Ankara Üniv Vet Fak Derg, 51, 25-28, 2004
Afyon bölgesi kuyu sularında nitrat ve nitrit düzeylerinin belirlenmesi
Mehmet ÖZDEMİR,
Hidayet YAVUZ, Sinan İNCE
Afyon Kocatepe Üniversitesi, Veteriner Fakültesi, Farmakoloji ve Toksikoloji Anabilim Dalı, Afyon
Özet:
Bu çalışma, Afyon bölgesinden temin edilen 142 kuyu suyu örneginde nitrat ve nİtrit düzeylerinin belirlenmesi amacıyla yapıldı. Su örneklerindeki nitrat ve nitrİt düzeyleri spektrofotometrik yöntemle ölçüldü. Kuyu sularında belirlenen ortalama nitrat düzeyi 243.61 ppm, nitrit düzeyi ise 0.63 ppm olarak belirlendi. Çalışma sonucunda, Afyon bölgesinde kullanılan kuyu sularındaki nitrat ve nİtrit düzeylerinin saglık açısından sakınca oluşturabilecek düzeylerde oldugu görülmüştür.Anahtar kelimeler: Afyon, kuyu suyu, nİtrat, nitrit
Determination
of nitrate and nitrite levels in well water in the regions of Afyon
Summary: This study was conducted to investigate the levels of nİtrate and nitrite in the 142 well water samples obtained from Afyon region. Nitrate and nitrite levels in the samples were analysed by a spectrophotometric method. The average nitrate and nitrite levels in the well water samples were determined as 243.61 ppm and 0.63 ppm, respectively. In conclusion, it can be shown that nitrate and nitrite levels can produce side effects in well water samples used in Afyon region.
Key words: Afyon, nitrate, nİtrite, well water
Giriş
Su, dünyada yaşam için temel öneme sahiptir. Dün-yadaki toplarn su kaynağının (yer altı, göller ve ırmaklar, kutuplardaki buz ve buzullar) yaklaşık % 2.66'sı tatlı su olmasına rağmen bunun sadece küçük bir bölümü (%0.6) içme suyu olarak kullanılabilmektedir (18). Su kaynakları genellikle yer altı su kaynakları ve yüzey suları olmak üzere iki sınıfta incelenebilir. Bunlardan kaynak, kuyu, artezyen gibi yer altı suları fazla miktarda çözünmüş madde içermektedir (14). Hızlı endüstrileşme ve nüfus ar-tışı, çarpık ve düzensiz kentleşme, kimyasal madde üre-tim ve tükeüre-timinin çeşitliliği, tarımsal alanlarda yoğun gübre ve ilaç kullanımı, sanayi tesislerinde kimyasal ve biyolojik arıtmaya gerektiğince önem verilmemesi gibi etkenler çevre kirliliğinin boyutlarını her geçen gün ar-tırmaktadır. Bunun sonucu olarak havada iken temiz olan su yeryüzünde az veya çok kirlenmek suretiyle insan, hayvan, bitki sağlığı ve yaşamı için teWike kaynağı oluş-turmaya başlamıştır (9,22).
Tarımın gelişmesine paralelolarak nitratlı yapay gübrelerin yaygın kullanımı ve yabancı ot ilacı olarak 2,4-D (2,4-diklorofenoksiasetik asit) ve 2,4,5- T (2,4,5-triklorofenoksiasetik asit) gibi fenoksi asetik türevi ilaç-ların kullanılması, sakıncalı ölçülerde nitrat ve nitritlerle yüzey ve yer altı sularının kirlenmesine neden olmaktadır (10,14,20,21). Ayrıca hayvan atıkları, belediye çöpleri, çiftliklerde temizlik amacıyla kullanılan sular ve en-düstriyel atıklar da yer altı su kaynaklarını kontamine
ederler. Yer altı su kaynaklarının nitratla kontarninasyonu bütün dünyada tarımsal alanlara yakın olan bölgelerde önemli bir problem olarak göze çarpmaktadır (6,12,13,15,
18).
Su ve besin maddesi içinde alınan nitratlar vücutta kısmen bağırsak florasındaki mikroorganizmalar, kısmen de diğer bazı etkenler tarafından arnonyağa kadar in-dirgenirler (nitrat -)nitrit -)hidroksilamin -)amonyak).
