International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 11/2 Winter 2016, p. 583-610
DOI Number: http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.9384 ISSN: 1308-2140, ANKARA-TURKEY
Article Info/Makale Bilgisi
Received/Geliş: 25.02.2016 Accepted/Kabul: 01.04.2016 Referees/Hakemler: Doç. Dr. Levent MERCİN –
Doç. Dr. Yusuf KEŞ
This article was checked by iThenticate.
BELGESEL FOTOĞRAFÇILIK TEKNİĞİYLE OSMANLI DÖNEMİ
KUŞ SARAYLARININ İNCELENMESİ*
Taşkın İNAN** - Recep AZMANOĞLU***
ÖZET
Günümüzde fotoğraf hayatın vazgeçilmez bir parçası haline gelmiş, gelişen teknoloji sayesinde ulaşılabilirliği ve kullanımı artmıştır. İnsanoğlunun dikkatini çeken görselleri en ince ayrıntısına kadar kaydedebilen fotoğraf, dikkat çekiciliği, akılda kalıcılığı ile önemli bir iletişim aracı haline gelmiştir. Belgesel fotoğrafçılık ise tarihe not düşmek amacıyla fotoğraf teknikleri kullanarak çeşitli olayları, değerleri, kültürü, sanatı ve doğayı gelecek kuşaklara aktarmada bir yöntem olarak kullanılmaktadır.
Osmanlı dönemi kuş sarayları geleneksel Osmanlı mimarisinin önemli unsurlarından biri olmasına rağmen günümüzde gerek mimari, gerek sanatsal ve işlevsel yönü yeterince bilinmemektedir. Bu nedenle kaybolmaya yüz tutmuş Osmanlı dönemi kuş saraylarının gelecek kuşaklara aktarılabilmesi amacıyla görsel olarak kayıt altına alınması ve bu yapıtlara ilişkin bir bilgilendirme yapılması önem arz etmektedir.
Bu çalışmada, Osmanlı dönemi kuş saraylarının önemli örnekleri belgesel fotoğrafçılık yöntemi ile kayıt altına alınması hedeflenmiştir. Bu araştırma kapsamında; Amcazade H. Paşa Sıbyan Mektebi, Arap Hanı, Ayazma Camii, Bali Paşa Camii, Bereketzade Medresesi, Büyük Selimiye Camii, Büyük Yeni Han, Darphane-i Amire, Eyüp Sultan Camii, Feyzullah Efendi Medresesi, Laleli Türbesi, Seyyit Hasan Paşa Medresesi, Şah Sultan Mektebi, Taksim Meksemi ve Yeni Valide Camii’ nin bulunduğu mekânlara gidilerek, kuş evlerinin konumu ve durumu gözlemlenmiştir. Kuş evleri fotoğraflanırken yapı, mimari açıdan incelenmiş ve saha notları alınmıştır. Bu eserlerin nerelerde oldukları, kuş evlerinin yapısı ve üzerinde bulundukları mimari ögelerle ilgili veriler elde edilmiş, yorumlanmış; kuş evleri fotoğraflanarak kayıt altına alınmış
ve bu görsel anlatım şekliyle gelecek kuşaklara hem yazılı hem de görsel bir veri bırakılması amaçlanmıştır.
Anahtar Kelimeler: Belgesel fotoğraf, Kuş evi, Hayvan hakları.
INVESTIGATING OTTOMAN BIRD PALACES WITH THE TECHNIQUES OF DOCUMENTARY PHOTOGRAPHY
ABSTRACT
In recent years, photography has become an indispensable part of the life. Its availability and usability has increased rapidly because of the developing technology. Photos, which can save up the attractive imagines in the finest detail, has became an important communication device with its noticeability, memorability and accessibility. On the other hand, documentary photography is used as a method to leave their mark on history and to transfer different events, values, cultures, art and nature to the next generations.
Even though Ottoman bird palaces are one of the important part of traditional Ottoman architecture, they are known enough today in terms of their special architecture, function and artistic features. Therefore, it is essential to record examples of such structures with the help of the documentary photography method and introduce and transfer these forgotten Ottoman bird palaces to next generations.
In this research, it is aimed to record importnat examples of Ottomon bird palaces. In the current research, such structures are visited, observed and investigated in the following places: Amcazade H. Pasha Primary School, Arabian Inn, The Ayazma Mosque, The Bali Pasha Mosque, The Bereketzade Madrasah, Büyük Selimiye Mosque, Büyük Yeni Inn, Darphane-i Amire, Eyüp Sultan Mosque, Feyzullah Effendi Madrasah, Laleli Tomb, the Seyit Hasan Pasha Madrasah, Şah Sultan School, Taksim Maksemi and New Mosque (Valide Sultan Mosque). It is not only aimed to record these strutures visually but also to get written documents and indepth information. Therefore, besides taking photos of the bird houses, info is gathered in terms of where they are built on, how they are structured, what buildings they are stated on and so on.
