KRON‹K BEL A⁄RILI HASTALARDA EGZERS‹Z VE F‹Z‹K TEDAV‹ UYGULAMALARININ
KARfiILAfiTIRMALI SONUÇLARI
COMPARED RESULTS OF TREATMENT WITH EXERCISE AND PHYSICAL THERAPY IN CHRONIC
LOW BACK PAIN PATIENTS
Filiz S‹VAS MD*, fiükrü AYDO⁄ MD*, Bedriye MERMERC‹ MD*, Kürflat ÖZORAN MD* * Ankara Numune E¤itim ve Araflt›rma Hastanesi 1. Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Klini¤i
F‹Z‹KSEL TIP
ÖZET
Kronik bel a¤r›s› (KBA) bel disfonksiyonuna yol açan, kökeni belli olmayan çok de¤iflken durumlar› kapsar. KBA’l› hastalar›n tedavisi fizik tedavi, istirahat ve önleyici egzersizlerden oluflur. Bu çal›flmada 15 gün egzersiz program› uygulanan hastalar ile 15 seans fizik tedavi program›na al›nan hastalar›n sonuçlar› karfl›laflt›r›lm›flt›r.
Çal›flmaya 3 aydan uzun süreli KBA’s› olan 61 hasta al›nd› (50 K, 11 E). 36 hasta 15 gün süreyle egzersiz program›na, 25 hasta ise 15 seans fizik tedavi (FT) program›na al›nd›. Hastalar›n tedavi öncesi (TÖ) ve sonras› (TS) spinal mobilite ölçümleri yap›ld›. Her iki grup hastalara TÖ ve TS a¤r›lar›n› de¤erlendirmek için 10 cm’lik visuel analog skala (VAS), bel a¤r›s› disabilite sorgulama formu olarak Roland-Morris Questionnaire (RMQ) ve psikolojik durumu de¤erlendir-mek için Beck Depresyon Ölçe¤i (BDÖ) uyguland›.
TÖ ve TS spinal mobilite ölçümleri karfl›laflt›r›ld›¤›nda; Modifiye Schober (MS) testi ve el parmak zemin (EPZ) mesafesinde her iki grupta da anlaml› düzelme saptand›. VAS, RMQ ve BDÖ’de de her iki grupta anlaml› düzelme tespit edildi. ‹ki grup sonuçlar› karfl›laflt›r›ld›¤›nda FT grubunda MS, EPZ ve RMQ’da düzel-me daha anlaml›yd›. Her iki grupta MS testi ile VAS ve RMQ aras›nda korelasyon saptand›.
KBA’n›n tedavisinde FT ve egzersiz programlar› etkin birer tedavi yöntemi olup, bu çal›flmada FT grubu sonuçlar› daha baflar›l› bulunmufltur. Ayr›ca her iki hasta grubunda da kronik a¤r› nedeniyle ortaya ç›kan psikolojik tablonun, bu hastalar›n tedavileri esnas›nda göz önünde bulundurulmas›n›n elde edilecek sonuçlar üzerinde olumlu etkisi olaca¤› düflünülmektedir.
Anahtar Kelimeler: Kronik bel a¤r›s›, egzersiz, fizik tedavi. SUMMARY
Chronic low back pain (LBP) of unspecific origin involves a number of variable conditions that cause lumbar dysfunction. Treatment of LBP consists of physi-cal therapy, rest and preventive exercises. In this study we compared results of treatment with exercise program for 15 days and physiphysi-cal therapy program for 15 days.
Sixtyone patients with LBP for at least 3 months were included to the study (50 female, 11 male). 36 patients were given exercise program for 15 days, 25 pati-ents were treated with physical therapy program (PT) for 15 days. Spinal mobility measurempati-ents were taken for all patipati-ents before treatment (BT) and after tre-atment (AT). For both of the groups, 10 cm visuel analog scale (VAS) was applied to evaluate pain BT and AT, Roland-Morris Questionnaire (RMQ) was used as lumbar pain disability questioning form and Beck Depression Scale (BDS) was applied for evaluating psychologic state.
