G
Giir
riifl
fl
‹skelet kemik kitlesi do¤umdan itibaren artmaya bafllayarak hayat›n 3 veya 4. dekatlar›nda maksimuma ulafl›r ve izleyen y›llar-da azal›r (1). Yaflam süresi boyunca kemik dokunun canl›l›¤›n›
sa¤-layan, “turnover” ad› verilen ve birbirini takip eden, rezorbsiyon, formasyon ve mineralizasyon döngüsüdür. ‹lerleyen yaflla bu me-tabolik süreçlerin de¤iflimine ba¤l› olarak kemik kitlesinde azalma kemiklerde k›r›k riskini de beraber getirmektedir (2,3). Bu nedenle güncel yaklafl›mlar klinik pratikte k›r›k riskinin belirlenmesi için
ke-54
Ö
Özzeett
A
Ammaaçç:: Osteoporoz; kemik kitlesindeki azalma ve kemik dokusunun mikromi-marisinde de¤iflim sonucu kemik k›r›lganl›¤› ve k›r›k riskinde art›fl olarak ta-n›mlan›r. Artm›fl kemik döngüsünün yol açt›¤› trabeküler mikromimarideki bozulma, osteoporotik k›r›klar›n patogenezinde önemli bir rol oynamaktad›r. Bu çal›flma kemik mineral yo¤unlu¤u (KMY) ölçümü ile kemik metaboliz-mas›n›n biyokimyasal göstergeleri düzeyleri aras›ndaki iliflkiyi de¤erlen-dirmek amac›yla planland›.
G
Geerreeçç vvee YYöönntteemm:: Çal›flmaya Dünya Sa¤l›k Örgütü’nün kriterlerine uygun olarak; 23 osteoporotik ve 44 osteopenik postmenopozal, 23 premeno-pozal hasta al›nd›. Kemik mineral yo¤unlu¤u dual enerji X-›fl›n› abzorpsi-yometri (DEXA) ile omurga (L2-L4) ve femur boynundan ölçüldü ve t skorlar› belirlendi. Kemik yap›m göstergeleri olarak alkalen fosfataz (ALP) ve osteokalsin, kemik y›k›m göstergeleri olarak da tartarata direnç-li asit fosfataz (TRAP) ve C-Telopeptid (CTX) serum seviyeleri bedirenç-lirlendi. Düflük KMY’si olan hastalarda hem kemik yap›m hem de y›k›m gösterge-leri artm›fl olarak tespit edildi.
B
Buullgguullaarr:: Osteoporoz ve osteopeni olan olgularda KMY ile ALP, osteokal-sin, TRAP ve CTX seviyeleri aras›nda istatistiksel olarak anlaml› olmayan zay›f korelasyon tespit edildi.
S
Soonnuuçç:: Bulgular›m›z yüksek kemik döngüsünün düflük kemik yo¤unlu¤u ile birlikteli¤ini ve kemik döngüsünün biyokimyasal göstergelerinin oste-oporozu öngörmede ve izlemede faydal› olabilece¤ini göstermektedir. Türk Fiz T›p Rehab Derg 2005;51(2):54-57
A
Annaahhttaarr KKeelliimmeelleerr:: Osteoporoz, kemik döngüsü, osteokalsin, alkalen fos-fataz, C-Telopeptid
S
Suummmmaarryy
O
Obbjjeeccttiivvee:: Osteoporosis is a disease defined by decreased bone mass and al-teration of microarchitecture which results in increased bone fragility and risk of fracture. The detoriation of trabecular microarchitecture induced by elevated bone turnover plays an important role in the pathogenesis of oste-oporotic fractures. This study was designed to evaluate the correlation of bo-ne mibo-neral density measurement and the levels of biochemical markers of bone turnover.
M
Maatteerriiaallss aanndd MMeetthhooddss:: According to the WHO criteria 23 osteoporotic, 44 osteopenic postmenopausal and 23 premenopausal women were included in this study. Bone mineral density at spine (L2-L4) and femoral neck was me-asured by dual-energy x-ray absorbtiometry (DEXA) and t scores were obta-ined. Alkaline phosphatase (ALP) and osteocalcin were measured as mar-kers of bone formation whereas tartrate resistant acid phosphates (TRAP) and C-terminal telopeptide (CTX) were determined as markers of bone re-sorbtion in the serum.