STRUCTURED ABSTRACT
Introduction
In recent years, photography has become an indispensable part of the life. Its availability and usability has increased rapidly because of the developing technology. Photos, which can save up the attractive imagines in the finest detail, has became an important communication device with its noticeability, memorability and accessibility. On the other hand, documentary photography is used as a method to leave their mark on history and to transfer different events, values, cultures, art and nature to the next generations.
Aim of the Research
Even though Ottoman bird palaces are one of the important part of traditional Ottoman architecture, they are known enough today in terms of their special architecture, function and artistic features. Therefore, it is essential to record examples of such structures with the help of the documentary photography method and introduce and transfer these forgotten Ottoman bird palaces to next generations. In this research, it is aimed to record important examples of Ottomon bird palaces.
Methodology of the Research
In the current research, first of all, literature review is completed. More specifically, graduate theses, research articles, books, encyclopedias, newspapers and documentaries related directly or indirectly with bird houses are examined. And then the places where these birds palace are structured are identified. Then, the necessary permits for designated places are taken to carry out the current research and get the photos of the bird palaces. Photos taken within the scope of the study and provided detailed information on each venue are used for the current research.
Findings of the Research
In this research, it is aimed to record important examples, Ottomon bird palaces. In the current research, such structures are visited, observed and investigated in the following places: Amcazade H. Pasha Primary School, Arabian Inn, The Ayazma Mosque, The Bali Pasha Mosque, The Bereketzade Madrasah, Büyük Selimiye Mosque, Büyük Yeni Inn, Darphane-i Amire, Eyüp Sultan Mosque, Feyzullah Effendi Madrasah, Laleli Tomb, The Seyit Hasan Pasha Madrasah, Şah Sultan School, Taksim Maksemi and New Mosque (Valide Sultan Mosque). It is not only aimed to record these structures visually but also to get written documents and indepth information. Therefore, besides taking photos of the bird houses, information is gathered in terms of where they are built on, how they are structured, what buildings they are stated on and so on.
Results of the Research
In this part of the study, the results retrieved from the findings and the related recommendations are presented.
Human beings and other living beings have always shared the same environment. Mankind, who is separated from other animals with his ingenuity, feels different from other animals. And therefore, he isolates himself and prefers to live within his civilized community.
However, in the past years, Turkish people have perceived animals and other living beings different and believed that they have rights as human beings do. Instead of isolating himself from other living beings, they have preferred to share the same environment with other living beings as required by the Islamic faith. Therefore, Turkish people have adopted a shared life with them. Within this understanding of faith, mercy and architecture, during the Ottomon Empire era, they have created a unique ways of living together. One of those unique ways of
living together is Bird Palaces. They have built bird palaces with the emotion of animal love and smart architectural design.
In the current research, the bird palaces are introduced with the help of documentary photography and indepth information is given for each. Since there are not enough resource or dependable information, the information gathered is double checked with other resources to make sure it is accurate and detailed and the root source of information is tried to be achieved.
While photographing bird houses around the buildings, the implementation of the study took attention of the people around. It is observed that visitors of the architecture have just noticed that there are bird palaces built on the buildings. This has been demonstrated once again the importance of unearthing the palace of the bird that are subject to investigation.
Because of scarcity of resources about bird palaces today, it can be the reason for failure to implement such palaces in almost any building in this era. There is not such implementation of building bird palaces on best part of the architectures nowadays. Even worse, it is more common now to place needles on facades and window sills around the buildings to prevent birds perched. The most negative sample can be seen in Eminönü around the New Mosque. The contradiction between the bird feeders placed on the mosque by old generations and the needles put into the inner courtyard in the new era by the new generation shows the contrast between the generations. However, Turkish people in the past loved these creatures and took care of their nest for decades.
Due to scarcity of implementation of new bird houses and lack of protection of the existing structures, every day the number of these precious artifacts are reduced. Moreover, during the restoration of these buildings where the bird house built, they also restore the bird palaces but without paying attention to the aesthetic features of the bird palaces. So that they damage these structures aesthetically because of the sloppy restoration of bird houses. Architecture constitutes cultural heritage and transfer the values from generation to generation. The formation of national identity is directly linked to the protection of such values (Arıoğlu, Aydogdu-Atasoy, 2015 Ozgen, Sağsöz, Kocatürk, 2015 Fly, 2013). Therefore, it is essential to protect such values of bird palaces – the Ottoman architectural treasures- in the formation of national identity.
Recommendations
Here are some recommendations that can be done in the future to introduce the bird houses better:
1. Maps showing the locations where the bird house can be hung in various places, such as streets or crowded squares.
2. Moreover, signs and arrows pointing to the bird palaces and tables with short information about the structure of bird palaces can be displayed around the buildings.
