EDEBÎ HAREKETLER
“ Yaban,, roman*
n.
[Almancaya tercümesi vesilesile]
N a d ir N ad i, id a re h a n e d e k i o d a sın d a , b a n a b ir m e k tu b la b ir k ita b u zatıy o r. M e k tu b tü rk ç e , k ita b a lm a n c a . Y a k u b K a d rin in « Y a b a n » ro m a n ın ı * ] «D er F re m d lin g » a d ile a lm a n c a y a te rc ü m e c- d e n M ax S ch u ltz y a n lışsız b ir tü rk ç e ile y a z d ığ ı m e k tu b u n d a «ilk d e fa o la ra k T rü k e d e b iy a tın d a n m ü h im b ir eserin a l m a n c a lisa n ın d a in ti şa r e tm esin in » g a z e
tem izi a lâ k a d a r e d eceğ in i d ü şü n e re k «Le- ip zig ’d e k i m a ru f A .H . P a y n e b a sım ev i ta ra fın d a n g a y e t nefis b ir şek ild e» b a stırttı- ğı k ita b d a n b ir n ü sh asın ın g ö n d e rild iğ in i b ild iriy o r. B asılış sa h id e n ço k nefis. K ita b ın tü rk ç e aslile b u tercü m ey i, sırf basım b a k ım ın d a n , y a n y a n a k o y u n u z ; te rc ü m e le r ki a sılla rın a sta rıd ır, b u r a d a b ir H in d k u m aşı n e fa se tile d u ra n a s ta ra k arşı k i ta b ın aslı b ir çul p a rç a sı k a d a r zavallı k a lıy o r.
M u h te re m m ü te rc im m e k tu b u n d a k i ta b ın b a ş ın a ilâv e ettiğ i m u fassal m u k a d - d e m e y e d e d ik k a tim iz i c e lb e d iy o r. 2 4 sa- h ife tu ta n b u m u k a d d e m e d e n icab e d e n y e rleri N adir* N a d i şifa h e n te rc ü m e e d ip a n la ttı: M ü te rc im T ü rk istik lâl h a re k e ti ne k a rşı A n a d o lu h a lk ın ın v a z iy e tin i g ö s te re n , içtim ai k ıy m eti haiz, b ir e se r a r a m ış. B u ro m a n ı b u lm u ş. « V a k ’a b ir k ö y d e g e ç m e k le b e r a b e r b ü tü n b ir m illeti ta sv ir e d e c e k k a d a r k u v v e tlid ir.» d iy o r.
Y a k u b K a d ri « h a y re te şa y a n b ir r e a lizm le, hiç çek in m ek sizin , k a tı b ir şek il d e, m e rh a m e tsiz b ir d ü rü stlü k g ö s te re rek , T ü r k h a lk ın ın b ir k ısm ın d a y a şa y a n m illiy et d u y g u su eksikliğini ta s v ir etm iş.»
K ita b a n e için v e n e b a k ım d a n kıy- ıe t v e rild iğ in i g ö rü y o rsu n u z. F a k a t zeki m ü tercim n a z ik tir d e : H a lk ın b u n o k s a n lığını h e p , h a lk a y a b a n c ı İslâm î m a y a ile b e sle n e n , s a lta n a t re jim in e a tfe d iy o r. Y e ni re jim b u n o k sa n ı ç o k ta n d ü zeltm iş. H e m b u ince n e z a k e tin e, h e m e d e b î b ir T ü rk eserini te rc ü m e d e k i h im m e tin e , h e m d e o k ita b ı b ir b e d ia d e n e c e k k a d a r n e fis b ir şe k ild e b a s tırtm a s ın a ay rı a y rı t e şe k k ü rd e n so n ra « Y a b a n » d a k i «o h a y re te şa y a n realizm » i açık ça k o n u şab
ili-111111 i ili-1111111111«11111 m l m ili-111111ili-111111ili-111111ili-111111ili-111111ili-1111111111 m 11 m =
Y azan :
şecek. N eferi M e h m e d A li v e b ir sa n d ık fra n sızca k ita b ile b e r a b e r k a lk ıp n e ferin P o rsu k k ıy ısın d ak i k ö y ü n e g id erler.
