander, 2005) iliflkin kat›l›mc›lar›n alg›lamalar›n›n çok yetersiz bulunmas›, okul sa¤l›¤› hemflireli¤inin görünür hale gelmesinde önemli kay›p noktalar›ndan birini oluflturmaktad›r.
Bu çal›flma bulgular›n›n okul sa¤l›¤› alan›nda hizmet yürüten hemflirelerin “ideal” okul sa¤l›¤› hemflireli¤i rollerinden çok uzak deneyim içinde olduklar›n›, buna ba¤l› olarak alg›lanan okul hemflireli¤i rollerinin çok yetersiz oldu¤unu ortaya koymas› yan›nda hemflirelerin bu alana özgü e¤itim almad›klar›n›n bilincinde olmalar›n› göstermesi önemli bir sonuç oluflturmaktad›r. Hemflirelerin bu konuda geliflme isteklerinin ve bu do¤rultuda düzenlenmesini istedikleri ve e¤itim programlar›n›n gereklili¤ini ifade etmeleri çok önemlidir ki bunlar›n de¤iflik yöntem ve biçimlerinin olumlu etkisi geliflmifl ülkelerdeki deneyimlerle gösterilmektedir (Blaber ve ark., 1997; Fiyer , Igoe, 1996; Wainwright, Thomas , Jones, 2000). Busonuç ülkemizde de bu programlara olan gereksinimi göstermesi aç›s›ndan önemlidir.Okul sa¤l›¤› hemflireli¤inin kurumsallaflt›¤› geliflmifl ülkelerde, okul sa¤l›¤› hemfliresinin en az üniversite düzeyinde e¤itim niteli¤ine sahip olmas› önerilmektedir (Periard ve ark., 1999). Bu öneriye karfl›n, bu ülkelerde yap›lan çal›flmalar sertifika e¤itimlerini ve e¤itimde süreklili¤inin sa¤lanmas›n›n okul sa¤l›¤› hemflireli¤inin gelifltirilmesindeki yararl› sonuçlar›na dikkat çekmektedir (Blaber ve ark., 1997; Andersson, 1999; Passarelli 1994).
Bu çal›flma, okul sa¤l›¤› hemflirelerinin e¤itime gereksinim duyduklar›n› ortaya koymas› aç›s›ndan
önemlidir. Düzenlenecek e¤itim programlar› ile bu alanda çal›flan hemflirelerin “okul sa¤l›¤› hemflireli¤i” felsefe ve rolleri benimsemelerini sa¤layabilece¤i (Grabeel, 1998; Neigbors , Barta, 2004; Vought-O’Sullivan, Meehan, Havice, 2006) dolay›s›yla bu do¤rultuda uygulama yapmalar›n› destekleyebilece¤i ve bu alanda çal›flan hemflirelerin otonomilerinin gelifltirilebilece¤i düflünülmektedir.
Yazarlar›n çal›flmaya katk›lar›:
Birinci yazar,araflt›rma tasar›m›, veri analizi ve çal›flman›n yaz›larak son fleklinin verilmesinde, ‹kinci yazar, çal›flmada verilerin toplanmas› amac›yla görüflmelerin yürütülmesinde ve verilerin dökümünün ç›kar›lmas›nda, Üçüncü ve dördüncü yazarlar görüflmelerde gözlem raporlar›n›n tutulmas› ve veri dökümünün ç›kar›lmas›nda görev alm›fllard›r.
KAYNAKLAR
Andersson, E.P., (1999) From vocational training to academic education:the situation of the school nursing in Sweden, The Journal of Nursing
Education .38(1):33-38.
Bays, CT., (1991) The school nurse: enhancing professional recognition, The Journal of School
Nursing .7(3):18-24.
Blaber, C., Jordans, R., Weyl, E., (1997) Comparing the effectiveness of two methods of delivering continuing education to school nurses,
The Journal of Continuing Education in Nursing
.28(6):263-268.
Brandt, C.M., (2002) Enhancing school nurse visibiality. The Journal of School Nursing.18(1).5-10.
Brindis, C.D., Sanqhvi, R., Melinkovich, P., Kaplan, D.W., and at al. (1998) Redesigning a school health workforce for a new health care environment: training school nurses as nurse practitioners, The Journal of School Health .68(5):179-183.
Clausson, E., Peterson, K., Berg, A., (2003)
School nurses’ view of school children’s health and their attitudes to document it in the school health record:a pilot study . Scandinavian Journal
of Caring Sciences .17(4):392-398.