3. In the new architectures, bird palaces can be reinterpreted again to develop this culture and more work can be done to regain Turkish architecture.
4. A similar research can be carried out in other cities in Turkey; and bird houses can be examined with technological tools to display how the interior design is structured and to enable better understanding of such structures, which are almost a secret.
Keyword: Documentary photography, Bird palaces, Animal rights
Giriş
Kültürel mirasımızın önemli öğelerinden biri olan kuş sarayları; tarihi 13. yüzyıla dayanan, Türk ecdadının kuşlara karşılık beklemeksizin yaptıkları, kuşların sığınabilecekleri ve yuva yapabilecekleri mimari eserlerdir. Günümüze en yakın örnek ise; 2012’de ibadete açılan İstanbul’daki Ataşehir Mimar Sinan Camisi’nde görülmektedir. Caminin hemen her köşesinde kuş evi bulunmaktadır. Ancak yeni dönemlerde yapılan kuş evlerinde, Osmanlı dönemindeki işçilik ve görkem, modern mimaride uygulanamamıştır. Ayrıca var olan kuş evleri koruma altına alınmadığından bu yapılar yok olma eşiğine gelmiştir. Yapılan bu çalışmada; kaybolmaya yüz tutmuş kuş saraylarının kayıt altına alınması amacıyla belgesel fotoğrafçılık teknikleri kullanarak belgeleme ve kayıt altına alma gerçekleştirilmiştir.
Fotoğraf, Mimari ve Belgesel Fotoğrafçılık
Fotoğraf sözcüğü, eski Yunanca ve Latince’de aynı kökten gelen photos (ışık) ve graphis (çizim, yazı) sözcüklerinin birleşmesinden oluşmuştur. Tanım olarak bakıldığında, ışığın ya da belirli türden ışınımlardan yararlanılarak cisimlerin görüntüsünün duyarlı malzemelerin üstüne kaydedilmesi yöntemidir (İkizler, 2007: 9, Tüzün, 1993: 323).
İnsanoğlu tarih boyunca bulunduğu mekânı ve zamanı kaydetme ve belgeleme isteği içindedir. Bu amaçla tarih boyunca mağara duvarlarından Mısır fresklerine kadar farklı mekanlarda resimler çizmişlerdir (Çizgen, 1992: 8). Böylece insanoğlu gördüklerini yaşadıklarını en doğru şekilde kaydedebilmiş ve gelecek kuşaklara aktarmıştır.
Belgesel fotoğrafçılık ise fotoğrafçının bir konuyu çalışırken gerçeği anlamaya çabalaması ve bu niyetin çektiği fotoğraflara yansıması ve konuyu anlatırken bir problemi çözme çabasıdır (Yurdalan, 2007: 30; Kanburoğlu, 2007).
Mimari fotoğraf ise “Yapıları değişik amaç ve yaklaşımlar doğrultusunda belli estetik değerlere göre fotoğraf karesine aktarma olayına” denir (Er, 2009: 31). Mimari fotoğraf birçok amaçla çekilebilir. Bunlar:
Yapının kendisini anlatmak için yapılan çekimler.
Yapının çevresi ile olan ilişkisini anlatmak için yapılan çekimler.
Yapının yapılış aşamalarını belgelemek için yapılan çekimler.
Proje öncesi veri toplamak için yapılan çekimler.
Restore için yapılan çekimler.
Şehirciliği belgelemek için yapılan çekimler.
Doğal afetlerden sonra şehri belgelemek için yapılan çekimler.
Tanıtım amacıyla ve yapımcı firma için yapılan çekimler.
Mimari amaçla çıkan kitap, dergi için yapılan çekimler.
Mimari ile ilgili görsel etkinlikler için yapılan çekimler.
Yapının işlevini anlatmak için yapılan çekimler.
Resmi evrakta kullanmak için yapılan çekimler (Kanburoğlu, 1998: 1). Unutulmuş Haneler: Kuş Sarayları
Kuş Sarayları atalarımızın değerli varlıklar saydıkları kuşlar için saçak altlarına yaptıkları, cami ve köşk şeklindeki kuşluklardır (Yıldızerler, 1972: 2). Türklerin kuşlara karşı sevgisini gösteren bu yapılar aynı zamanda bir tezyinat mahiyetindedir (Arseven, 1876-1972: 730). Ancak Mısır’daki gibi yemek için beslenen (Bektaş, 2011: 43) veya tarımda kullanılmak için dışkısını toplayıp değerlendirmek maksatlı yapılan kuş yuvalarından farklı olarak karşılıksız yapılan yuvalardır bunlar (Barışta, 2000: 27).
‘Kuş evi’ denildiğinde birçok kişinin aklına özenilmeden yapılmış, alelade bir kuş yuvası gelmektedir. Ama bahsedilen bu kuş evleri mimarların sanat kabiliyetlerini gösterdiği saray veya köşk benzeri yapılardır (www.efgan.net, 2015).