Nitrit kanda bulunan oksihemoglobini methemoglobine çevirir; methemoglobin oksijen taşıyamaz ve bu şekilde nitrit zehirlenmesi oluşur (5,11,18,20). Asit ortamda nit-ratın indirgenme ürünü olan hidroksilarnin amidler ve arninlerle reaksiyona girerek N-nitrozo bileşiklerini oluş-turabilirler. N-nitrozo bileşikleri de insan ve hayvanlarda kanser oluşturabilir (10,15,20). Nitrat iyonları gebe di-şilerde ve yeni doğanlarda kuvvetli sağlık riski meydana getirmektedir (6,18). İçme suyundaki yüksek nitrat dü-zeyleri yeni doğanlarda methemoglobinemi ile birlikte erişkinlerde özafagus, farinks, mide, prostat gibi bazı doku ya da organ kanserlerinin gelişmesinde rol oy-nayabilmektedir (2,6,7,12,18).
Sularla alınan nitrat miktarına bağlı olarak hay-vanlarda da akut ve kronik zehirlenme görülmektedir. Akut zehirlenme nitratın sularda 500 ppm ve üzerinde ol-duğunda meydana gelmekte ve klinik belirti olarak so-lunum hareketlerinde artma, anoksik konvülsiyonlar, sık idrar yapma, kas zayıflığı, koordinasyon bozukluğu, atak-si, halsizlik, mukoza ve derinin pigmentsiz kısımlarında
-
- - -1 - - i - - - -3 2 - -3 - - -1 2-
1 2 - - -i - - -14 5 1i
3 9.86 3.52 0.70i
2.11 0.06-1 4 6 3 2 3 8 4 2 3 2 37 26.06 0-0.05 Afyon Merkez 20 Bolvadin 12 Başmakçı 5 Çobanlar 1 Dazkırı 7 Dinar 5 Evciler 10 İhsaniye 2 Sincanlı 19 Şuhut 1 Örnek Sayısı(142) 82 Yüzdesi(%) 57.75Tartışma ve Sonuç
Doğal azot dolaşımının bir sonucu olarak topriık, su, bİtkiler ve hayvan dokuları belli düzeylerde nİtrat vb nİtrit içerirler. Yüksek düzeyde nitrat ve nitrit içeren gldalan tüketen insan ve hayvanlarda zehirlenme olaylarınh rast-landmaktadır. Hatta bu maddelerin uygun koşullar! mey-dana geldiğinde kanserojen etkili nitrozamin oluş~muna katıldıkları da bilinmektedir (5,10,20,23). Nitrat, ppm
i
0-45 46-100 101-125 126-500 $00-> Afyon Merkez 2 8 3 14 i Bolvadin i1 - 1 4 4 Başmakçı - 3 - 5 -Çobanlar - - 3 2 -Dazkın 1 - - 8 i Dinar 2 5 5 6 -Evciler - 3 - 7 7 İhsaniye - - 2 3 3 Sincanlı 2 5 3 11 3 Şuhut - - - 4 -Örnek Sayısı(142) 18 24 17 64i
19 Yüzdesi(%) 12.68 16.90 11.97 45.07 113.38Tablo 2. Afyon bölgesi kuyu sularındaki nitrit düzeyleri.
i
Table 2. The nitrite levels of well water in the region of Afyon. Nitrit, ppm
i
1.1-2 2.1-3 3.1-414.1-52 1 1
-1 - - i
Tablo 1. Afyon bölgesi kuyu sulanndaki nİtrat düzeyleri. Tablei.The nitrate levels of well water in the region of Afyon.
Tablo 1'in incelenmesi sonucu, analiz edilen kuyu suyu örneklerinin %12.68'inde nİtrat düzeylerinin 45 ppm'in altında kaldığı; % 16.9'unda nitrat düzeyinini
hay-i vanlar için güvenli sınır olarak bilinen 100 ppm'in altında bulunduğu; %57.04'ünde nİtrat düzeyinin hayvaJlarda kronik zehirlenmeye; %13.38'indeki düzeyin ise, aklıt ze-hirlenmeye neden olabilecek seviyede olduğu görülmlüştür. Nİtrit düzeyleri ile ilgili olarak Tablo 2 incelendiğinhe ise örneklerin %57.75'indeki nİtrit miktannın 0.05 PPf'lik düzeyin altında, %42.25'inde ise limitin üzerinde oilduğu belirlenmiştir.
