Sağlık Kurumlarında Risk Analiz Yöntemlerinin Önemi

(1)

172

Sağlık Kurumlarında Risk Analiz Yöntemlerinin Önemi

Gülistan KARAN BUTURAK, Nil YAPICI

Çukurova Üniversitesi, Müh. Fak. Maden Müh. Bölümü, Adana

1.GiriĢ

Hastaneler birçok risk etkenini içinde barındıran sağlık kurumlarıdır. Aynı zamanda sağlık kuruluşu çalışanlarının birçok faaliyeti de risk içermektedir. Risk yönetim süreci ise sağlık kuruluşu bünyesindeki mevcut ya da ortaya çıkabilecek tehlikelerin ve bu tehlikelerin ortaya çıkarabileceği risklerin proaktif bir yaklaşımla önlenmesi ve değerlendirilmesi faaliyetlerini içerir (Korkmaz, 2014).

Sağlık Bakanlığı tarafından son zamanlarda yayınlanan yönerge ve yönetmelikler ile amaçlanan; tüm sağlık kurumlarında hasta ve çalışan paydaşlar için güvenli hizmet sunumu ve ortam sağlanmasıdır.

Hizmet sunumunda amaç; kalitenin arttırılması, sağlık kurumlarında hem hastaların hem de çalışanların karşılaşması muhtemel risklerin belirlenmesi ve de bu risklerin giderilmesine yönelik uygun yöntem ve tekniklerin belirlenmesidir. Ayrıca hizmet içi eğitimlerle güvenli hizmet sunumu ve güvenli çalışma ortamının sürdürebilirliğinin sağlanması hizmet sunumunun amaçları arasındadır (Hisar ve diğ., 2017).

Hastanelerde iş sağlığı ve güvenliği faaliyetleri kısmen SKS (sağlıkta kalite standartları) ile başlasa da etkinliği tartışma konusu olmuştur. Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı, Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü; (SKS) Sağlıkta Kalite Sisteminin amacını ülkemizde sağlık hizmeti sunan tüm kurum ve kuruluşlarda, hasta ve çalışan güvenliği ile hasta ve çalışan memnuniyetinin sağlanması, aynı zamanda etkin, etkili, zamanında ve hakkaniyet çerçevesinde hizmet sunulması olarak tanımlamıştır. SKS ile beraber risk analizi hastanelerde yapılmaya başlanmış olsa da yasal bir dayanağının olmaması ve sağlık kurumlarında bu işi uzman kişilerce değil de diğer çalışanlarca gerçekleştirilmeye çalışılması bu işin etkinliğini minimize etmiştir. 6331 sayılı kanunun yayınlanmasından sonra daha çok önem kazanan Risk değerlendirmeleri yasal dayanaklar ile daha ciddi ve etkin gerçekleştirilmeye başlanmıştır.

6. Uluslararası Multidisipliner Çalışmaları Kongresi/Hasan Kalyoncu Üniversitesi/Gaziantep/Türkiye

(2)

173

Bu çalışmanın amacı, sağlık sektörünün en yoğun ve stresli, aynı

zamanda en çok çalışan sayısının bulunduğu hastanelerde risk

değerlendirme metotlarından L Matris ve Finne-Kinney

yöntemlerinin karşılaştırılarak etkinliklerinin değerlendirilmesi ve bu iki yöntemden hangisinin hastaneler için uygun olduğunun belirlenmesidir.

2. Materyal ve Metod

Hastanelerde iş sağlığı ve güvenliği, multidisipliner bir çalışma olarak; Hastanın sağlık ve güvenliğini, Çalışanın sağlık ve güvenliğini, Çevredeki varlıkların sağlık ve güvenliğini, ele almaktadır.