Spinal mobility measurements which was taken BT and AT were compared for both of the groups and there was significant improvement for Modified Schober (MS) test and finger-ground distance. We observed significant improvements VAS, RMQ and BDS for both of the groups. PT group displayed significantly better results for MS, finger-ground distance and RMQ values at the end of the study. We also observed correlation between MS, VAS and RMQ for both of the groups. In conclusion, PT and exercise programs are effective modalities for the treatment of LBP and in this study PT results were found more successful. Furthermo-re, we think that taking into consideration of the psychological state of these patients with chronic pain may positively effect the outcome of the therapy. Key Words: Chronic low back pain, exercise, physical therapy.
Kronik bel a¤r›s› (KBA), bel disfonksiyonuna yol açan kökeni belli olmayan çok de¤iflken durumlar› kapsar. Fiziksel olarak a¤›r iflte çal›flmak, sedanter yaflam ve monoton ifl yaflam› orta-laman›n üzerinde KBA’na yol açar (1). Toplumun %80’i ya-flamlar› boyunca bel a¤r›s› ile karfl›lafl›rlar ancak bunlar›nda %80’ne spesifik tan› konulamaz (2). KBA’s› her y›l milyonlar-ca insan› etkileyerek fiziksel ve psikososyal fonksiyonlarda önemli yetersizliklere yol açar. Kronik a¤r› deneyimi çevresel faktörlerin de¤iflimi, predispozisyon yada yatk›n kiflilik gibi birçok farkl› sebebi olan multidisipliner sendrom olarak tan›m-lan›r (3). Kronik a¤r›l› hastalarda, efllik eden psikyatrik hasta-l›klardan en s›k görüleni depresyondur. A¤r›n›n süresi uzad›k-ça depresyonun ortaya ç›kma s›kl›¤› artar. Kronik a¤r›yla bir-likte olan depresyon küçümsenmemeli, de¤erlendirilip tedavi edilmelidir (4).
Son 10-15 y›ld›r bel a¤r›s›nda farkl› tedavi modalitelerinin et-kinli¤i birçok çal›flmada sorgulanm›flt›r. KBA’l› hastalar›n teda-visi istirahat, önleyici egzersiz ve geleneksel fizik tedavi uygu-lamalar› gibi a¤r›dan kurtarmay› amaçlayan genifl spekturum-dan oluflur (1). Bilimsel çevrelerde gittikçe kabul gören görüfl de¤iflik egzersiz programlar›n›n uygulanmas›d›r (5). Bu çal›flmada 15 gün süreyle egzersiz program› uygulanan hastalar ile 15 seans fizik tedavi (FT) program›na al›nan kro-nik bel a¤r›l› hastalar›n sonuçlar› karfl›laflt›r›ld›.
MATERYAL- METOD
Çal›flmaya Ankara Numune E¤itim ve Araflt›rma Hastanesi Fi-zik Tedavi ve Rehabilitasyon Poliklini¤ine baflvuran kronik bel a¤r›s› (3 aydan uzun süren) flikayeti olan 61 hasta al›nd› (50 kad›n, 11 erkek). Hastalar›n genel sistemik ve kas-iskelet sis-temi muayeneleri yap›ld›ktan sonra tam kan say›m›, rutin bi-yokimyasal testleri, tam idrar tetkiki, iki yönlü lumbosakral grafileri çekildi. ‹nflamatuvar bel a¤r›s› flikayeti, fizik muaye-nede motor ve nörolojik defisiti, laboratuvar sonuçlar›nda se-dimantasyon ve CRP yüksekli¤i olanlar, enfeksiyonu olanlar ve son 3 ayda baflka herhangi bir tedavi alan hastalar çal›flma-ya dahil edilmedi.
61 hasta randomize olarak iki gruba ayr›ld›. Birinci gruptaki 25 hastaya fizik tedavi (FT) program› uygulan›rken, 36 hasta-dan meyhasta-dana gelen ikinci gruptaki hastalara egzersiz progra-m› verildi. FT grubunda yafl ortalama 46.3±12.7 y›l, egzersiz grubunda ortalama 42.9±11.5 y›l idi. Her iki hasta grubunun
tedavi öncesi (TÖ) ve sonras›nda (TS) fizik muayeneleri yeni-den yap›ld›; spinal mobiliteyi de¤erlendirmek için Modifiye Schober (MS)(6,7) ve el-parmak zemin mesafesi (EPZ)(8), bel a¤r›s›n›n fliddetini de¤erlendirmek için 10 cm’lik visuel analog skala (VAS), bel a¤r›s› disabilite sorgulama formu olarak Ro-land-Morris Questionnaire (RMQ)(8,9), kronik a¤r› nedeniyle oluflabilecek psikolojik sorunlar›n› de¤erlendirmek için Beck Depresyon Ölçe¤i (BDÖ)(10,11) kullan›ld›.