Y a z m a ğ a b a şla d ığ ı d e fte rin d a h a ilk s a h ife le rin d e n a n la y o ru z ki A h m e d C e lâl ço k k o y u b ir b e d b in d ir: « B iliy o rd u m
İ s m a il H a b ib
= l l l l l l l l l l l l l l l l l l l l l l l l | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | = rız. E sk id e n A n a d o lu k ö y ü ve A n a d o lu k ö y lü sü d ey in ce, ro m a n tik b ir sa ffe t için d e , g öz ö n ü n e şu çeşid b ir le v h a g e lir d i: Y eşillik lere g ö m ü lü , se y rek sey rek be-'az e v le r; ev le rin çitle çevrili geniş a v lu la rın d a besili, d a v a r la r ; gürül gürül a k a n ;eşm eler ö n ü n d e , o m u z la rın d a testi, p em - >e y ü zlü köy k ız la rı; îıalis süt, hilesiz yağ, ■ağlı y o ğ u rt, ta b iî k a y m a k ; ve o d a la rın gibi p a tis k a m in d e rle rin d e o tu ra n elek gibi k ö y lü le r; n e hile, n e h u d ’a, ep sin in d in i b ü tü n .
H a lb u k i... b ü tü n b u n la rı ta m a m e n te r sine çev irin iz. A n a d o lu k ö y ü m ü ? Ç o ra k b ir to p ra k , k e leş te p e le r; b u la n ık b ir d e re , izb e ev ler. D a v a rı cılız, sütü sulu, y a ğ ı karışık , p e y n iri im an sız; h alk h e p s a k a t, k ö r to p a l, k el k a m b u r; h e r k es k e n d i m e n fa a tin d e , n e v a ta n hissi, ne m u k a d d e s d u y g u ; pislik, g ü b re , çirkef. N e «istilâ» y a k a rşı n e fre t d u y a n v a r, ne «istiklâl» h u m m a sın d a n h a b e r d a r olan. E v v elk i « ta m m ü sp e t» n e k a d a r r o m a n tik se b u « ta m m enfi» d e o k a d a r ro m a n tik . Y a k u b K a d rin in ro m a n ı işte b u « ta m m enfi» y i a n la tıy o r. O « Y a b a n » d a re a liz m in so n u n a g id ey im d e r k en, b ilm iy e re k , ro m a n tiz m in so n u n a g it ti. A n a d o lu k ö y ü n ü n h a k ik a ti «son» d a d eğ il o rta d a d ır. T a m m ü s p e t ne k a d a r d o ğ ru d eğ ilse ta m m en fi d e o k a d a r d o ğ ru d e ğ il: A n a d o lu k ö y le rin in c e n n e t gibi o la n la rı d a v a r, b e r b a d o la n la rı d a . K ö y lü lerin tem izleri d e v ar, m a d ra b a z la rı da. Y iğ itler k o rk a k la r, sa ğ la m la r çü rü k ler, m ü fsid o lan , m ü m in o la n ... H a y ır, A n a - d o lu n u n k ö y ü d e k ö y lü sü d e tek d e ğ il dir.
H e r S ch u ltz’un « Y ab an » ı «son d e r e ce realist» te lâ k k i etm esin i m a z u r g ö rü rüz. B ir T ü rk ü n k e n d i m illetin i m e th e t m esi b ir ecn eb iy i b e lk i in a n d ırm a z a m a h ic v e tm e si d e rh a l in a n d ırır. M eziyeti m e y d a n a ç ık a rırsa k ro m a n tik , f a k a t n ak isey i te şh ir e d e rse k realistiz. « Y a b a n » re a liz m in k e n d in i d eğ il cazib esin i a v la d ı.
M u h te re m m ü te rc im y aln ız m a z u r d e ğil h a k lıd ır d a : K en d isin in m u k a d d e m e - d e Y a k u b K a d rin in şa h siy e t v e sa n ’atin i a n la tırk e n sö y led iğ i gibi Y a b a n m üellifi tü rk çem izin san ’a tk â r b ir n â siıid ir. K a n ini k a le m in in b ü ğ ü sile sü rü k lem ey i bilir. S o n ra e se rd e y e r y e r b irç o k realist p a r ç a la r v a r. M eselâ k ö y ü n en zen g in i v e en k ö tü sü S alih A ğ a n ın y az kış ç o ra b sız a y a k la rın a v e rd iğ i h a re k e tle rle g ö ste rd i ği m a n a la r n e k a d a r d iri an la tılıy o r. G e ne m e se lâ S ü le y m a n la C e n n e tin m a c e ra sı b ir k ü çü k h ik â y e o lm a k itib a rile ne g ü zeld ir. G e n e m eselâ E m e ti k a d ın ın to r u nu k ü çü k S ığ ırtm aç H a şa n ın p o rtre s i n a sıl füsunlu çizilm iş, g en e m eselâ... S a y m a ğ a lüzum y o k . P a rç a p a rç a güzellikler, p e k i; fa k a t ro m a n ın u m u m î h av ası, h a yır.