R
Reessuullttss:: Both bone formation and resorption markers were found to be inc-reased in patients with low bone mineral density. In the patients with oste-oporosis and osteopenia, there were weak correlations which were not sta-tistically significant between BMD and ALP, osteocalcin, TRAP and CTX. C
Coonncclluussiioonn:: Our findings demonstrate that high bone turnover is associ-ated with low bone mineral density and biochemical markers of bone tur-nover may be helpful in the prediction and monitoring of osteoporosis. Turk J Phys Med Rehab 2005;51(2):54-57
K
Keeyy WWoorrddss:: Osteoporosis, bone turnover, osteocalcin, alkaline phosphatase, C-Telopeptide
Orijinal Makale / Original Article
Nuriye GÜRER*, Reyhan BAfiAK**, Cengiz BAHADIR*, Hüsniye KOÇ*, Hakan NUR*, Yalç›n POLAT*, Sacide ATALAY**, Can Bora ÖNDER*
Haydarpafla Numune E¤itim ve Araflt›rma Hastanesi *Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Klini¤i, **Biyokimya Bölümü, ‹stanbul
Y
Yaazz››flflmmaa aaddrreessii:: Dr. Nuriye Gürer-Sahra Aral›¤› Sok. Huzur Ap. No: 16 D: 13, Sahray›cedid-‹stanbul
Tel: 0216 4490941 0216 3454680/1443 Faks: 0216 4490859 e-posta: [email protected] KKaabbuull TTaarriihhii:: Nisan 2005
Kemik Mineral Yo¤unlu¤u ile Kemik Döngüsünün
Biyokimyasal Göstergelerinin ‹liflkisi
Relationship Between Bone Mineral Density and Biochemical Markers of Bone Turnover
mik mineral yo¤unlu¤unun (KMY) ölçülmesini önermektedir. Gü-nümüzde KMY ölçümü için dual enerji-X-›fl›n› abzorpsiyometri (DEXA) alt›n standart olarak kabul edilmektedir. Son y›llarda KMY’nin k›r›k riskini belirlemede tek faktör olamayaca¤› ve kemi-¤in mikromimarisindeki bozulman›n da k›r›k riskine katk›da bulun-du¤u gösterilmifl ve bu birçok araflt›rmaya konu olmufltur (4-6).
Kemik döngüsünün biyokimyasal göstergeleri de dolayl› yol-dan kemik kayb›n›n h›z› hakk›nda fikir vermekte ve böylece risk ta-yininde, tedavi seçiminde, kemik kayb›n›n ve tedavinin etkinli¤inin takibinde faydal› olmaktad›r. Bu amaca yönelik olarak kemik kö-kenli moleküllerin serum veya idrardaki miktarlar›n›n tespiti çal›fl-malar› yo¤un olarak kullan›lmaktad›r. Bunlardan özellikle osteokal-sin, alkalen fosfataz (ALP), tartarata dirençli asit fosfataz (TRAP) ve tip I kollajen telopeptidler (NTX, CTX) s›kl›kla çal›fl›lan molekül-lerdir (3,7-10).
Biz de çal›flmam›zda KMY ölçümü ile kemik döngüsünün biyo-kimyasal göstergeleri aras›ndaki iliflkiyi ve dolay›s›yla osteoporoz riski tayininde ve tan›s›nda bu yöntemlerin yerini araflt›rd›k.
G
Ge
er
re
eç
ç v
ve
e Y
Yö
ön
ntte
em
m
Çal›flmaya Haydarpafla Numune E¤itim ve Araflt›rma Hastane-si FTR poliklini¤ine baflvuran 67 postmenopozal, 23 premenopozal olmak üzere toplam 90 olgu al›nd›. Çal›flma klinik araflt›rma olarak planland›. Çal›flmaya al›nma kriterleri flu flekilde belirlendi:
1. DEXA omurga ve/veya proksimal femur ölçümlerinde Dünya Sa¤l›k Örgütü kriterlerine göre osteopeni yada osteoporoz sapta-nan postmenopozal olgular,