Bunun yanında İş Sağlığı Ve Güvenliği Faaliyetleri; Risk değerlendirmeleri, Sağlık taramaları, İş Sağlığı ve güvenliği eğitimleri, Acil durum hastane afet planları, İSG kurul toplantıları, Saha denetimleri, Çalışan görüşlerinin alınması, İş ekipmanlarının periyodik muayeneleri, İş kazası ve meslek hastalıklarını bildirimi olarak sıralanmaktadır. Sağlık kurumlarında tehlike ve riskler ise; Fiziksel Tehlikeler ve Riskler (gürültü, aydınlatma, termal konfor), Kimyasal Tehlike ve Riskler (formaldehit, laboratuvar ve temizlik kimyasalları...) , Biyolojik Tehlike ve Riskler (viral, bekteriyal enfeksiyonlar), Ergonomik Tehlikeler (hasta taşıma, hasta kaldırma, cihaz kullanımı), Güvenlik Tehlikeleri ve Riskleri (şiddet, sıcak-soğuk nesneler, düşme) , Psikososyal Riskler (ağır çalışma koşulları, stres) sıralanabilinir.

Bu çalışma, Sağlık bakanlığı “Yataklı Sağlık Tesisleri Rollerinin Yeniden Belirlenmesi ve Gruplandırılmasına İlişkin Kriterlerine”göre “D” grubu bir hastanede yapılmış olup, sağlık kurumu 5978 metrekare alana sahip, bodrum ile beraber 4 katlı ve tek bloktan oluşmaktadır (Şekil 1).

Şekil 1. Çalışma alanı yer bulduru haritası

(3)

174

Hastane 25 yataklı olup, çalışma alanları; Laboratuvar

hizmetleri (Biyokimya), Görüntüleme hizmetleri (röntgen), acil

servis, 112 acil ambulans hizmeti, kadın doğum polikliniği,

dahiliye polikliniği, diş polikliniği, hafta da bir gün cildiye ve KBB

polikliniği, genel yataklı servis, palyatif bakım servisi gibi sağlık

hizmeti alanları bulunmaktadır.

Mevcut Kulak Burun Boğaz, Göz, Kadın Doğum, Dâhiliye Polikliniği olmak üzere Poliklinikler başlığı altında toplanmış ve risk değerlendirmeleri yapılmıştır. Ayrıca, ameliyathane ve acil servis risk analizlerinin yapıldığı servislerdir. Bu üç serviste L Matris ve Finnee-Kinneymedotları kullanılarak her iki metotların karşılaştırılmaları gerçekleştirilmiştir.

2.1. Metod

Risk değerlendirmesi; İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörler ile tehlikelerden kaynaklanan risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması amacıyla yapılması gerekli çalışmalar olarak tanımlanmaktadır.

2.1.1. **L Tipi (5*5) Matris Yöntemi**

5x5 L Matris diyagramı neden sonuç ilişkilerinin saptanmasında

kullanılmaktadır.

Daha çok sebep-sonuç (neden-sonuç) ilişkilerinin

belirlenmesinde ve küçük işletmelerde tek başına risk analizi

yapmak isteyen analistler için ideal olan bir yöntemdir. Bu metot

ile öncelikle bir olayın gerçekleşme ihtimali ile gerçekleşmesi

halinde sonucunun derecelendirilmesi ve ölçümü yapılır. Risk

değeri, olasılığın ve şiddetin bileşkesinden hesaplanır.

Risk= Olasılık x Şiddet

OLASILIK RĠSKĠN GERÇEKLEġME SIKLIĞI

(1) Çok düĢük Hemen hemen hiç

(2) DüĢük Çok az (yılda bir kez)

(3) Orta Az (yılda birkaç kez)

(4) Yüksek Sıklıkla (ayda bir kez)

(4)

175

ġĠDDET RĠSKĠN SONUÇLARININ ETKĠLERĠ

(1) Çok Hafif Çalışma saati kaybı yok, ilk yardım gerektiren durum.

(2) Hafif Çalışma günü kaybı yok, ayakta tedavi gerektiren kalıcı etkisi

olmayan durum.