Bulgular
Afyon bölgesınde nıtrat ve nıtnt düzeylen yö-nünden incelenen 142 adet kuyu suyu örhekıerindeki
nit-i
rat düzeyleri ve ilçelere göre dağılımı 'Uablo l'de; nitrit düzeyleri ve ilçelere göre dağılımı ise
i
Tablo 2'de su-nulmuştur. Afyon ve dokuz ilçesindeki kuyu suyu ör-neklerinde ölçülen nitrat düzeylerinin ıd.37-874.08 ppm, nitrit düzeylerinin ise 0-4.83 ppm değerieri arasında de-ğiştiği; ortalama değerlerinin ise sırasıyl~ 243.61 ppm ve 0.63 ppm olduğu belirlenmiştir.Materyal ve Metot
Bu çalışmada, Afyon ve dokuz ilçesindeki 142
fark-ı
lı noktadan alınan ve büyükbaş ile küçü1Qbaşhayvanlarda içme suyu olarak kullanılan aynı sayıda~i kuyu suyu ör-nekleri materyalolarak kullanıldı. Bunl~nn 28'i Afyon Merkez, 20'si Bolvadin, 8'i Başmakçı, 5'!i Çobanlar, lO'u Dazkın, 18'i Dinar, 17'si Evciler, 8'i lhJaniye, 24'ü Sin-canlı ve 4'ü Şuhut ilçelerinde buıudan hayvan ba-nnaklarından ağzı kapaklı cam şişelerd alındı. Su ör-nekleri laboratuara getirilerek analizler
i
için hazırlandı. Nİtrat ve nİtrit düzeyleri Sen ve Donaldsan (17) ta-rafından önerilen kolorimetrik yönteme ~öre 550 nm'de absorbanslar okunarak spektrofotometrbde (Shimadzu, VV 1601) ölçüldü. Bulunan değerler ~pm olarak he-saplandı.Mehmet Özdemir - Hidayet Yavuz - Sinan İnce
i
siyanoz, kan basıncında düşme, şuursuzluk hali, koma ve
i
ölüm görülmektedir (3,10,11,15,20,22). Kronik ze-hirlenme ise, nitratın sularda 125 ppm'd~n daha yüksek oranlarda uzun süre alınması sonucu oluşıhaktadır. Bu tür zehirlenmede klinik belirti olarak solunub güçlüğü, va-zodilatasyon, diş gıcırdatma, huzursuzlukl taşikardi, mid-riazis, siyanoz, süt salgısının azalması, yatru atma, A avi-taminozis, tiroid bezinin fonksiyonlJında bozulma,
i
tiroksin, triiyodotronin ve somatomedin düzeylerinin azalması, vücut ağırlığı kaybı, gastrit, as~dozis, sensoro-motorik fonksiyonlarda azalma ve imJunosupresif
et-.. i
kiler görülür (3,5,10,11,15,20). üzellikle kronik ze-hirlenmelerde hayvanlarda meydana g~len verim ka-yıpları, ülke ekonomisinde önemli iararlara neden
olabil~ektedir.
i
ünemli bir tanm ve hayvancılık merkezi olan Afyon bölgesinde, yer altı sularındaki nitrat! ve nitrit dü-zeyleriyle ilgili bilgiler yetersizdir. Bu ç~ışmanın amacı; Afyon ve çevresinde insan ve hayvanı1n yararlandığı kuyu sularındaki nitrat ve nitrit düzeyleAni tespit etmek ve bulunan sonuçlann insan ve hayvanı sağlığı ile böl-gedeki hayvansal verimliliğe olabilecek etkilerini de-ğerlendirmektir.
Ankara Üniv Vet Fak Derg, 51, 2004 27
Amerika Birleşik Devletleri (ABD) Çevre Koruma Örgütü (EPA) sularda nİtrat için en fazla 10 mgIL, nitrit için ise 1 mg/L düzeylerinde sınırlama getirmiştir. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), içme suyu kalitesi rehberinin ikin-ci baskısında nİtrat değerini 50 mg/L olarak tavsiye et-mektedir. Benzer şekilde Avrupa Ekonomik Komİtesi de (EEC) içme suyunda nitrat için belirlenen düzeyi 50 mg/ L olarak bildirnıektedir (7,19). Ülkemizde İçme Suyu Yö-netmeliği'ne göre sularda nitrit miktarı en fazla 0.05 mg/ L, nitrat miktarı ise 45 mgIL'dir (16).