2. Normal kemik yo¤unlu¤una sahip premenopozal olgular ça-l›flmaya dahil edildi.
Çal›flmaya al›nmama kriterleri ise flu flekildeydi:
1. Anamnez, muayene ve laboratuar incelemeleri ile saptanm›fl ya da bilinen sistemik hastal›¤› olan hastalar,
2. Sekonder osteoporozu olan olgular,
3. Kemik metabolizmas›n› etkileyen ilaç kullanm›fl olan ya da halen kullanan hastalar,
4. Osteoporoza ba¤l› k›r›k geliflmifl hastalar çal›flmaya dahil edilmedi.
Postmenopozal olgular Dünya Sa¤l›k Örgütü’nün ‘osteoporoz’ ve ‘osteopeni’ tan›m›na uygun olarak iki gruba ayr›ld›. Çal›flmaya al›nan hastalar yafl, boy, kilo, menopoz yafl› ve osteoporoz risk faktörleri aç›s›ndan sorguland›. Her hastan›n bilgilendirilerek onay› al›nd›.
KMY; lomber vertebra (L2-L4), femur (boyun, Wards, trokanter,
total) bölgelerinde DEXA ile LUNAR-DPX teknolojisi kullan›larak öl-çüldü ve T skorlar› tespit edildi. Her hastada kan kalsiyum ve fosfor seviyeleri ölçüldü. Kemik yap›m›n› yans›tan iki biyokimyasal göster-ge ALP ve osteokalsin ile y›k›m› yans›tan iki göstergöster-ge TRAP ve se-rum CTX saptand›. Kan örnekleri en az 12 saat açl›k ard›ndan sabah 09:00- 11:00 saatleri aras›nda topland›. ALP ve TRAP analizleri bek-lemeden yap›ld›. Di¤er kan örneklerinin serumlar› dondurularak sakland›. Osteokalsin ve CTX Roche Elecsys 2010’da electrochemi-luminence immunoassay (ECLIA) yöntemiyle ölçüldü. TRAP tayini Roche/Hitachi modüler aletinde kalorimetrik yöntemle yap›ld›.
‹statistiksel analizler için ‘SPSS for Windows 10.0’ program› kullan›ld›. Tan›mlay›c› yöntemlerin yan›s›ra niceliksel verilerin kar-fl›laflt›r›lmas›nda One-way Anova, Tukey HDS testi, Kruskall Var-yans Analizi, Mann-Whitney U testi kullan›ld›. Pearson korelasyon analizi ile iliflkili parametreler saptand›. Sonuçlar %95’lik güven aral›¤›nda, anlaml›l›k ise p<0,05 düzeyinde de¤erlendirildi.
B
Bu
ullg
gu
ulla
ar
r
Çal›flma 23’ü osteoporotik, 44’ü osteopenik olan 67 postmeno-pozal ve 23 premenopostmeno-pozal olgu ile yap›ld›. Premenopostmeno-pozal olgular kontrol grubu olarak de¤erlendirildi. Osteoporotik olan 23 olgu-nun yafl ortalamas› 61,17±6,84, menopoz yafl› 14±6,85, osteopenik olan 44 olgunun yafl ortalamas› 58,9±7,18, menopoz yafl› mas› 11,41±6,12 idi. Premenopozal gruptaki 23 olgunun yafl ortala-mas› ise 30,95±6,85 idi.
Osteoporoz ve osteopeni olan gruplar›n yafl ortalamalar›nda anlaml› bir fark yoktu (p>0,05). Kan kalsiyum ve fosfor düzeyleri ise üç grup için anlaml› farkl›l›k göstermiyordu (p>0,05) (Tablo 1).
Gruplar›n L2-L4 kemik yo¤unluklar› k›yasland›¤›nda her üç grup KMY de¤erleri birbirlerinden anlaml› derecede farkl› bulundu (p<0,05). Osteoporotik grubun KMY de¤erleri en yüksek kay›p dü-zeyine sahipti. Femur boynu KMY de¤erleri osteoporotik olanlarda kontrol grubu ve osteopenik olanlara göre anlaml› derecede düflük olarak tespit edildi (p<0,05). Kontrol grubu ile osteopenik olanlar aras›nda ise anlaml› fark yoktu (p>0,05).
Kemik yap›m göstergelerinden ALP üç grupta da anlaml› fark-l›l›k gösterirken (p<0,01), osteoporotik grupta en yüksek düzeye sahipti. Osteokalsin düzeyleri osteoporotik olgularda kontrol gru-buna göre anlaml› derecede yüksek olarak tespit edildi (p<0,01). Osteopenik ve osteoporotik olanlar aras›nda ise osteokalsin dü-zeyleri aç›s›ndan anlaml› bir fark yoktu (p>0,05) (Tablo 2).