M ü c e rre d k o n u şm a m a k için eseri k o n u şa lım : R o m a n ın y aln ız k a h ra m a n ı d e ğil yazıcısı o la ra k g ö ste rile n -çü n k ü r o m a n o n u n tu ttu ğ u h a tıra d e fte rin d e n ib a re t- A h m e d C elâl nasıl a d a m d ır? F e rid C elâl P a şa n ın oğlu o la n b u ih tiy a t zab iti U m u m î H a r b d e sağ k o lu n u k a y b e tti. M ü ta re k e d e o n u o tu z iki y a s la rın d a b ir m ü- te k a id g ö rü y o ru z. Ista n b u lu işgal ec!' m ü tte fik d e v le tle rin o ra d a y a ra ttığ ı z e hirli h a v a d a n d o la y ı A h m e d C elâl a rtık İsta n b u ld a y asa y a m a z . B a b a sın d a n k a lan evi sattı. A n a d o h ın u n b ir k ö y ü n d e
yerle-ki in san h a y v a n la rın e n k ö tü sü , en b a y a sı v e en sevim li o- la n ıd ır.» d iy o r. (S : 6 ) O n u n n a z a rın d a b ü tü n m e d e n î m il le tle r b ire r goril sü rü sü n d e n ib a re t: «R a- sin ’lerin, V o lte r ’lerin F ra n sız la rı, B ak o n - ların, Ş e k isp ir’lerin lngilizleri» Ita ly a - nı, A m erik alısı, h e p si «ne te rb iy e g ö r m em iş, ne iğ ren ç b ir goril sürüsü.» (S :
7) M ille tle rd e şe re f o la n ta ra fla e m p e r y a list o la n ta ra fı a y ıra m ıy a n k a fa . Isatn- b u ld a İngiliz v e F ra n sız p o lisi h o y ra tlık y a p ıy o rs a Ş ek isp ir’lerin v e R a sin ’lerin k a b a h a ti n e ?
K ö y lü le re h e p sağ k o lu n u n o lm ayışını g ö ste rm e k ister. Bu, o n u n so n öğünüşü. F a k a t k ö y lü le rin a ld ırış e ttiğ i y o k . O n u n y a p tığ ı fe d a k â rlığ ın fa rk ın d a d eğ iller. N e y e fa rk ın d a o lsu n la r? A n a d o lu ki y aln ız fe d a k â rlığ ın d eğ il c e fa k â rlığ m d a k e n d i d ir, o, h a n g i fe d a k â rlığ a şaşab ilir?
«S ağ k o lu m u b e n o n la r için k a y b e t tim .» (S : 8 ) d iy o r. A ffe d e rsin sen, A n a d o lu k ö y lü sü n e v e M e h m e d c iğ e b ir de m in n e t y ü k le m e k ö y le m i? Z a b itin k ü l fe tin e k arşı n im e ti v a r, k u m a n d a e d e r, te rfi e d e r, z a fe rin in k a h ra m a n ı a d ın ı a lır; f a k a t M e h m e d c ik k ö y ü n e g en e M e h m e d - cik o la ra k d ö n e r. E n ç o k v e re n o, v e k a rşılığ ın d a hiç b ir şey a lm ıy a n g e n e o.
K ö y lü le r b u k o lsu z z a b ite b ir tü rlü ısı n a m ıy o rla r, H e rk e s o n a k a rşı so ğ u k ve ç e k in g en d a v ra n ıy o r. A h m e d C elâl b u n d a n m ü te e ssird ir. N eferi M e h m e d A lid e n b u n u n se b e b in i so ra r. O c e v a b v e rd i: — H e r s a b a h tıra ş o lm a, d işlerin i fırça lam a, h e le « geceleri k ita b o k u m a, seni b ü y ü y a p ir s a n a lla r!» (S : 12)
A h b e n im saf A h m e d C elâlim , h a n i d e fte rin in b ir y e rin d e « B enim b ir k o c a ç o cu k o ld u ğ u m m u h a k k a k tır, b u n d a n b ir tü rlü k u rtu la m ıy o ru m .» ( S : 1 4 4 ) d iy o r sun y a, sak ın o sözlere in a n m a , o n la r k ö y lü n ü n c id d iy e b ü rü n e n ala y ıd ır, k ö y lü n ü n se n d e n n e y e çek in d iğ in in asıl seb eb in i sa n a aç ık ç a sö y le y e y im : S en o n la ra y u k a rıd a n b a k ıy o rsu n . S en akıllı, sen m a lû m atlı, sen h a m iy etli, sen K em alist, sen ... V e o n la r h e p b u n u n ak sin e. H a lb u k i iki üç sen e a r a la rın d a k a ld ın a m a ö ğ re n e m e d in , A n a d o lu k ö y lü sü n ü n k e n d in e g ö re b ir efen d iliğ i v a rd ır. O n u n b u e fe n d i liğini g ö rm iy e n e o k en d in i g ö sterm ez.