Kuş saraylarının sadece estetik olması yeterli görülmemiş, bazı standartları karşılaması gerekli görülmüştür. Bu yapılar kuşların, gerek doğal düşmanlarının, gerekse insanların ulaşamayacağı yüksek yerlerde (www.turkishculture.org, 2015), yapıların sert rüzgâr almayan cephelerinde, güneş ve yağmurdan korunmaları için saçak, korniş ve konsolların altına yerleştirilmiştir (Akalın, 2013: 472). Kuşların yuvalanıp barınabileceği boyut, derinlik ve iç hacimleriyle kuşların yaşamını kolaylıkla sürdürebilecekleri şekilde yapılmıştır (Merey, 1978: 605). Kuş evleri de insanların yaşadığı evler gibi çeşit çeşit olmaktadır. Bunlar gecekondu gibi basit veya saray gibi ihtişamlı olabilmektedir. Tek katlı müstakil şeklinde veya konut şeklinde çok katlı olanları da bulunmaktadır. İlk başlar da basit yapılar olsalar da 18.yüzyıl da estetik ve konforlu yapılara dönüşmüşlerdir (www.efgan.net, 2015).
Dünya sanat tarihinde kuş teması birçok kültür, millet ve dinlerde kullanılmış, kuşlara evler yapılıp sevilmiştir. Lakin bu örneklere bakıldığında kuş evlerinin Osmanlı’da ki gibi adeta minik birer saray şeklinde değil, iskele deliği ya da dikdörtgen kovuklardan oluşmaktaydı (Barışta, 2000: 51).
Göç etmeyen ve bütün yaşamlarını yumurtadan çıktıkları yörede sürdüren bu kuşların nesillerinin devamlılığının sağlanması korunup beslenmeleri Müslümanlarca önem arz etmiştir (Merey, 1978: 606). Bu yuvalar gittikçe kuşların kendi boylarına göre evler, saraylar yapmaya kadar varmış ve mimari yönden önemli sayılabilecek işler ortaya çıkmaya başlamıştır (Bektaş, 2011: 44). “Hatta kimilerinde sakaların, serçelerin beslenmesi için yemlikler, suluklar, inip çıkabilmeleri için yollar, başlarını çıkarıp etrafı kolaçan edebilecekleri balkonları bile bulunmaktadır” (www.geocaching.com, 2015).
Cumhuriyet döneminde, suluklar ve selsebillerin azaldığı, kuş evleri örneklerinin neredeyse yok olduğu görülmektedir. Bu dönemde yapılan kuş evleri örnekleri ise; Anıtkabirde ki küfeki taşından yapılmış olan kuş evi, İstanbul Bağdat Caddesi 228 numaralı evdeki kuş evi ile 423 numaralı dükkândaki betondan yapılmış kuş evi bunlardan bazılarıdır (Barışta, 2000: 13).
Günümüze en yakın örnek ise; 2012’de ibadete açılan İstanbul’daki Ataşehir Mimar Sinan Camisi’nde görülmektedir. Caminin hemen her köşesinde kuş evi bulunmaktadır. Ancak yeni dönemlerde yapılan kuş evlerinde, Osmanlı dönemindeki işçilik ve görkemi görememekteyiz.
Problem Durumu
Kültürel mirasımızın önemli öğelerinden biri olan kuş sarayları; tarihi 13. yüzyıla dayanan, Türk ecdadının kuşlara karşılık beklemeksizin yaptıkları, kuşların sığınabilecekleri ve yuva yapabilecekleri mimari eserlerdir.
Türk tarihinde hayvanlara büyük önem verilmiş ve haklar tanınmıştır. Özellikle kuşlara, kutsal topraklara kadar uçabildiği için ayrı bir önem ve sevgi beslenmiştir. Kuşlara yapılan mimari yapılar bu nedenle Osmanlı kültürünün bir parçası olmuştur. Lakin günümüzde bu kültür varlığı pek çok kimse tarafından bilinmemektedir. Bu nedenle de modern mimaride uygulanamamıştır. Ayrıca var olan kuş evleri koruma altına alınmadığından bu yapılar yok olma eşiğine gelmiştir.
Yapılan bu çalışmada; kaybolmaya yüz tutmuş kuş saraylarının kayıt altına alınması amacıyla belgesel fotoğrafçılık teknikleri kullanarak belgeleme ve kayıt altına alma gerçekleştirilmiştir.