Egzersiz grubuna al›nan hastalara egzersizler sorumlu fizyote-rapist gözetiminde yapt›r›ld›. Bel bölgesine izometrik, germe, mobilizasyon, pelvik tilt ve kar›n kaslar›n› güçlendirme egzer-sizlerinden oluflan program uyguland›. Egzersizler 15 gün sü-reyle günde bir kez ve her egzersiz 10 tekrar yapt›r›ld›. Bel a¤-r›s›na neden olabilecek a¤›r ifl ve uygunsuz pozisyonlardan kaç›nmalar› ö¤retildi. Di¤er gruba ise 15 seans ayaktan FT program› uyguland›. FT olarak; yüzeyel ›s›t›c› (hot pack), de-rin ›s›t›c› (US), analjezik ak›m (DD) ve vücut a¤›rl›¤›n›n %50’si oran›nda bir güçle traksiyon tedavisi uyguland›.
Sonuçlar Student’s t testi, Mann-Whitney U testi, Wilcoxon tes-ti ve Spearman korelasyon analizi kullan›larak de¤erlendirildi. p<0.05 anlaml› olarak kabul edildi.
BULGULAR
Her iki grupta TÖ ve TS tüm parametreler de¤erlendirildi. FT grubunda TS’›nda ortalama MS 3.76±1.15 cm’den 4.76±0.76 cm’ye yükselerek, ortalama EPZ mesafesi 14.12±9.08 cm’den 11.56±8.18 cm’ye gerileyerek istatistiksel olarak anlaml› düzel-me gösterdi (p<0.001, p<0.001). Yine FT grubunda ortalama VAS 2.68±0.69 cm’den 1.36±0.48 cm’ye, ortalama RMQ 16.76±5.03’den 10.84±5.12’ye, ortalama BDÖ 13.20±8.72’den 9.04±7.16’ya geriledi. Sonuçlar istatistiksel olarak anlaml›yd› (p<0.001, p<0.001, p<0.001). Egzersiz grubunda ise MS’de TS anlaml› düzelme tespit edilmedi (p>0.05), ortalama EPZ mesa-fesi 10.5±3.79 cm’den 8.88±2.79 cm’ye geriledi ve bu sonuç is-tatistiksel olarak anlaml›yd› (p<0.05). VAS, RMQ ve BDÖ’de egzersiz grubunda da TS istatistiksel olarak anlaml› sonuçlar elde edildi. Ortalama VAS 2.68±0.69 cm’den 1.36±0.48 cm’ye, ortalama RMQ 15.05±4.77’den 11.55±5.03’e, ortalama BDÖ 15.00±9.08’den 13.00±8.12’ye geriledi (p<0.001, p<0.001 ve p<0.001). Sonuçlar Tablo-I de özetlenmifltir.
Her iki grubun TÖ ve TS sonuçlar›na göre gruplar birbiriyle karfl›laflt›r›ld›¤›nda FT grubunda egzersiz grubuna göre MS,
EPZ ve RMQ’da istatistiksel olarak daha anlaml› düzelme tes-pit edildi (p<0.001, p<0.001, p<0.05). VAS ve BDÖ’de her iki grup aras›nda tedavi sonras› anlaml› fark saptanmad›. Sonuç-lar Tablo-II’de gösterilmifltir.
Tablo-I. Hasta gruplar›n›n tedavi öncesi ve tedavi sonras› klinik parametrelerinin ortalama de-¤erleri ve istatistiki de¤erlendirmeleri.