Kemik y›k›m göstergelerinden CTX de¤erleri de gruplara göre
Türk Fiz T›p Rehab Derg 2005;51(2):54-57 Turk J Phys Med Rehab 2005;51(2):54-57
Gürer ve ark. Kemik Mineral Yo¤unlu¤u ve Biyokimyasal Göstergeler
55
O
OSSTTEEOOPPOORROOZZ OOSSTTEEOOPPEENN‹‹ KKOONNTTRROOLL pp
Yafl (y›l) 61,17±6,84 58,90±7,18 30,9±6,85 0,353
Menopoz süresi (y›l) 14±6,85 11,41±6,12 - 0,032*
Ca (mg/dl) 9,86±0,39 9,86±0,35 9,90±0,34 0,893
P (mg/dl ) 3,84±0,31 3,80±0,49 3,71±0,46 0,575
*p<0,05
TTaabblloo 11:: GGrruuppllaarr››nn yyaaflfl,, mmeennaappoozz yyaaflfl››,, kkaann kkaallssiiyyuumm vvee ffoossffoorr ddüüzzeeyylleerriinnee ggöörree kkaarrflfl››llaaflfltt››rr››llmmaass››..
O OSSTTEEOOPPOORROOZZ OOSSTTEEOOPPEENN‹‹ KKOONNTTRROOLL OOPP vvss KKoonnttrrooll pp ALP (u/l) 235,30±48,41 198,27±44,49 142,78±31,03 0,001** p<0,01 Osteokalsin (ng/ml) 28,59±9,53 24,66±9,73 19,03±7,97 0,003** p>0,05
TTaabblloo 22:: YYaapp››mm ggöösstteerrggeelleerriinnee ggöörree oosstteeooppoorroozz ggrruubbuunnuunn oosstteeooppeenniikk vvee kkoonnttrrooll ggrruubbuu iillee kkaarrflfl››llaaflfltt››rr››llmmaass››..
anlaml› farkl›l›k göstermekteydi (p<0,01). Osteoporotik grubun CTX de¤erleri osteopenik grup ve kontrol grubuna göre istatistiksel olarak anlaml› derecede yüksekti (p<0,01). TRAP ise postmenopo-zal osteoporoz ve osteopeni olan gruplarda kontrol grubuna oran-la anoran-laml› derecede yüksek bulundu (p<0,01). Bununoran-la beraber os-teoporotik ve osteopenik olanlar aras›nda ise anlaml› fark tespit edilmedi (p>0,05) (Tablo 3).
Elde edilen veriler ile korelayon analizi yap›ld›¤›nda osteopo-roz olan olgularda lomber bölge T skoru ile osteokalsin (r=-0,179), CTX (r=-0,166) ve TRAP (r=-0,230) aras›nda negatif; femur boynu ile TRAP (r=0,108) aras›nda ise pozitif yönde zay›f bir korelasyon saptand›. Osteopenik grupta ise lomber bölge T skoru ile CTX ara-s›nda zay›f (r=-0,164), ALP araara-s›nda orta derecede negatif yönde (r=-0,238) korelasyon vard›. Femur boyun T skoru ile osteokalsin (r=-0,258) ve TRAP (r=-0,334) aras›nda da negatif yönde orta de-recede korelasyon tespit edildi. Bu sonuçlardan sadece osteopenik gruptaki femur boyun T skoru ile TRAP aras›ndaki korelasyon ista-tistiksel olarak anlaml› bulundu (p<0,05). Di¤er parametreler ara-s›ndaki korelasyonlar ise istatistiksel olarak anlaml› de¤ildi.
Osteoporotik olgularda menopoz yafl› ile yap›lan analizde; me-nopoz yafl› ile ALP (r=-0,030) aras›nda korelayon tespit edilmedi. Osteokalsin (r=-0,318) ve CTX (r=0,337) ile negatif yönde orta de-recede, TRAP (r=-0,224) ile negatif yönde zay›f düzeyde istatistik-sel olarak anlaml› olmayan korelasyon tespit edilmifltir (p<0,05).