Araştırmanın Amacı
Bu araştırma; Osmanlı İmparatorluğu döneminde yapılmış, Türkiye’nin birçok bölgesinde bulunan ancak çok az bilinen kuş saraylarını belgesel fotoğrafçılık yöntemi belgelemeyi ve tanıtmayı amaçlamaktadır. Bu yolla kuş saraylarını ulusal ve uluslararası alana taşıyarak, gerek mimari alanda uygulamaların önünü açmak, gerekse gelecekte bu konu hakkında çalışma yapacak araştırmacılara katkı sağlayıp kaynak olacağı düşünülmektedir. Bunu yanı sıra bu yapıların sadece birer yuva değil, Türk tarihinde ki insan-hayvan ilişkisinin ne derece önemli olduğunu ele alarak gün yüzüne çıkartmak bir diğer amaçtır.
Araştırmanın Yöntemi
Kuş evleriyle doğrudan veya dolaylı yoldan ilgili olan lisans üstü tezler, makale, kitap, ansiklopedi, haber, belgesel gibi birçok kaynaktan literatür taraması yapılmış, bu tarama sonrası kuş saraylarının bulunduğu mekanlar tespit edilmiştir. Belirlenen mekânlar için gerekli izinler alınıp, kuş saraylarının fotoğraflanması gerçekleştirilmiştir. Çalışma kapsamında çekilen fotoğraflar ve ilgili mekana ait detaylı bilgiler verilmiştir.
BULGULAR
Çalışmanın bu bölümünde araştırma kapsamına alınması karar verilen kuş saraylarının araştırmacı tarafından çekilen fotoğraflarına, yapı hakkında bilgilere ve krokilere yer verilmiştir.
1-Amcazade Hüseyin Paşa Sıbyan Mektebi
Macar Kardeşler Caddesi, Dolap Caddesi ve Kamil Paşa Sokağın bulunduğu bölgede yer alan yapı, 1697-1702 de II. Mustafa devri sadrazamı Amcazade H. Paşa, mimarbaşı İbrahim Ağa’ya yaptırtmıştır. İçerisinde dershane, mescit, kütüphane, on altı medrese hücresi ve sıbyan mektebi bulunmaktadır (Neftçi, 2010: 99).
Görsel 1: Amcazade Hüseyin Paşa Sıbyan Mektebi Görsel 2: Yapı Planı ve Kuş Evlerinin Konumu Kaynak:(Akbayar, 1993: 238) (Düzenlenmiştir)
Kuş Evleri:
Sıbyan mektebinin güney tarafında birbirine benzeyen iki, avluya bakan batı tarafında ise bir adet kuş evi bulunmaktadır.
Yapının güney kısmının sağ tarafında bulunan kuş evi, korkuluğu olan geniş bir balkona ve saçağa sahiptir. Beşgen yapıya sahip olan kuş evi bu iki yapının arasına yerleştirilmiştir. İki sıra pencereden oluşan kuş evinin köşelerinde altı yapraklı çiçek motifli pencereler bulunmaktadır.
Solda bulunan kuş evinin ise, kubbesi, balkonu ve konsolları sağda ki kuş eviyle aynı denebilir. İki sıra penceresi bulunun kuş evi diğer yapı gibi beşgendir. Kuş evinde kuşların girebileceği sekiz pencere bulunurken, diğer pencereler delikli aydınlatma pencereleridir. Yapıyı örten üç kubbeden ortadaki diğerlerine göre daha büyüktür.
Fotoğraf 1: Amcazade Hüseyin Paşa Sıbyan Mektebi’ndeki 1. Kuş Evi Fotoğraf 2: Amcazade Hüseyin Paşa Sıbyan Mektebi’ndeki 2. Kuş Evi
2-Arap Hanı
Eminönü’nün Küçük Pazar Semti’nde yer alan Arap Hanı, 19. yüzyılda inşa edilmiştir. Batılılaşma mimarisinin özelliklerini taşıyan yapıya giriş, Kıble Sokak tarafından sağlanmaktadır (Neftçi, 2010: 74).
Görsel 3: Arap Hanı
Görsel 4: Arap Hanı’nın Yapı Planı ve Kuş Evinin Konumu Kaynak: (Boyacıoğlu, 2010: 12 ) (Düzenlenmiştir)
Kuş Evleri:
Yapının Kıble Sokağı’na bakan cephesinin sağ ve sol üst köşelerinde iki kuş evi bulunmaktadır. Sol köşedeki kuş evi tamamen harap olmuş, sağda ki ise ortadan çatlamış olsa da genel yapısını koruyabilmiştir (Neftçi, 2010: 74). Kuş evi iki katlı bina şeklinde olup, sağ ve sol köşeleri öne doğru çıkmadır. Bu çıkmaların altında toplam dört adet payanda yapıyı taşımaktadır. Çıkmalarda ikişer, orta kısımda üç adet toplamda on dört penceresi bulunmaktadır. Çıkmaların üzerinde üçgen biçimli çatı kuş evini örtmektedir.