(3) Orta Hafif yaralanmaya yol açan, yatarak tedavi gerektiren durum. (4) Ciddi Ölüm, ciddi yaralanma, uzun süreli tedavi gerektiren durum, _{meslek hastalığı} (5) Çok ciddi Birden çok ölüm, sürekli iş göremezliğe sebebiyet veren durum

RĠSK

DEĞER (1) Çok

hafif (2) Hafif (3) Orta (4) Ciddi (5) Çok ciddi (1) Çok

düĢük

Önemsiz

1 Düşük 2 Düşük 3 Düşük 4 Düşük 5 (2) DüĢük Düşük 2 Düşük 4 Düşük 6 Orta 8 Orta 10

(3) Orta Düşük 3 Düşük 6 Orta 9 Orta 12 Yüksek 15 (4)

Yüksek Düşük 4 Orta 8 Orta 12

Yüksek 16 Yüksek 20 (5) Çok yüksek Düşük 5 Orta 10 Yüksek 15 Yüksek 20 Tolere edilemez 25

Şekil 2. L matris Yönteminde Kullanılan Değer Tabloları

2.1.2. Finne-Kinney Yöntemi

Finne-Kinney yöntemi, Kinney’in 1976 tarihli Practical Risk

Analysis forSafety Management makalesinde yayınlanmıştır

(Kinney,1976). Yöntem ilk olarak, pratik risk analizi ismiyle

yayınlanmış, daha sonra yöntemi ilk ortaya atan kişi olan

Finne-Kinney’ nin adıyla anılmıştır. Finne-Kinney risk analizi yöntemi, iş

sağlığı ve güvenliği risk değerlendirmesinde sık olarak kullanılan

yöntemlerden biridir. İşletmenin geçmiş verilerini ve öngörülerini

bir arada kullanan kalitatif bir yöntem olup, sadece kaza olma

olasılığı ve sıklığı değil risk altındaki kişilerin tehlikeli alanda

(5)

176

bulunma yani tehlikeye maruz kalma sıklığını da dikkate alır.

Bundan dolayı, çok kullanılan diğer matris risk analizi yöntemine

göre daha güvenilir ve daha doğru bir analiz yapılması imkânı

sağlar. Bu risk değerlendirme yönteminde risk değeri, bir kaza

durumunda sonuçların şiddeti, tehlike oluşumunun sıklığı ve

olasılığı parametreleri değerlendirilerek hesap edilir. Yöntemde üç

risk faktörünün çarpılması ile risk puanı (R) elde edilir; bunlar

Frekans (F), Olasılık (O) ve Şiddet (Ş)’tir. İlk olarak frekans,

olasılık ve şiddet skalaları belirlenir.

Risk= Olasılık x Frekans x Şiddet

Frekans (F)

Değer

Sürekli

10 Sık (Günde bir defa)

6 Ara Sıra

3 Sık Değil (Ayda bir defa)

2 Seyrek (Yılda birkaç defa )

1 Çok Seyrek (Yılda bir veya daha seyrek)

0.5 Olasılık (O)

Değer

Kesinlikle Beklenir

10 Oldukça Mümkün

6 Seyrek ama olası

3 Düşük Olasılık ama mümkün

1 Çok Düşük Olasılık, beklenmez

0.5 Pratik olarak imkansız

0.2 Nerdeyse İmkansız

0.1 Şiddet (Ş)

Değer

Birçok Ölümün Yaşandığı Bir Felaket

100 Birden Fazla Ölümlü Kaza

40 Ölümle Sonuçlanabilecek Çok Ciddi Yaralanma

15 Ciddi yaralanma (uzuv kaybı, kalıcı sağlık

problemleri/iş görmezlik)

7 Önemli Yaralanma

3 Küçük Yaralanma, İlk Yardıma İhtiyaç

1

(6)

177

Çok Büyük Risk: Hemen gerekli önlemler alınmalı,

sürecin durdurulması düşünülmelidir.

>400

Esaslı Risk: Hemen önlem alınmalıdır.

200 ≤ R ≤

400 Önemli Risk: Önlem ihtiyacı vardır.

70 ≤ R ˂ 200

Olası Risk: Süreç gözetim altında uygulanmalıdır

20 ≤ R ˂ 70

Önemsiz Risk: Önlem Öncelikli Değildir.

R ˂ 20

Şekil 3. Finne-Kinney Yönteminde Kullanılan Değer Tabloları

3. AraĢtırma Bulguları

Bu çalışmanın amacı, sağlık sektörünün en yoğun ve stresli, aynı zamanda en çok çalışan sayısının bulunduğu hastanelerde risk değerlendirme metotlarından L Matris ve Finne-Kinney yöntemlerinin karşılaştırılarak etkinliklerinin değerlendirilmesidir. Bu amaçla aşağıda sırası ile acil servis, poliklinikler ve ameliyathaneye ait risk değerlendirme tabloları öncelikle L Matris yöntemi ile yapılmış, akabinde de Finne-Kinney yöntemi ile yapılmış risk değerlendirme tabloları verilmiştir. Yapılmış olan çalışmanın tamamından örneklem seçilerek her bölüm için L Tipi Matris yöntemi ile yapılmış risk analizinden birer tane Çizelge 1,2,3,te verilmiştir.