T
Ta
ar
rtt››fl
flm
ma
a
Kemik mineral yo¤unlu¤u ve mikromimarisi kemik kuvvetinin temel belirleyicileridir ve kemi¤in mekanik özelliklerinin de¤erlen-dirilmesinde esansiyel faktörlerdir (4,5). Kemik mineral yo¤unlu¤u ve mikromimarisini belirleyen temel etkiler aras›nda kemik döngü-sünün h›z› önemli bir yer tutmaktad›r. Buna ba¤l› olarak kemik döngüsünün biyokimyasal göstergelerinin kemik mineral yo¤unlu-¤u ile ilgili olmas› beklenen bir bulgudur. Biyokimyasal göstergeler aras›nda kemik yap›m› için s›kl›kla osteokalsin ve ALP, kemik y›k›-m› için ise NTX, CTX ve TRAP çal›fl›lmaktad›r.
Osteokalsin, osteoblastlar taraf›ndan sentezlenen kemik mat-riksin kollajen olmayan en önemli proteinlerinden olup kemik do-ku ve dentin için spesifiktir. Serum osteokalsin seviyesi kemik ya-p›n›n sensitif bir göstergesi olup histomorfometrik göstergelerle korelasyon gösterir (7). Çal›flmam›zda osteopenik grupta osteokal-sin düzeyleri premenopozal gruba göre anlaml› derecede yüksek iken osteoporotik ve osteopenik gruplar aras›nda bir fark buluna-mam›flt›r. ‹ki grubun menapoz yafl› fark› düflünüldü¤ünde osteope-nik gruptaki bu hastalarda ayn› kemik döngüsü h›z›n›n devam et-mesi durumunda yak›n zamanda osteporoz geliflece¤i rahatl›kla öngörülebilir. Di¤er yandan ALP aç›s›ndan durum osteokalsinden biraz daha farkl› olabilir. Total ALP kemik yap›m›n›n en s›k kullan›-lan ürünü olmas›na ra¤men kemik d›fl› kaynaklar›n›n olmas› dolay-s›s›yla osteoporozdaki duyarl›l›¤› ve özgüllü¤ü düflüktür. Kemi¤e spesifik ALP’nin bak›lmas›n›n daha do¤ru bir yaklafl›m olaca¤› be-lirtilmektedir (11). Bununla beraber çal›flmam›zda ALP de¤erleri her üç grupta anlaml› fark göstermekteydi ve osteoporozlu olgu-larda en yüksek düzeye sahipti. ALP ve di¤er sonuçlar›
etkileyebi-lecek sistemik hastal›¤› olan ve ilaç kullanan hastalar›n çal›flmaya dahil edilmemesi ALP ile beklenenden daha sa¤l›kl› sonuç al›nma-s›n› sa¤lam›fl gibi görünmektedir. Keza rutin olarak kemi¤e spesi-fik ALP bak›lmas› pratik ve ucuz bir yöntem de¤ildir. Kemik y›k›m ürünlerinden CTX ve TRAP da osteoporotik grupta kontrol grubu-na göre artm›fl olarak tespit edildi. Kemik y›k›m göstergelerinin os-teoporotik ve osteopenik hastalarda artmas› beklenen bir bulgu olmakla beraber kemik yap›m göstergelerinin de KMY düflük has-talarda artm›fl bulunmas› paradoks gibi alg›lanabilir. KMY düflük olan olgularda kemik y›k›m ürünlerine ek olarak yap›m göstergele-rinin kan seviyelegöstergele-rinin yüksek olmas› h›zl› kemik döngüsüne iflaret etmektedir. Esas olarak artm›fl olan y›k›m› karfl›lamak için yap›m süreci de h›zlanm›flt›r. H›zl› kemik döngüsün düflük kemik kitlesi ile birlikteli¤i ve osteoporoz tedavisinde kullan›lan antirezorptif ilaç-lar›n kemik döngüsünü bask›layarak KMY’yi art›rd›¤› çok say›da kli-nik araflt›rmada gösterilmifltir (3,12-15).
Menapoz öncesi ve sonras› k›yasland›¤›nda da bulgular kemik döngüsünün menopoz sonras› h›zland›¤›na iflaret etmektedir. Oh-ta ve ark. (16) yapt›¤› bir çal›flmada postmenopozal kad›nlarda üri-ner hidroksiprolin/kreatinin oran›, ALP ve osteokalsin serum sevi-yeleri premenopozal kad›nlara göre önemli derecede artm›fl ola-rak tespit edilmifltir. Bu da kemik rezorpsiyonunun ve formasyonu-nun uyar›ld›¤›n› akla getirmifltir. Minura ve ark. (17) premenopozal kad›nlarda KMY ile hiçbir biyokimyasal gösterge aras›nda korelas-yon saptamazken, postmenopozal kad›nlarda prokollajen karbok-siterminal propeptid (PICP), piridinolin ve ALP de¤erlerinde düfl-me ile KMY aras›nda negatif, PICP miktar› ile kemik kayb› aras›nda anlaml› pozitif korelasyon saptam›fllard›r.