K ö y d e o k a d a r z a m a n n e y e b ir k im seye o lsu n k e n d in i b e ğ e n d ire m e d in ? K a b a h a ti k ö y lü y e b u lm a , seni b a k biz d e b e ğ e n m iy o ru z . S enin b u a n tip a tik liğ in « m ü sp et» i g ö re m e y işin d e n ileri g eliy o r. P o rsu ğ a b ile «B ir h a y v a n leşi gibi k o k a n P o rsu k çayı» d iy o rsu n . (S : 1 3 7 )
E sk işeh re k a d a r , y a ta ğ ın ı s a th a s e re rek , n e h ir o lm a k h e vesile n e ş’eli n e ş’eli se rp ilirk en ,, o v a y a d ü ş tü k te n so n ra y u m u şak to p ra ğ ı o y a o y a y a ta ğ ım d ik in e k a ld ıra n , sa tıh ta n k a y b ın ı d e rin lik te n k a z a n ıp , d e v e tü y ü te p e le r a ra s ın d a n b o z o v a d a sayısız k ıv rım la rla , b a z a n b ir h a r m a n lık y e rd e y e d i sekiz b ü k lü m y a p a ra k , b a z a n ay n i y e rd e iki ü ç ırm a k ak ıy o rm u ş g ib i g ö rü n e re k , iki ta r a f ın d a y a ra ttığ ı a ğ a ç la rla k e n d in i k e n d i eserin in a ra s ın d a s a k la y a sa k lay a, b ü tü n o b o z y e rle rd e te k b a şın a yeşil b ir şerid cü m b ü şü çizen, sessiz, sü k û tî, v e d e rv iş P o rsu k , o n a h a y v a n leşi d e n ir m i?
Ç o k g a rib v e ço k tu h a fsın A h m e d C e lâ l: « A n a d o lu b ir çöl, senin k ö y o ç ö ld e ıssız b ir a d a , v e sen o a d a d a b ir R o b e n - son.» V e so ru y o rsu n : « R o b e n s o n ’u k u r ta ra c a k g em i y o k m u ? » (S : 1 6 3 ) B u n a ç a tla k e d e b iy a t d e rle r. S eni o r a d a b a ğ la y a n k im ? N e sen k ö y ü sev d in , n e k ö y lü le r seni sevdi, p a ra n p u lu n d a v ar, h e m k e n d in i, h e m k ö y lü le ri ü zü p d u r a c a ğ ın a k a lk isted iğ in y e re git, e m i b e n im sa h te R o b e n s o n ’um !
D a v a , d a v a d iy e iki üç sen e k ö y d e b u d e fte ri y az ıy o rsu n d a n e y e d a v a y a hiz m e t e tm iy o rsu n ? B iliyoruz, k o lu n y o k , f a k a t d a v a y a h iz m e t y a ln ız silâh la m ı o lu r? Y a z d ığ ın d e fte rd e n belli, elin d e Y a k u b K a d rin in k alem i gibi b ir k a le m v a r, b a k Y a k u b K a d ri « İk d am » s ü tu n la rın d a n u rlu k ale m in i d a v a y a v a k fe d e re k ne h a y ırlı h iz m e tle r e tti; h a lb u k i sen, bir k ö y e k a p a n m ış, pısırık pısırık bu d e fte r: y a z ıp d u ru y o rsu n !
D e fte rin in b ir y e rin d e , y a z d ığ ın şey ler için « E ğ er g ü n ü n b irin d e m e m le k e t k u r tu lu r d a te k ra r k e n d i m u h itim e d ö n e r sem ilk y a p a c a ğ ım iş b u n la rı y a k m a k o la c a k tır.» d iy o rsu n (S : 1 4 4 ) K eşke y a k a y d ın keşke.
B izleri değil, b iz le r A n a d o lu y u d a b ili y o ru z, d a v a y ı d a ; fa k a t b ilm iy en leri a l d a tıy o rs u n ; b a k , a lm a n c a y a y a p ıla n te r cüm e ile m e y d a n a çıktı, A lm a n m ü te rc i m i ne d iy o r: « V a k ’a b ir k ö y d e g eçm ek le b e r a b e r b ü tü n b ir m illeti tasv ir e tm e k te d ir.» A h m u h te re m M ax S ch u ltz e ğ e r m il le t A h m e d C elâlin a n la ttığ ı k ö y o la y d ı İstiklâl cengi m i o lu rd u ? İşin asıl m ühim ta ra fı b u rası. M ühim , sak at, sa k a r, ve feci ta ra fı. B unu ay rı b ir vazı ile k o n u sp ,>m.
İSMAİL HABİB
*] Yaban, Yakub Kadri, Ahmed Halid kütübhanesi, İstanbul, 1932, S = 315.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği Taha Toros Arşivi