Downie, J., Chapman, R., Orb, A., Juliff, D., (2002)The everyday realities of multi-dimensional role of the high school community nurse. Australian Journal of Advanced Nursing .19(3):15-24.
Edwards, L.H., (2002) Research priorities in school nursing:a delphi process. The Journal of School Health. 72(5):173-177.
Evers, G., (2003) Developing nursing science ›n Europe, Journal of Nursing Scholarship 35(1):9-13.
Fiyer, G.E., Igoe, J.B., (1996) Functious of school nurses and health asistants in U.S school health programs, The Journal of School Health . 66(2):55-58.
Gordon, S.C., Barry, C.D., (2006) Development of a school nursing reserch agenda in Florida:a delphi study. The Journal of School Nursing .22(2):114-119.
Grabeel, J., (1998) School nurse managers:the power to be productive, The Journal of School
Nursing. 14(3):44-45.
Guilday, P., (2000) School nursing practice today: implications for the future. The Journal of School Nursing. 16(5):25-31.
Hacker, K., Wessel, GL., (1998) School based health centers and school nurses:cementing the colloboration. The Journal of School Health .68(10):409-514.
Hall, D.M., (1999) School nursing:past, present and future. Archives of Disease in Childhood. 81(2):181-184.
Hiquchi, K.A., Dulberg, C., Duff, V., (1999) Factors associated with nursing diagnosis utilization in Canada, Nursing Diagnosis .10(4):137-147.
Clinics of North America . 29(3):443-458.
Iverson, C.J., Hays, B.J., (1994) School nursing in the 21 th century: prediction and readiness,
The Journal of School Nursing .10(4):19-24.
Libbus, M.K., Bullock, L.F., Brooks, C., and at al. (2003) School nurses:voices from the health room, The Journal of School Health .73(89:322-324.
Lightfood, S., Bines, W., (2000) Working to keep school children healthy: the complementary roles of school staff and school nurses, Journal of
P u b l i c H e a l t h M e d i c i n e . 2 2 ( 1 ) : 7 4 - 8 0 .
Lunney, M., Parker, L., Fiore, L., and et al. (2004) Feasibility of studying the effects of using NANDA,NIC and NOC on nurses’ power and children’s outcomes, Computers Informatics
Nursing .22(6):316-325.
Macdonough, G.P., (2001) Comparison of nursing roles, The Journal of School Health .71(8):407.
Messervy, D., Bass, J., Toth, W., (1997) Health surveillance:effective components of a successful program, AAOHN Journal. 45(10):500-510.
Neigbors, M., Barta, K., (2004) School nurse summer institute: a model for professional development, The Journal of School Nursing .20(3):134-138.
Newman, W.L., (2000) Social research methods: qualitative and quantitative approaches. 4thEdition, Boston, Allyn and Bacon, 431-432.
Oda, D.S., (1992) Is school nursing really the ”invisiable practice”?, The Journal of School Health. 62(3):112-113.
Parker, V., Logan, B.., (2000) Students’ ,parents’ and teachers’ perceptions of health needs of school-age children:implications for nurse practitioners,
Journal of Family and Community Health.
23(2):62-72.
Passarelli, C., (1994) School nursing trends for the future, The Journal of School Health .64(4):141-149.
Periard, M.E., Knecht, L.D., Birchhemeier, N.A., (1999) State association survey school nurses to identify current issues and role characteristics,
The Journal of School Nursing .15(4):12-18.
Petch-Levine, D.,Young Cureton, U., Canham, D., Murray, M., (2003) Health practices of school nurses, The Journal of School Nursing .19(5):273-280.
Selekman, J., Guilday, P., (2003) Identification of desired outcomes for school nursing practice,
The Journal of School Nursing .19 (6):394-435.
Vought-O’Sullivan,V., Meehan, N.K., Havice, P.A., Pruitt, R.H., (2006) Continuing education:a national imperative for school nursing practice, The
Journal of School Nursing. 22(1):2-8.
Wainwright, P., Thomas, J., Jones, M., (2000) Health promotion and the role of the school nurse:a systematic review, Journal of Advanced Nursing. 32(5):1083-1091.
Whiting, L.S., (2001) Health promotion: the views of children’s nurses, Paediatric Nursing . 13(3).27-31.
Wicklander, M.K., (2005) The United Kingdom national healthy school standart: a framework for strengthening the school nurse role, The Journal
of School Nursing. 21(3):132-138.
Winland, J., Shannon, A., (2004) School staff’s satisfaction with school health services, The Journal
of School Nursing. 20(2):101-106.
Yu, X., (2002)The role of school nurses in Beijing,China, The Journal of School