Yine Garnero ve ark. (8) menopoz sonras› 20 y›ldan fazla geç-mifl olan 653 Avrupal› kad›nda yapt›klar› çal›flmada en düflük ke-mik yo¤unlu¤una sahip kad›nlarda osteokalsin, NTX, CTX ve keke-mik ALP seviyelerini en yüksek düzeyde bulmufllard›r. Düflük kemik yo-¤unlu¤u olan yafll› kad›nlarda kemik döngüsü oranlar›, normal KMY olanlarla karfl›laflt›r›ld›¤›nda %85 daha yüksek bulunmufltur. Menopoz sonras›nda kemik döngüsündeki bu h›zlanma özellikle antirezorptif ilaçlarla yap›lan ve KMY ile kemik döngüsünün gös-tergelerinin de¤erlendirildi¤i çok say›da ilaç çal›flmas›nda gösteril-mifltir (10,13,14). Tüm bu çal›flmalar›n hemen hepsinde antirezorp-tif tedavi ile kemik döngüsü göstergelerinin hemen hepsinde azal-ma gösterilmifltir. Özellikle Raisz ve ark. (10)’n›n çal›flazal-malar›nda k›-sa süreli yüksek doz risedronat ile kemik göstergelerinin çok k›k›-sa süre içinde bile etkilendi¤i ve anlaml› düflüfller oldu¤u tespit edil-mifltir.
Tip I kollajen telopeptidlerin (NTX ve CTX) idrardaki ölçümleri-nin de kemik y›k›m› için sensitif ve spesifik bir belirleyici oldu¤u be-lirtilmektedir (7,18,19). Swaminathan (7), serum CTX konsantras-yonlar› ile kalsiyum kinetik çal›flmalar› ve histomorfometri ile ölçü-len kemik y›k›m› aras›nda anlaml› korelasyon oldu¤unu belirtmifl-tir. Worsfold ve ark. (18) idrar da özellikle NTX’in osteoporoz teda-visini izlemede daha hassas oldu¤unu tespit etmifllerdir. Chaki ve ark. (19)’n›n yapt›¤› çal›flmada ise biyokimyasal göstergeler aras›n-da gelecekteki kemik kayb›n› öngörmede en duyarl› olan›n bafllan-g›ç NTX seviyesi oldu¤unu tespit etmifllerdir.
Birçok kesitsel çal›flmada menopoz sonras› kemik döngüsünün
O OSSTTEEOOPPOORROOZZ OOSSTTEEOOPPEENN‹‹ KKOONNTTRROOLL OOPP vvss KKoonnttrrooll pp CTX (ng/ml) 0,68±0,34 0,48±0,19 0,39±0,17 0,001** p<0,01 TRAP ( u/l) 3,73±2,45 2,98±0,59 2,38±0,35 0,001** P>0,05
TTaabblloo 33:: YY››kk››mm ggöösstteerrggeelleerriinnee ggöörree oosstteeooppoorroozz ggrruubbuunnuunn oosstteeooppeenniikk vvee kkoonnttrrooll ggrruubbuu iillee kkaarrflfl››llaaflfltt››rr››llmmaass››..
Türk Fiz T›p Rehab Derg 2005;51(2):54-57 Turk J Phys Med Rehab 2005;51(2):54-57 Gürer ve ark.