3-Ayazma Camii
Üsküdar’da Şemsi Paşa ile Salacak Semti arasında, Mehmet Paşa Değirmeni Sokak ve Ressam Ali Rıza Bey Sokağı’nın kesiştiği bölgede bulunan Ayazma camii, III. Mustafa’nın annesi Mihrişah Emine Sultan ile ağabeyi Süleyman adına 1760-61 tarihlerinde yaptırılmıştır. (Barışta, 2000: 73) Caminin yapıldığı tarihte içinde; sıbyan mektebi, hamam, çeşme, vakıf dükkânları bulunan külliye yapısı zamanla harap olup kaybolmuştur (Neftçi, 2010: 17).
Görsel 5: Ayazma Camii
Görsel 6: Ayazma Camisi’nin Yapı Planı ve Kuş Evlerinin Konumu
Kaynak: (http://media.dunyabizim.com/haber/2014/08/21/ayazma-camii.jpg) (15 Eylül 2015) Kuş Evleri:
Camide farklı boy ve türlerde otuzun üzerinde kuş evi vardır. Bunların on dokuzu diğerlerine nazaran daha gösterişlidir. Caminin barok mimarisi üzerindeki kuş evlerine de yansımaktadır. Fotoğrafların çekildiği tarihte camideki restorasyon izleri iç cephedeki kuş evlerinde görülmektedir.
Caminin güney cephesinde ortada bulunan kuş evi biçim olarak camiyi andırmaktadır. İki katlı olan yapının orta çıkmasının birinci katında üç, ikinci katında iki pencere bulunmaktadır. Yan cephelerde ise birinci katta ikişer, ikinci katta birer pencere mevcuttur. Bütün yapı yanlarında ikişerli payandaların olduğu dört ana payanda (taşıyıcı) üzerine kurulmuştur. Ana yapının solunda merdivenle ulaşılan, iki küçük profilli payandanın üzerine kurulmuş bir odacık görülmektedir. Yapının tamamını toplam dört adet, âlemleri olan ve ortadakinin diğerlerinden daha büyük olduğu kubbeler örtmektedir.
Caminin doğu tarafındaki, dış avlu giriş kapısının sağ ve sol üst köşelerinde, yapı ve biçim olarak birbirlerine benzerlik gösteren iki kuş evi bulunmaktadır. Her iki yapı, yarı konik destek üzerine oturtulmuş geometrik beşgen forma sahiptir. Kuş evlerinin her birinde ikişer sıra halinde on beş pencere bulunmakta ve bu pencereler birbirlerinden farklı şekillerdedirler. Örtü sistemleri ise çokgen profilli bir yapıda olup, lale şeklinde âlemle sonlandırılmışlardır.
Caminin doğu tarafında hünkâr mahfilinin yola bakan cephesinin köşesinde, üç payanda ile desteklenmiş bir kuş evi yer almaktadır. Taşıyıcıların arasında iki, yapının sağında ve solunda birer giriş görülmektedir. Kuş evinin ön cephesinde iki büyük baklava desenli pencere yerleştirilmiştir. Örtü sistemi ise, âlemi olan bir çatı şeklindedir.
Caminin dış avlu duvarının batı yönündeki giriş kapısının kuzey cephesinde, iki katlı kuş evi yer almaktadır. Yapı ikişer payandanın desteklediği, iki ana payandanın üzerine oturtulmuştur. Seçe sarayda on sekiz adet kemerli pencere bulunmaktadır. Ortadaki çıkmanın birinci katındaki pencere diğer pencerelerden daha büyüktür ve yan çıkmaların birinci katındaki pencerelerin etrafında kör
kemer bulunmaktadır. Ana yapının sağında ve solunda ikişer kovuk kuş evi ve önlerinde üçer payandanın taşıdığı platformlar yer almaktadır. Yapıyı üç adet külah şeklinde ve âlemi olan çatı örtmektedir.
Fotoğraf 4: Ayazma Camisi’ndeki 1. Kuş Evi Fotoğraf 5: Ayazma Camisi’ndeki 2. Kuş Evi
Fotoğraf 6: Ayazma Camisi’ndeki 3. Kuş Evi Fotoğraf 7: Ayazma Camisi’ndeki 4. Kuş Evi
4-Bali Paşa Camii
Cami, Hoca Ünver Mahallesi olarak bilinen semtteki Bali Paşa Caddesi ile Hoca Efendi Sokağı’nın kesiştiği yerde bulunmaktadır. İskender Paşa’nın kızı Hüma Hatun tarafından 1504 tarihinde yaptırılmıştır. Bir başka görüşe göre bu tarih 1548’dir. Bunun nedeni, cami kitabesinin farklı yorumlanmasıdır (Neftçi, 2010: 33).
Görsel 8: Bali Paşa Camii
Görsel 9: Bali Paşa Camisi’nin Yapı Planı ve Kuş Evlerinin Konumu Kaynak: (Akbayar, 1993: 28) (Düzenlenmiştir)
Kuş Evleri:
Caminin batı tarafında bir, doğu tarafında ise iki adet kuş evi bulunmaktadır.