FT(mean ±SD) p EGZERS‹Z(mean±SD) p TÖ TS TÖ TS YAfi 42.93±11.55 46.33±12.74 HS (ay) 26.23±22.56 30.86±28.73 MS 3.76±1.15 4.76±0.76 <0.001 5.30±1.61 5.59±1.50 >0.05 EPZ 14.12±9.08 11.56±8.18 <0.001 10.50±3.79 8.88±2.79 <0.05 VAS 2.68±0.69 1.36±0.48 <0.001 5.50±2.00 3.83±2.14 <0.001 RMQ 16.76±5.03 10.84±5.12 <0.001 15.05±4.77 11.55±5.03 <0.001 BDÖ 13.20±8.72 9.04±7.16 <0.001 15.00±9.08 13.00±8.12 <0.001 HS: Hastal›k süresi, MS: Modifiye Schober testi, EPZ: El-parmak-zemin mesafesi, RMQ: Ro-land-Morris disability questionnaire, BDÖ: Beck depresyon ölçe¤i.
Tablo-II. Her iki hasta grubunun tedavi öncesi ve tedavi sonras› farklar› al›narak sonuçlar›n karfl›laflt›r›lmas› ve istatistiki de¤erlendirmesi.
FT EGZERS‹Z mean±SD mean±SD p MS 1.00±0.76 0.29±0.40 <0.001 EPZ 2.56±2.32 1.61±1.49 <0.001 VAS 1.32±0.47 1.66±1.09 >0.05 RMQ 5.92±3.69 3.50±3.31 <0.05 BDÖ 4.16±3.06 3.00±3.28 >0.05 MS: Modifiye Schober testi, EPZ: El-parmak-zemin mesafesi, RMQ: Roland-Morris disability questionnaire, BDÖ: Beck depresyon ölçe¤i.
FT grubunda TÖ ve TS MS testi ile VAS ve RMQ aras›nda za-y›f korelasyon saptand› (r:0.62, 0.48, p<0.05 ve r:0.43, r: 0.40, p<0.05). EPZ mesafesi ile hiçbir de¤iflken aras›nda anlaml› ko-relasyon saptanamad› (p>0.05). RMQ ile BDÖ aras›nda TÖ ve TS anlaml› korelasyon tespit edildi (r:0.68, r:0.78, p<0.01). Eg-zersiz grubunda; VAS ile MS testi ve EPZ mesafesi aras›nda korelasyon saptanamazken (p>0.05), RMQ ile MS testi aras›n-da TÖ ve TS zay›f korelasyon tespit edildi (r:0.40, 0.38, p<0.05). VAS ile RMQ aras›nda TÖ zay›f, TS güçlü korelasyon saptand› (r:0.35, r:0.71, p<0.05, p<0.01). BDÖ ve RMQ aras›n-da TÖ ve TS anlaml› korelasyon tespit edildi (r:0.78, 0.45, p<0.01). Sonuçlar Tablo-III ve IV’de gösterilmifltir.
Tablo-III. Her iki grubun tedavi öncesi klinik ölçümler ile a¤r›, disabilite ve depresyon ölçe-¤i aras›ndaki korelasyonu.
FT -TÖ (n=25) EGZERS‹Z -TÖ (n=36) MS EPZ VAS RMQ BDÖ MS EPZ VAS RMQ BDÖ MS r:0.34 r:0.62* r:0.43* r:0.05 r:0.18 r:0.00 r:0.40* r:0.04 EPZ r:0.34 r:0.37 r:0.24 r:0.37 r:0.18 r:0.49 r:0.19 r:0.12 VAS r:0.62* r:0.37 r:019 r:0.30 r:0.00 r:0.49 r:0.35* r:0.44** RMQ r:0.43* r:0.24 r:0.19 r:0.68** r:0.40* r:0.19 r:0.35* r:0.49** BDÖ r:0.05 r:0.37 r:0.30 r:0.68** r:0.04 r:0.12 r:0.44** r:0.49** * p<0.05, **p<0.01
MS: Modifiye Schober testi, EPZ: El-parmak-zemin mesafesi, RMQ: Roland-Morris disability questionnaire, BDÖ: Beck depresyon ölçe¤i.
Tablo-IV. Her iki grubun tedavi sonras› klinik ölçümler ile a¤r›, disabilite ve depresyon ölçe-¤i aras›ndaki korelasyon.