(7)

178

Çizelge 2. Poliklinkler Risk Analizi ( LTipi Matris)

Çizelge 2. Ameliyathane Risk Analizi ( LTipi Matris)

Aşağıda Finne-Kinney Yöntemi ile yapılmış risk analizi tablolarından örnekler Çizelge 4,5,6’ da verilmiştir.

(8)

179 Çizelge 5. Poliklinik Risk Analizi

Çizelge 6. Ameliyathane Risk Analizi

(9)

180

Bu çalışmada yapılan karşılaştırma tablosu çizelge7’de verilmiş olup, bu çizelgeye göre;

Çalışma yapılan alanda acil serviste 37, ameliyathane de 29, polikliniklerde 32 adet tehlike kaynağı tespit edilmiştir.

Tespit edilen tehlike kaynaklarına göre yapılan risk analizi çalışmalarında L Tipi Matris yönteminde acil serviste “durdur/çok büyük risk” önem derecesine sahip hiç tehlike görülmez iken, Finne-Kinney yönteminde 9 adet tehlike, ameliyathanede L Tipi Matris yönteminde acil serviste “durdur/çok büyük risk” önem derecesine sahip hiç tehlike görülmez iken, Finne-Kinney yönteminde 3 adet tehlike, L Tipi Matris yönteminde acil serviste “durdur/çok büyük risk” önem derecesine sahip hiç tehlike görülmez iken, Finne-Kinney yönteminde 2 adet tehlike olduğu görülmüştür.

L tipi Matris yönteminde tespit edilen tehlikelerin risk önem dereceleri daha orta seviye risk önem derecesine sahip iken Finne-Kinney Yönteminde Yüksek/Çok yüksek seviyesinde olduğu görülmüştür.

Sonuçta tespit edilen tehlikelerin giderilmesi için verilen termin süreleri risk önem derecesine göre değişmektedir. L tipi matris yönteminde işlem devam ederken hemen önlem alınması gerekirken, Finne-Kinney yönteminde acil önlem alınması gerekmektedir.

Risk analizi sonucunda tespit edilen tehlikelerin ortadan kaldırılması, hasta ve çalışan güvenliğinin korunması için bu iki yöntemden biri kullanılacak ise Finne-Kinney yönteminin kullanılması önerilmektedir.

Çizelge 7. Karşılaştırma Tablosu Risk Değerlendirme Yapılan Birim Risk Önem Derecesi L Tipi Matris Risk Önem Derecesi FinneKinney Acil servis

Durdur - Çok Büyük

Risk 1

Yüksek 13 Esaslı Risk 5

Orta 22 Önemli

Risk 12

Düşük 3 Olası Risk 11

Önemsiz - Önemsiz 9

Ameliyathane

Durdur - Çok Büyük

Risk 3

Orta 23 Önemli

Risk 11

Önemsiz - Önemsiz 1

(10)

181

Risk

Orta 24 Önemli

Risk 8

Önemsiz 1 Önemsiz -

Kaynaklar

Korkmaz, M., Aytaç, A., Kılıç, B., Yücel A.S., (2014). Sağlık Çalışanlarında Risk Yönetimi Ve Uygulamaları: Özel Kamu Sağlık Kurumları Örneği, Akademik Bakış Dergisi, Kırgızıstan.

Hisar, A., Özdemir, A., Basmacı, G., (2017). Sağlık Hizmetlerinde Risk Yönetiminin Çalışan Güvenliğine Etkisi Ve Bir Uygulama, International Journal Of Academic Value Studies, Ssn:2149-8598, Vol: 3, Issue: 17, Pp. 103-118.

Kinney, G.F., Wiruth, A.D., (1976). “Practical risk analysis for safety management”, NWC Technical publication 5865, Naval Weapons Center, China Lake CA, USA.