Çiftliklerdeki gübreliklere ya da fosseptiğe yakın olarak bulunan artezyen veya kuyu sularındaki nitrat ve devam eden nitrifikasyondan dolayı nitrit düzeyi insanlar da. dahil hayvanlar için tehlikeli seviyelere çı-kabilmektedir. Yüksek yoğunluklarda nitrat içeren kuyu suları, sürekli içme durumunda olan hayvanlarda ze-hirlenme riski yaratabileceği gibi önemli verim ka-yıplarına da neden olabilmektedir. İnsan dahil sığır, koyun, at ve diğer hayvanlar nİtrat ve nİtritli bileşiklere karşı duyarlıdırlar. İçilebilir yüzey sularında genelolarak
1 ppm' den fazla nİtrİt ve 10 ppm' den fazla nitrat bu-lunmamalıdır. Hayvanların tükettiği sulardaki nİtrat dü-zeyi 100 ppm'e kadar güvenli olarak kabul edilir, 125 ppm'i geçtiğinde kronik, 500 ppm'i geçtiğinde ise akut zehirlenmelerle karşılaşılmaktadır (1,10,11,20,22). Ulusal Bilim Akademisi'ne göre, içme suyundaki nİtrat düzeyi insanlar için 45 ppm'i ve hayvanlar için de 445 ppm'i geçmemelidir (3).
Yüzey suyu nİtrat konsantrasyonu normalde dü-şüktür (0-18 mgIL) ama tarımsal sulama, insan ya da hay-van atıklarıyla kontaminasyonun sonucu olarak yüksek düzeylere ulaşabilir. Nİtrat konsantrasyonu son yıllarda bir çok Avrupa ülkesinde tedricen artmaktadır. Örneğin İngiltere'de bazı ırmaklarda ortalama yıllık 0.7 mgIL artış belirlenmiştir. Amerika'da doğal düzeyler nitrat için 4-9 mgIL, nitrit için 0.3 mg/L'yi aşmaz (l9).
Gelberg ve ark. (6) New York Eyaleti kırsalında içme suyundaki nitrat düzeyini en fazla 31.5 mgIL olarak belirlemişlerdir. Bouman ve ark. (2) ise, Filipinler'in Magnuang Bölgesi'nde yer altı sularındaki nİtrat düzeyini yağmurlu mevsimde en fazla 23 mg/L, kuru mevsimde ise 37 mgIL olarak ölçmüşlerdir; ancak ortalama değerler sırasıyla 8.79 ile 8.60 mgIL düzeyinde belirlenmiştir.
Suni gübre kullanımındaki artış, atıkların yok edil-mesi ve toprak kullanımındaki değişiklikler son 20 yıllık süreçte yer altı suyundaki nİtrat düzeylerinin gittikçe art-ması için esas sebeplerdir. Tarımsal aktiviteler sonucunda nİtrat konsantrasyonu kolaylıkla birkaç yüz mgIL'ye ula-şabilir (l9). Bruning-Fann ve ark. (4) ABD'de bazı
domuz çiftliklerindeki kuyu sularında yaptıkları öl-çümlerde nitrat düzeylerinin % 11.7'nin 45 ppm'in üze-rinde ve %4.3'ünün ise 100 ppm' den daha fazla olduğunu belirlemişlerdir. Hindistan'ın tarımsal alanlarında yer altı suyunda 100 mgIL'nin üzerindeki yoğunluklarda nİtrat bulunduğu hatta bazı tarımsal bölgelerinde yer altı su-yundaki nİtrat konsantrasyonunun 1500 mgIL'nin üze-rinde olduğu belirtilmektedir (8).
Dağoğlu ve ark. (5) Van Yöresi'nde yaptıkları ça-lışmada kaynak sularındaki nitratın 50 ppm'in altında, kuyu sularında ise %46'sının 50 ppm'in altında, %6'sının ise 100 ppm'in üzerinde olduğu, nitrit yönünden ise kay-nak sularında örneklerin tümünün 50 ppb'nin altında, kuyu sularının %55'inin 50 ppb'nin altında, %lO'unun
101 ppb'nin üzerinde olduğunu belirlemişlerdir. Çalışma, kaynak sularının kuyu sularına nazaran daha düşük dü-zeyde nitrat ve nİtrİt içerdiğini göstermektedir.
Bursa Yöresi tavuk çiftliklerinin içme sularındaki nitrat düzeylerinin 1.5-129.5 ppm arasında olduğu; ör-neklerin %72.5'inde 50 ppm'in altında, %20'sinde 50-100 ppm arasında, %7,S'inin ise 50-100 ppm'in üzerinde bu-lunduğu Yılmaz ve ark. (3) tarafından bildirilmektedir.