Kemik Mineral Yo¤unlu¤u ve Biyokimyasal Göstergeler
56
h›zla artt›¤›, serum osteokalsin ve ALP de¤erlerinde, üriner telo-peptid ekskresyonunda, plazma TRAP ve üriner hidroksiprolin se-viyesinde anlaml› art›fllar oldu¤u gösterilmifltir. Önceki varsay›mla-r›n tersine kemik yap›m ve y›k›m›ndaki bu art›fl›n menopozdan sonra uzun süre devam etti¤i bulunmufltur. Hansdottir ve ark. (14)’n›n 85 ortalama yafll› hastalarda raloksifenle yapt›klar› çal›fl-mada kemik döngüsü belirteçlerinde %5-35 aras›nda azalmalar tespit edilmifltir. Garnero ve ark. (11) da postmenopozal kad›nlarda de¤iflik bölgelerden ölçülen KMY ile çeflitli biyokimyasal gösterge-lerle de¤erlendirilen kemik döngüsü aras›nda korelasyonu göster-mifllerdir. Yazarlar biyokimyasal göstergeler ile KMY ölçümü ara-s›ndaki iliflkinin yaflla birlikte artt›¤›n›, özellikle 30 y›ldan uzun sü-redir menopozu olan yafll› kad›nlarda bu iliflkinin belirginleflti¤ini vurgulamaktad›r (16). Bizim çal›flmam›zda ise osteopenik grupta femur boynu T skoru ile TRAP aras›ndaki anlaml› korelasyon hariç hasta gruplar›n›n tamam›nda lomber ve femur boyun T skorlar› ile biyokimyasal göstergeler aras›nda istatistiksel olarak anlaml› kore-lasyon saptanmam›flt›r. Asl›nda KMY ile y›k›m ve yap›m gösterge-lerinin gruplar aras›nda anlaml› olarak farkl› ç›kmas›na ra¤men tespit edilen korelasyonlar›n istatistiksel olarak anlaml› olmamas› hasta say›s›, hasta yafl› ve menopoz yafl› ortalamas›n›n göreceli az olmas›ndan kaynaklanabilir. Nitekim fienocak ve ark. (20)’n›n oste-oporoz olan ve olmayan toplam 50 postmenopozal kad›nda idrar kalsiyumu ve deoksipridinolin, ALP ve PICP düzeylerini de¤erlen-dirdikleri çal›flmalar›nda her iki grupta da biyokimyasal gösterge-ler ile lomber ve femur KMY aras›nda anlaml› korelasyon saptan-mam›flt›r. Garnero ve ark. (21)’n›n 305 olguluk ‘OFELY’ çal›flmas›n-da ise teçal›flmas›n-davi almam›fl postmenopozal kad›nlarçal›flmas›n-da 4 y›l üst üste tek-rarlanan DEXA’daki ön kol kemik kitlesi kayb› ile serum osteokal-sin, PINP üriner ve serum CTX ve üriner NTX seviyeleri aras›nda negatif korelasyon gösterilmifltir.
Sonuçlar›m›z h›zl› kemik döngüsü ile düflük kemik kitlesinin pa-ralelli¤ini ortaya koymaktad›r. KMY ölçümü kemik kitlesinin o anki durumu hakk›nda bilgi verirken kemik döngüsünün biyokimyasal göstergeleri kemik döngüsünün h›z› ve dolay›s›yla gelecekteki ke-mik kitlesinin nas›l olabilece¤i hakk›nda bilgi vermektedir. Sonuç olarak kemik dansitometrisi ile kemik döngüsünün biyokimyasal göstergeleri birbirinin yerini tutacak yöntemler olmay›p ancak bir-birlerinin tamamlay›c›lar› olabilirler. ‹deal olan KMY ölçümünün bi-yokimyasal göstergelerle beraber de¤erlendirilmesi gibi görül-mektedir. Aradaki korelasyonun daha genifl popülasyonlu ve yeni göstergeler ile yap›lan çal›flmalarla desteklenmesi gerekmektedir.
K
Ka
ay
yn
na
ak
klla
ar
r
1. Kanis JA, Delmas P, Burckhardt P, Cooper C, Torgerson D. Guideli-nes for diagnosis and management of osteoporosis. The European Foundation for Osteoporosis and Bone Disease. Osteoporos Int 1997;7(4):390-406.
2. Hunter DJ, Sambrook PN. Bone loss: epidemiology of bone loss. Arthritis Res 2000;2:441-5.
3. Ravn P, Rix M, Andreassen H, Clemmesen B, Bidstrup M, Gunnes M. High bone turnover is asssociated with low bone mass and spinal frac-ture in postmenopausal women. Calcif Tissue Int 1997;60(3):255-60.
4. Carbonare LD, Giannini S. Bone microarchitecture as an important determinant of bone strength. Endocrinol Invest 2004;27(1):99-105. 5. Ammann P, Rizzoli R. Bone strength and its determinants.