Doğu tarafında bulunan kuş evi iki katlı, ortasında çıkması olan ve tek bir taşıyıcı üzerine oturtulmuş yapıdadır. Birinci katta her cephede ikişer olan pencere dizisi, ikinci katta tektir. Hasar sonucu bir görünen pencereler olsa da kuş evinin toplam 18 penceresi bulunmaktadır. Örtü sistemi üç kubbeden oluşan sade biçiminde bir yapıdadır.
Caminin batı cephesinde bulunan kuş evlerinden soldaki ise dokuz küçük profilli payanda üzerine oturtulmuş, geniş saçaklı ve tek katlıdır. Her cephesinde bire penceresi bulunan yapının köşelerinde sütunlar yer almaktadır.
Fotoğraf 8: Bali Paşa Camisi’ndeki 1. Kuş Evi Fotoğraf 9: Bali Paşa Camisi’ndeki 2. Kuş Evi
5-Bereket Zade Medresesi:
Günümüzde cami olarak kullanılan medrese, Karaköy’de adını medreseden alan Bereket Zade Medresesi Sokağı’nda bulunmaktadır. Yapı III. Mustafa ve III. Ahmet’in annesi olan Gülnuş Emetullah Valide Sultan tarafından Mehmet Paşa’ya 17. yüzyılda yaptırılmıştır. Cami, çeşme ve medreseden oluşan külliyeden günümüze çeşme ve medrese kalmıştır (Neftçi, 2010: 102)
Görsel 10: Bereket Zade Medresesi Kuş Evleri
Kuzey cephede bulunan kuş evi iki katlı, küp şeklinde olup dört payanda üzerine oturtulmuştur. Yapıda yedisi kör olmak üzere toplam on adet pencere bulunmakta. Açık olan pencerelerin ikisi birinci katın her iki yanında ve ön cephenin ortasındadır. Köşk dar saçaklı bir çatı ile örtülmüştür.
Fotoğraf 10: Bereket Zade Medresesi’ndeki Kuş Evi 6-Büyük Selimiye Camii:
Kapısında ki kitabeye göre 1804 yılında III. Selim tarafından yaptırılan cami, Üsküdar’da Selimiye Kışlası Caddesi ile Selimiye Caddesi Sokak arasındaki bölgede, Selimiye Kışlası’nın yanında yer almaktadır (Barışta, 2000: 101).
Görsel 11: Büyük Selimiye Camii
Görsel 12: Büyük Selimiye Camisi’nin Yapı Planı ve Kuş Evlerinin Konumu Kaynak: (Akbayar, 1993: 514) (Düzenlenmiştir)
Kuş Evleri:
Mihrap duvarlarındaki ağırlık kulelerinin altında, karşılıklı birbirlerine benzeyen iki adet kuş evi bulunmaktadır.
Sağ taraftaki kuş evi tek katlı, orta kısmı dışarıya doğru çıkıntılı ve kavislidir. Yapının taşıyıcısı hareketli ve gösterişli bir biçime sahiptir. Köşkün altlı üstü iki sıra halinde toplam on altı kemerli penceresi bulunmaktadır. Pencerelerin içleri baklava desenli olup alt sıradaki pencerelerin motifi daha farklıdır. Köşelerde ve pencere aralarında sütunlar yer almaktadır. Kuş evine giriş sağdan ve soldan birer adet kapıdan sağlanmaktadır. Ayrıca yapının sağında ve solunda, zamanla kırılmış yuva girişine doğru çıkan merdiven veya benzer bir yapının kalıntıları görülmektedir. Yapıyı âlemleri olan birbirine yapışık üç kubbe örtmektedir ve bu kubbelerin her birinde bir adet kovuk kuş evi bulunmaktadır.
Sol taraftaki kuş evi birçok yönden sağ taraftaki kuş eviyle benzerlik göstermektedir. Diğer yapıya göre daha sade bir taşıyıcıya sahip olan köşkün, çatısı üç kademeli ve yekpare bir yapıda yükselmekte ve âlemle sonlandırılmıştır. Bir diğer önemli fark ise; merdivenli sol girişteki sütundur. Ayrıca pencerelerdeki işçilik diğer kuş evine göre farklılıklar göstermektedir.
Fotoğraf 11: Büyük Selimiye Camisi’ndeki 1. Kuş Evi Fotoğraf 12: Büyük Selimiye Camisi’ndeki 2. Kuş Evi
7-Büyük Yeni Han:
Tahtakale’nin üst kısmında, Çakmakçılar Yokuşu ile Sandalyeciler Sokağı’nın kesiştiği noktada yer alan han, III. Mustafa tarafından 1763-64 yıllarında yaptırılarak Laleli Cami’sine vakfedilmiştir. Eğimli arazi nedeniyle hareketli bir yapıya sahip olan Büyük Yeni Han’ın, üst sokakta ve Çakmakçılar Yokuşu’nda birer kapısı bulunmaktadır (Neftçi, 2010: 77).
