TÜRK TAR ~ H KURUMU
BELLETEN
Cilt : LVI
Nisan 1992
Say~ :
215
SAMSAT'TA BULUNAN H~YEROGL~FL~~ B~R MÜHÜR
BASKISI
AL~~ M. D~NÇOL
A~a~~~ F~rat havzas~n~n en büyük yerle~im merkezi olan Samsat Höyük'te arkeolojik kurtarma projesi çerçevesinde Prof. Dr. Nimet Clzgüç taraf~ndan yap~lan kaz~lar~n 1987 y~l~~ kampanyas~~ s~ras~nda, ~imdiye kadar elde edilen nisbeten az say~daki Hitit yaz~l~~ belgelerine bir yenisini ekle-yen, hiyeroglifli bir mühür bask~s~~ ele geçirilmi~tir (Res. t a-b)1. Höyü~ün do~u yönündeki açmada, r/ ~ 5 plankarede, XXV. kat seviyesindeki eroz-yon topra~~~ içinde ortaya ç~ kan (St. 87-4 numara ile envanterize edilen), devetüyü renkli, koni biçimli, sivri ucunda ip deli~i bulunan, 2,4 cm yüksekli~indeki bir kil parças~~ üzerindeki mühür bask~s~, yine 2,4 cm. ça-p~ndaki içbükey yüzeyinden anla~~ld~~~na göre, hiyeroglif i~aretlerini içeren orta alan~~ basit bir merdiven motifi ile çerçevelenmi~, yüzü d~~bükey bir damga mühür taraf~ndan meydana getirilmi~tir. Bu tip çerçeveye sahip mühürler, madeni ve ço~unlukla tripod tutamakl~~ olabilecekleri gibi, çe-~itli ta~~ türlerinden yap~lm~~, iki yüzü d~~bükey dü~me mühürlerden de olabilirler. Buradaki bask~ n~ n böyle bir dü~me mühürden kaynakland~~~n~~ söylemek olas~d~r.
Mührün dikey ekseni üzerinde yer alan ilk iki i~aret, L.432'dir. Bun-lar~n alt~nda ise, alt konturlar~~ k~r~~a rastlayan, oldukça silik durumda L.278 i~areti yer almaktad~ r. Bu üç hiyeroglifle yaz~lm~~~ olan mühür sahi-binin ad~~ Zu-zu-/i olarak okunmaktad~ r. Bu grubun sa~~na ve soluna ko-nulmu~~ L.289 i~aretleri ise, bu ~ahs~n ünvan~n~n ARABACI oldu~unu
' Bana bu bullan~n yay~n iznini veren hocam Prof.Dr.Nimet özgüç'e içtenlikle te-~ekkür ederim.
2 AL~~ M. D~NÇOL
göstermektedir. Yüzeyde ba~kaca bir i~aret ya da dekoratif eleman görülmemektedir.
Çivi yaz~l~~ belgelerdeki yaz~l~~~na bakarak, Zuzu//i olarak fonetize edi-lebilen bu ad, birçok kez belgelenmi~tir (NH ve Supp: Nr 1590; ayr~ca Bo-ehmer & Güterbock 1987: Nr 181, 197, 198). Bunlardan birisi özellikle Samsat bullas~~ aç~s~ndan ilginçtir. Ugarit'te bulunmu~~ bir çivi yaz~l~~ tablet
parças~~ (RS 17.371 18.20) üzerindeki iki mühür bask~s~ndan biri, Sam-
sat bullas~na kompozisyonu aç~s~ndan da çok benzeyen, ayn~~ ad ve ünva-na sahip bir ~ahs~n mührüne aittir (Schaeffer 1956: 56 Fig. 79). Tabletin içeri~inden bu Zuzulli 'nin Kargam~~~ Kral~n~n arabac~s~~ oldu~u anla~~lmak-tad~ r (Laroche 1956: 152). Bu Kargam~~~ Kral~n~n ad~~ belirtilmemi~tir. Bu-na kar~~n, Samsat'~n birkaç kilometre kuzeyinde, ancak F~rat'~n do~u k~y~-s~nda yer alan Lidar Höyük'te yap~lan kaz~larda 1985 y~l~nda ele geçen iki bullan~n Kargam~~~ krallanndan Talmi-Te~up 'un o~lu olan ve babas~n~n ye-rine geçen Kuzi-Te~up'un mühür bask~s~n~~ ta~~mas~~ (Sürenhagen 1986: 183-190; Hawkins 1988: 99 v.d.), bu bölgenin Kargam~~'~n etki alan~na girdi~ini göstermektedir. Ad~~ geçen Ugarit tableti, kral Niqmadu III döne-minde, Ura liman kentinin tüccarlan ile yap~lan bir anla~may~~ içermekte-dir. Bu Ugarit kral~ n~n hükümranl~k dönemi, Kargam~~~ kral~~ Talmi-Te-~up'unki ile çak~~maktad~ r. Son y~llarda yap~lan ara~t~rmalar, onun o~lu
Kuzi-Te~upt~n, Hitit imparatorlu~unun çökü~ünden sonra olu~an otorite
bo~lu~undan yararlanarak, egemenlik alan~n~~ geni~letti~ini göstermektedir (Hawkins 1988: m~~ v.d.). Lidar mührü de bu görü~ü desteklemektedir. Güçlü bir olas~l~kla, yukarda sözü edilen Ugarit belgesi üzerinde mühür bask~s~~ bulunan Zuzulli ile ayn~~ ki~iye ait olan Samsat bullas~~ da bunu destekler niteliktedir. Talmi-Te~up döneminde Kral~n ARABACISI ünvan~~ ile Ugarit'te bir anla~maya mührünü basan Zuzulli, Kuzi-Te~upbn krall~-~~nda da, Malatya'y~~ içine alarak yay~lan Kargam~~~ ülkesinde ayn~~ ünvan ile ba~ka belgeler düzenlemi~~ olmal~d~r. Buluntu yeri kesin olmayan bir ba~ka hiyeroglif bulla üzerinde ayn~~ elemanlarla yaz~lm~~~ di~er bir Zu-zu-/ibin ünvan~~ ise, PRENS'tir (Kennedy 1959: Nr 34). Bunun da Samsat ve Ugarit mühürlerinin sahibi ile ayn~~ ki~i olmas~~ olas~l~~~~ vard~r. Çünkü, ARABACI, kraliyet ailesi mensuplar~n~n da getirildikleri yüksek bir me-muriyetin ünvan~yd~. Elimizde hem PRENS, hem ARABACI ünvanlann~~ ta~~yan ki~ilere ait, biri S~vas kökenli bir mühür (Dinçol & Dinçol 1981: Nr 1), di~eri Tel Açana yaz~t~~ (Woolley 1955: Lev. XLVIII) olmak üzere, iki hiyeroglif belge daha bulunmaktad~r. PRENS Zuzullibin mühründe ba~ka ünvan olmamakla beraber, bunun da Samsat ve Ugarit bullalann~n sahibi ile e~itlenebilece~i dü~ünülmelidir.