Pirinçci ve Servi (l5), Elazığ ve çevresinden temin ettikleri kuyu sularında 4.92-196.55 ppm nİtrat, 0.14-2.8 ppm nİtrit; kaynak sularında ise 5.41-88.56 ppm nitrat varlığı belirlerken nİtrit tespİt edememişlerdir. Elazığ ve çevresindeki kuyu sularının %22.3'ünün 100-196.55 ppm düzeyleri arasında nitrat içerdiği belirtilmektedir.
Marmara Bölgesi yer altı ve yüzey sularının sentetik gübre atıklarıyla kirlenmesini ortaya çıkarmak amacıyla Omurtag (14) tarafından yapılan araştırmada kaynak, musluk, artezyen, dere, baraj ve kuyu sularındaki nitrat düzeyleri sırasıyla 2.2-46.5, 1.8-59.3, 6.2-81.9, 6.2-81.9, 1.8-32.3, 2.2-305.5 mgIL olarak belirlenmiştir.
Ankara'nın sekiz ilçesinde bulunan çiftliklerdeki kuyu sularının nitrat ve nİtrit düzeylerini belirlemek ama-cıyla Yavuz ve ark. (22) tarafından yapılan bir çalışmada örneklerdeki nitrat düzeylerinin 0.4-546 ppm, nitrit dü-zeylerinin ise 0-16 ppm arasında olduğu saptanmıştır. Bunların %87.2' sindeki nİtrat düzeyinin hayvanlar için güvenli sınır olarak bilinen 100 ppm'in altında kaldığı; %II'indeki nitrat seviyesinin hayvanlarda kronik ze-hirlenmeye, % 1.8' indekinin ise akut zehirlenmeye yol açabilecek boyutta olduğu belirlenmiştir.
Yapılan bu çalışmada analiz edilen kuyu suyu ör-neklerinin tümünde nİtrat varlığına rastlandı, nİtrit ise 111 kuyu suyu örneğinde belirlendi. Tablo 1 incelendiğinde çalışmada kuyu sularındaki nİtrat seviyesinin %12.68'inin 45 ppm'in altında kaldığı, %16.90'ı hayvanlar için
gü-28 Mehmet Özdemir - Hidayet Yavuz - Sinan İnce
i
venli kabul edilen 100 ppm'in altında, %57.04'ünün hay-vanlarda kronik ve %13.38'inin ise akut lehirlenme mey-dana getirebilecek düzeyde olduğu görüle1bektir.
Afyon, başta şeker pancarı olmak üzere yoğun ta-rımsal üretimin yapıldığı bir bölge olması nedeniyle yapay gübreler ve yabani ot ilaçları yaygın olarak kul-lanılmaktadır. Bölge ayrıca önemli bir Hayvancılık mer-kezi olarak da bilinmektedir. Bu nedenle~le yer altı suları kolaylıkla nitratlı bileşiklerle kirlenebilJektedir. Yüksek
i
düzeyde nitrat ve nitrit içeren suların insanlar ve hay-vanlar tarafından uzun süre tüketilmesi hem ze-hirlenmelerin hem de kanser vakalarının ortaya çık-masına neden olabilmektedir. Yer altı ~u kaynaklarının nİtratlı bileşiklerle kirlilik durumlarının lraştınlması hem
• i
ınsan ve hayvan sağlığının korunması
pem
de su kay-naklarının durumlarının belirlenmesi bakımından önem-lidir. Sonuç olarak, Afyon bölgesinde kuBanılan kuyu su-larının insan ve hayvan sağlığı, açısından risk oluşturabileceği söylenebilir. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.Kaynaklar
Baydan E, Kaya S, Yavuz H, Bilgili A (1995):
w-i /
boratuvar analiz sonuçlarının degerlendirilmesi. Türk Yet
Hek Derg, 7,36-45.
Bouman BAM, Castaiiedla AR, Bhuiyan SI (2002):
Nit-riıte and pesticide contamination of iroundwater under
rice-based cropping systems: past and current evidence
from the Philippines. Agric Ecosyst Env1iron, 92, 185-199.
Bruning-Fann CS, Kaneene JB (1993): The effects
ofnit-rate, nitrite and N-nitroso compounds ion animal health.
Yet Hum Toxicol, 35, 237-353.
Bruning-Fann CS, Kaneene JB, Miller RA, Gardner I,
Johnson R, Ross F (1994): The use iof epidemiological
concepts and techniques to discern fadors associated with
the nitrate concentration of well wate,.,11on swine farms in
the USA. Sci Total Environ, 153, 85-96.