Osteoporosis Int 2003;14(3):13-8.
6. Wachter NJ, Augat P, Mentzel M, Sarkar MR, Krischak GD, Kinzl L, et al. Predictive value of bone mineral density and morphology deter-mined by peripheral quantitative computed tomography for cancel-lous bone strength of the proximal femur. Bone 2001;28(1):133-9. 7. Swaminathan R. Biochemical markers of bone turnover. Clin Chim
Acta 2001;313(1-2):95-105.
8. Garnero P, Sornay-Rendu E, Chapuy MC, Delmas PD. Increased bo-ne turnover in late postmenopausal women is a major determinant of osteoporosis. J Bone Miner Res 1996;11(3):337-49.
9. Hosking D, Adami S, Felsenberg D, Andia JC, Valimaki M, Benhamou L, et al. Comparison of change in bone resorption and bone mine-ral density with once-weekly alendronate and daily risedronate: a randomised, placebo-controlled study. Curr Med Res Opin 2003;19(5):383-94.
10. Raisz L, Smith JA, Trahiotis M, Fall P, Shoukri K, Digennaro, et al. Short-term risedronate treatment in postmenopausal women, ef-fects on biochemical markers of bone turnover. Osteoporosis Int 2000;11(7):615-20.
11. Garnero P, Delmas P. Biochemical markers of bone turneover. App-lications for osteoporosis. Endocrinol Metab Clin North Am 1998;27(2):303-23.
12. Frost ML, Fogelman I, Blake GM, Marsden PK, Cook G Jr. Dissociati-on between global markers of bDissociati-one formatiDissociati-on and direct measure-ment of spinal bone formation in osteoporosis. J Bone Miner Res 2004;19(11):1797-804.
13. Luckey M, Kagan R, Greenspan S, Bone H, Kiel RD, Simon J, et al. Once weekly alendronate 70 mg and raloxifen 60 mg daily in the treatment of postmenopausal osteoporosis. Menopause 2004;11(4):405-15.
14. Hansdottir H, Franzson L, Prestwood K, Sigurdsson G. The effect of raloxifene on markers of bone turnover in older women living in long-term care facilities. J Am Geriatr Soc 2004;52(5):779-83. 15. Shiraki M, Fukunaga M, Kushida K, Kishimoto H, Taketani Y,
Mina-guchi H, et al. A double-blind dose-ranging study of risedronate in Japanese patients with osteoporosis (a study by the Risedronate Late Phase II Research Group). Osteoporos Int 2003;14(3):225-34. 16. Ohta H, Ikeda T, Masuzawa T, Makita K, Suda Y, Nozawa S. Differen-ces in axial bone mineral density, serum levels of sex steroids and bone metabolism between postmenopausal age and body size matched premenopausal subjects. Bone 1993;14(2):111-6.
17. Minura H, Yamamoto I, Yuu I, Ohta T. Estimation of bone mineral density and bone loss by means of bone metabolic markers in post-menopausal women. Endoc J 1995;42(6):797-802.
18. Worsfold M, Powell DE, Jones TJ, Davie MW. Assessment of urinary bone markers for monitoring treatment of osteoporosis. Clin Chem 2004;7:324-8.
19. Chaki O, Yoshikata I, Kikuchi R, Nakayama M, Uchiyama Y, Hirahara F, et al. The predictive value of biochemical markers of bone turno-ver for bone mineral density in postmenopausal osteoporosis. J Bo-ne MiBo-ner Res 2000;15(8):1537-44.
20. fienocak Ö, Peker Ö, Akal›n E, Öncel S, Bircan Ç, Bahçeci O ve ark. Osteoporozu olan ve olmayan postmenopozal kad›nlarda kemik bi-yokimyasal marker düzeyleri. Türk Fiz T›p Reh Derg 1999;2(2):41-4. 21. Garnero P, Sornay RE, Duboeuf F, Delmas PD. Markers of bone tur-nover predict postmenopausal forearm bone loss over 4 years: The OFELY Study. J Bone Miner Res 1999;14(9):1614-21.
Türk Fiz T›p Rehab Derg 2005;51(2):54-57 Turk J Phys Med Rehab 2005;51(2):54-57
Gürer ve ark. Kemik Mineral Yo¤unlu¤u ve Biyokimyasal Göstergeler