FT -TS (n=25) EGZERS‹Z-TS (n=36) MS EPZ VAS RMQ BDÖ MS EPZ VAS RMQ BDÖ MS r:0.42* r:0.48* r:0.40* r:0.15 r:0.13 r:0.19 r:0.38* r:0.14 EPZ r:0.42* r:0.34 r:0.14 r:0.35 r:0.13 r:0.02 r:0.02 r:0.22 VAS r:0.48* r:0.34 r:0.14 r:0.16 r:0.19 r:0.02 r:0.71** r:0.42** RMQ r:0.40* r:0.14 r:0.14 r:0.78** r:0.38* r:0.02 r:0.71** r:0.45** BDÖ r:0.15 r:0.35 r:0.16 r:0.78** r:0.14 r:0.22 r:0.42** r:0.45** P<0.05*, p<0.01**
MS: Modifiye Schober testi, EPZ: El-parmak-zemin mesafesi, RMQ: Roland-Morris disability questionnaire, BDÖ: Beck depresyon ölçe¤i.
TARTIfiMA
Kronik bel a¤r›s›nda fizyoterapi ve egzersizin etkilerini araflt›-ran çok say›da çal›flma yap›lm›flsa da bunlarda farkl› yöntem-ler kullan›lm›flt›r. Biz çal›flmam›zda klini¤imizde uygulanan ge-leneksel fizik tedavi yöntemleri ile egzersizin KBA’s› olan has-talar›n fiziksel ve psikolojik durumlar› üzerine olan etkilerini araflt›rd›k. Her iki hasta grubunda kulland›¤›m›z parametreler-de TS anlaml› düzelme tespit ettik. Hansen ve arkadafllar› yap-t›klar› çal›flmada hastalar›n› fizik tedavi ve yo¤un dinamik bel egzersizleriyle baflar›l› bir flekilde tedavi ettiklerini söylemifller-dir (1). Torstensen ve arkadafllar› da çal›flmalar›nda fizik teda-vi ve medikal egzersiz tedateda-visini birbirine eflit ve hastalar›n kendilerinin yapt›klar› egzersizlerden daha etkin bulmufllard›r (5). Bizim çal›flmam›zda da TS de¤erlendirmelerimizde her iki hasta grubunda klinik olarak anlaml› düzelme oldu¤unu saptad›k. FT grubunda MS testi ve EPZ mesafesinde egzersiz grubuna göre daha anlaml› düzelme olmas› fizik tedavi moda-litelerinin, özelliklede s›cak uygulaman›n ve traksiyonun kas-larda sa¤lad›¤› relaksasyona ba¤l› olarak geliflti¤i düflünülebi-lir. Yüzeyel s›cakl›¤›n analjezik ve sedatif etkileri yan›nda ult-rasonun derin dokulara kadar nüfuz edebilen ›s›t›c›, analjezik, kas gevfletici etkileri ile traksiyonun kas spazm›n› azalt›c› etki-leri daha önce yap›lan çal›flmalarda da bildirilmifltir (12). On-befl günlük egzersiz program› uygulanan hastalarda ise sade-ce EPZ mesafesinde anlaml› düzelme oldu¤u görüldü. Hasta-lar›m›z önerilerimizi dikkate alarak bellerini kronik travmalar-dan koruyup, düzenli egzersiz yapt›lar. Egzersiz program›na al›nan hastalar›n tedaviye uyumlar› için iyi e¤itilmeleri flartt›r. Hastanemize baflvuran e¤itim ve sosyoekonomik düzeyi dü-flük hasta grubunda buna özellikle dikkat edilmelidir. Egzersiz tedavisinin KBA‘n›n tedavisinde faydal› oldu¤u söylenmesine ra¤men ne tip egzersiz yada egzersiz program›n›n daha fayda-l› oldu¤una dair elde veri yoktur (1,4,13,14). Çeflitli çafayda-l›flmalar- çal›flmalar-da farkl› egzersiz programlar› uygulanmaktad›r. Bizde
çal›flma-m›zda bel izometrik, germe, mobilizasyon, pelvik tilt ve kar›n kaslar›n› güçlendirme egzersizlerini kullanarak baflar›l› sonuç-lar elde ettik. Egzersiz program›na uyum gösteren hastasonuç-lar›- hastalar›-m›zda kronik a¤r› siklusunu k›rabileceklerine dair güven oluflurken, kendilerini daha iyi hissettiler. Tedavi sonras› de-¤erlendirmelerimizde FT grubunun sonuçlar›n›n egzersiz gru-bundan daha iyi olmas›na ra¤men hastalar›n 6 ay yada bir y›l gibi uzun süreli takiplerden sonra de¤erlendirilmesi ve bu gruptaki üstünlü¤ün devam› konusunda karar verilmesinin da-ha uygun olaca¤› kanaatindeyiz.