Dağoğlu G, Bildik A, Aksoy A (1995): Van yöresindeki
sularda nitrat ve nitrit düzeyi. Fırat Ünlv Saglık Bil Derg,
9,240-244.
Gelberg KIJ[, Church L, Casey G, London M, Roerig DS, Body J, Hill M (1999): Nitrate; levels in drinking
water in rural New York State. Envirod Res, Section A 80,
34-40. i
Haugen KS, Semmens MJ, Novak pJ (2002): A novel in
situ technology for the treatment of nftrate contaminated
groundwater. Water Res, 36, 3497-3506.
Jacks G, Sharma VP (I 983): Nitrogen circulation and
nit-rate in ground water in an agricultural catchment in
so-uthern India. Environ Geol, 5, 61-64.
9. Jamall IS, David B (1991): Chemicals and environmı,ntally
caused disease in developing countries. Infect Di~ Clin
North Am, 5, 365-375.
i
10. Kaya S, Akar F (1998): Nitrat ve Nitrit. 144-147. In: Si Kaya, İ Pirinçci, A Bilgili (Ed), Yeteriner Hekimliginde Toksikoloji. Medisan Yayınevi, Ankara.
i
i 1. Kaya S, Pirinçclt
(1998): Nitrat ve Nitrit. 52-53. In: SKaya,
ı
Pirinçci, A Bilgili (Ed), Çevre Bilimi veiÇevre Toksikolojisi. Medisan Yayınevi, Ankara.12. Levallois P, TheriauU M, Rouffignat j, Tess,ier S, Landry R, Ayotte P, Girard M, Gingras S, Gau~ini D, Chiasson C (1998): Groundwater contamination by
nit-i
rates associated with intensive potato culture in Quebec.
Sci Total Environ, 217, 91-101.
i
13. McLay CDA, IDragten R, Sparling G, Selvarajah N(2001): Predicting groundwater nitrate concentratioJ1nsin a
region of mixed agricultural land use: a compar:.wn of
three approaches. Environ Pollut, 115,191-204.
i
14. Omurtag GZ (1992): Marmara ve Trakya bölgelerindeki
yer altı ve yüzey sularının sentetik gübre atıkları)~la
kir-lenmeleri bakımından nitrat düzeylerinin saptanmh.H.
İs-tanbul Üniv Yet Fak Derg, 18, 9-21.
i
15. Pirinçclt,
Servi K (1993): Elazığ bölgesinde kullanılansularda nitrat ve nitrı,'tdüzeylerinin belirlenmesi. Fırrlt Üniv
Saglık Bil Derg, 7, 91-100.
16. Sağlam ÖF (2000): Içme Sularının Nitelikleri. Türk Gıda
Mevzuatı. Ankara.
i
17. Sen NP, Donaldson B (1978): Improved colorimet'lic
met-hod for determining nitrate and nitrite in foods. J Assoc
Off Anal Chem, 61,1389-1394.
i
18. Shrimali M, Singh KP (200 i): New methods of nitmte
re-moval from water. Environ Pollut, 112, 351-359.
i
19. Speijers GJA (2002): Nitrate ve nitrite. http://www.l.ho.intl water _sanitation_healthlGDWQ/Chemicals/nitratenitritefull. htm, Eri~im tarihi: 15.11.2002
i
20. Şantı Y (2002): Nitratlar ve nitritler. Yeteriner KlinikTok-sikoloji. 2.Baskı., Güngör Matbaacılık, Pendik, İstadbuI. 21. The Merck Veterinary Manual (2002): Nitrate an~ nitrite
poisoning. http://www.merckvetmanuaı.com/mvmhıtmlbc/
2122oo.htm, Eri~im tarihi:25.09.2oo2 [ 22. Yavuz H, Kaya S, Akar F (1993): Hayvanlarda iç e suyu
olarak kullanılan kuyu sularında nitrat ve nitrit dhzeyleri.
Ankara Üniv Yet Fak Derg, 40, 16-22.
i
23. Yılmaz O, Sonal S, Ceylan S (1993): Bursa yöresi tavukçitliklerinin içme sularındaki nitrat düzeyleri. Ulud~g Üniv
Yet Fak Derg, 12, 20-23.
Geliş tarihi: 17.01.2003/ Kabul tarihi: 19.03.2003
Yazışma adresi:
Yard.Doç.Dr. Mehmet Özdemir
AfYon Kocatepe Üniversitesi Veteriner Fakültesi Farmakoloji ve Toksikoloji Anabilim Dalı 03200,AfYon