Spinal mobilite ölçümü olarak klini¤imizde MS testi ile EPZ mesafesi kullan›lmaktad›r (6,7,8). Egzersiz program› uygula-nan grupta TÖ ve TS MS testinde anlaml› fark bulunamazken EPZ mesafesinde anlaml› düzelme oldu. Buna karfl›l›k FT gru-bunda her iki ölçüm de anlaml› de¤ifliklik tespit ettik. Yine her iki grupta MS ile RMQ aras›nda TÖ ve TS zay›f korelasyon vard›. KBA’l› olgular› de¤erlendirmede birçok çal›flmada çeflit-li sorgulama formlar› kullan›lm›flt›r (15,16,17). Daha önce ya-p›lan çal›flmalarda da bizim çal›flmam›zda oldu¤u gibi spinal mobilite ile disabilite aras›nda korelasyon saptanm›flt›r (8,18). Bu çal›flman›n sonuçlar› göz önüne al›nd›¤›nda KBA’l› hastala-r›n de¤erlendirilmesinde günlük yaflam aktivetelerini kapsayan sorgulama formlar›na hastalar›n kronik a¤r› nedeniyle yafla-d›klar› depresif duygular›n etkisi alt›nda objektif cevap ver-medikleri görülmektedir. Bu nedenle hastalar›n takibinde sor-gulama formlar›n›n yan› s›ra fizik muayene bulgular›n›n daha iyi de¤erlendirilmesine azami dikkat sarf edilmesi gerekti¤i ka-naatindeyiz.
Her iki hasta grubunda psikolojik durumu de¤erlendirmek için kulland›¤›m›z BDÖ’de TS anlaml› düzelme tespit ettik. Daha önce yap›lan çal›flmalarda da KBA ile depresyon aras›n-da iliflki gösterilmifltir (4,11,20) ve bu hastalararas›n-da a¤r›n›n kifli-nin sosyal yaflam›n› s›n›rlayarak depresif semptomlar›n ortaya ç›kmas›na neden oldu¤u düflünülmüfltür (4). Rush ve arkadafl-lar› KBA’l› hastalarda fiziksel aktivitenin derecesiyle depresyon varl›¤› aras›ndaki iliflkiyi iflaret ederek, fiziksel olarak aktif olanlarda depresyon riskinin daha düflük oldu¤unu bildiril-mifllerdir (4). Bizim hasta grubumuzun ço¤unlu¤unu gelir ve e¤itim düzeyi düflük, beden gücüyle çal›fl›p hayat›n› sürdüren hastalar oluflturdu¤u için bu hastalarda da hafif depresif duy-gu durumu hakimdi. Davran›flsal tedavi KBA tedavisinde s›k-ça kullan›lmaktad›r. KBA tedavisinde sadece altta yatan orga-nik nedene odaklanmay›p, disabilitiyi azaltmak için çevresel
flartlar ve kognitif fonksiyonlar›n düzenlenmesinin de gere¤i üzerinde durulmaktad›r (2). Bu hastalara zaman ayr›l›p hasta-l›klar› ve sonuçlar› hakk›nda yeterli bilgi verilerek daha bafla-r›l› sonuçlar al›naca¤› ve hastalardaki depresif duygu durumu-nun düzelece¤i düflünülebilir. Ancak yinede KBA ile depres-yon aras›nda anlaml› iliflki vard›r diyebilmek için kronik a¤r›s› olmayan genel populasyondaki depresyon oran›yla karfl›laflt›-racak prospektif çal›flmalar ile daha doyurucu sonuçlar al›-nabilir.
Bel a¤r›s› birinci basamak sa¤l›k hizmetlerinde en s›k karfl›la-fl›lan problemlerden biridir. Toplumun % 80’i yaflam›n›n baz› dönemlerinde bel a¤r›s›yla karfl›laflmaktad›r (2). Ço¤unlu¤un-da altta yatan neden bulunamayan ve cerrahi teÇo¤unlu¤un-davi gerektir-meyen bel a¤r›lar›n›n tedavisinde konservatif yaklafl›m uygu-lanmal›d›r. Sadece medikal tedavinin yetersiz kald›¤› KBA’l› hastalarda günlük yaflam aktivitelerinin düzenlenmesi, egzer-siz yapma al›flkanl›¤› ve dirençli vakalarda FT program›n›n ya-n›nda davran›flsal tedavi ve psikolojik destek ile daha baflar›l› sonuçlar al›nabilece¤ini düflünmekteyiz.
KAYNAKLAR
1. Hansen FR, Bendix T, Skov P, et al. Intensive, dynamic back-muscle exercises, conventional physiotherapy, or plasebo-control treatment of low-back pain. Spine 1993; 18(1):98-108.
2. Tulder MW, Ostelo R, Vlaeyen JWS, et al. Behavioral tre-atment for chronic low back pain. Spine 2000; 25(20):2688-2699
3. Risch SV, Norvell NK, Pollock ML, et al. Lumbar strengt-hening in chronic low back pain patients. Spine 1993; 18(2):232-238.
4. Rush AJ, Polatin P, Gatchel RJ. Depression and chronic low back pain establishing priorities in treatment. Spine 2000; 25(20):2566-2571.
5. Torstensen TA, Ljunggren AE, Meen HD, et al. Efficiency and costs of medical exercise therapy, conventional physiotherapy, and self-exercise in patients with chronic low back pain. Spine 1998; 23(23):2616-2624.
6. Moll JMH, Wright V. Normal range of spinal mobility. Ann Rheum Dis. 1971; 30:381-386.
7. Hemmila HM, Keinanen-Kiukaanniemi SM, Levoska S, et al. Does folk medicine work? A randomize clinical trial on patients with prolonged back pain. Arch Phys Med Re-habil 1997; 78:71-77.
8. Sullivan MS, Shoaf LD, Riddle DL. The relationship of lumbar flexion to disability in patients with low back pa-in. Physical Therapy 2000; 80(3):240-250.
9. Stratford PW, Binkley JM. A comparison study of the Back Pain Functional Scale and Roland Morris Questionnaire. J. Rheumatology 2000; 27(8):1928-1936.
10. Beck AT, Ward CH, Mendelson M, et al. An inventory for measuring depression. Arch Gen Psych 1961; 4:561-571. 11. Kjellby-Wendt G, Styf J, Carlsson SG. Early active
rehabi-litation after surgery for lumbar disc herniation. Acta Ort-hop Scand 2001; 72(5):518-524.
12. Aytekin Ö, fienel K, U¤ur M. Akut disk prolapsusu veya ata¤› tan›s› konan hastalarda statik ve intermittant traksi-yonun karfl›laflt›r›lmas›. Fiziksel T›p-Physical Medicine 2001; 4(2-3):85-89.
13. Tulder Mv, Malmivaara A, Esmail R. Exercise therapy for low back pain. Spine, 25(21):2784-2796.
14. Faas A. Exercise: which ones are worth trying, for which patients, and when? Spine 1996; 21(24):2874-2879.
15. Grönblad M, Hurri H, Kouri JP. Relationships between spinal mobility, physical performance tests, pain intensity and disability assessments in chronic low back pain pati-ents. Scand J Rehab Med 1997; 29:17-24.
16. Hoogen HJM, Koes BW, Deville W, et al. The prognosis of low back pain in general practice. Spine 1997; 22(13):1515-1521.
17. Leclaire R, Blier F, Fortin L, et al. A cross-sectional study comparing the Oswestry and Roland-Morris Functional Disability Scales in two populations of patients with low back pain of different levels of severity. Spine 1997; 22(1):68-71.
18. Waddell G, Somerville D, Henderson I, et al. Objective clinical evaluation of physical impairment in chronic low back pain. Spine 1992; 17(6):617-628.
19. Magni G, Caldieron C, Rigatti-Luchini S, et al. Chronic musculoskeletal pain and depressive symptoms in the ge-neral population. An analysis of the 1st National Health and Nutrition Examination Survey data. Pain 1990; 43299-307.
20. Tulder MW, Ostelo R, Vlaeyen J, et al. Behavioral treat-ment for chronic low back pain. Spine 2000; 25(20):2688-2699.
YAZIfiMA ADRES‹ Filiz S‹VAS
Devlet Mah. ‹nönü Bulvar›, Subay lojmanlar›, Oruçreis Apt. Daire 3. 06650
Çankaya / ANKARA Email : [email protected]