Görsel 13: Büyük Yeni Han
Görsel 14: Büyük Yeni Han’ın Yapı Planı ve Kuş Evinin Konumu
Kaynak:(http://www.byzantiumistanbul.com/detay.asp?detayid=201) (20 Eylül 2015,)
(Düzenlenmiştir) Kuş Evleri:
Yapıda irili ufaklı atmıştan fazla kuş evi bulunmaktadır. Bunların hemen hemen hepsi bir ya da birkaç gözlü kuş evleridir. Handa ki en görkemli yapı ise; Sandalyeciler Sokağı’na bakan cephede yer alır.
Yapının Sandalyeciler Sokağı’na bakan cephesinin sol üst kısmında ihtişamlı bir kuş sarayı bulunmaktadır. Kuş sarayının ön cephesinin neredeyse tamamı yıkılmasına rağmen yapı ayakta kalmayı başarabilmiştir. Ön cephesinin yıkılması her ne kadar üzücü olsa da, bu sayede yapının iç tasarımı görülebilmekte. Sarayın üst iki köşesinde ‘Maşallah’ ve alt kısmında ‘Sene 1177’ (1764) yazmaktadır (Neftçi, 2010: 79). Kuş evi bu yönden ayrıca bir önem kazanmaktadır.
Üç katlı ve üç bölümden oluşan yapının, birinci katında sekiz adet giriş görülmektedir. İkinci katın her iki yanında merdivenli birer giriş vardır. Üçüncü katın her iki yanındaki girişlerin kalıntıları halen görülebilmektedir. Ayrıca üçüncü katın sol tarafında yapıya bitişik oval köşeli bir oda bulunmaktadır. Toplamda yedi payanda üzerine oturtulan kuş sarayını üç adet soğan biçimli, âlemleri olan kubbeler örtmekte ve bu kubbelerden ortadaki diğerlerine göre daha büyüktür.
Fotoğraf 13: Büyük Yeni Han’daki Kuş Evi 8-Darphane-i Amire:
Aya İrini ile Gülhane arasında kurulu olan yapı gurubunun etrafı yüksek duvarlarla çevrilidir. 1727 yılında Damat İbrahim Paşa’nın emri ile inşa edilen yapı grubunda darphane emirliği, darphane köşkü, dökümhane, çarkhane, sikkehane, tamirhane gibi yapılar bulunmaktadır (Neftçi, 2010: 147).
Görsel 15: Darphane-i Amire Giriş Kapısı Kuş Evleri:
Damga matbaasının iç avlusunda bir kuş köşkü ve Darphane-i Amire’nin duvarında bir kuş evi bulunmaktadır (Neftçi, 2010: 147).
Damga matbaasının iç avlusunun kuzey cephesinde bulunan dört katlı kuş evi, işçiliği ve detaylarıyla göz alıcı bir yapıdadır. Üç adet bölmeden oluşan köşkün ortadaki kulesi diğer ikisinden büyüktür. Tüm yapı ortada yarım daire ve yanlarda geometrik külah üzerine oturtulmuştur. Orta kulede, birinci kattan üçüncü kata dört adet sütün uzanmaktadır. Farklı boyutlarda ve biçimlerde birçok pencereye sahip köşkün, yan çıkmalarının üst katlarında birer adet teras bulunmaktadır. İkişerli sütunlar terasların üzerindeki örtmeleri taşımaktadır. Korkuluklar, balkon, merdiven ve teraslar olmak üzere bütün yapıyı dolanmaktadır. Köşkü ortadaki büyük üç adet şekilli külah örtmektedir.
Fotoğraf 14: Darphane-i Amire’deki Kuş Evi
9-Eyüp Sultan Camii:
Eyüp Sultan’da Zal Paşa Caddesi ve Fahri Korutürk Caddesi arasında, Beybaba Sokağı’nın Bostancı İskelesi Sokağı’n kesiştiği bölgede yer almaktadır.
Kaynaklarda 1459 tarihinde Fatih tarafından yaptırıldığı yazan külliye, I. Ahmet ve III. Ahmet tarafından yapılan çeşitli değiştirmeler geçirmiştir. I. Mahmut döneminde türbeye kutsal emanetlerden, Hz. Muhammed’in ayak izleri getirtilmiştir. 1766 depreminde hasar gören cami. III. Selim tarafından tamamıyla yıkılarak yeni baştan yapılmış, sadece minarelerine dokunulmamıştır. Yapılan inşa ve onarımlar göz önüne alındığında yapıdaki kuş evlerinin III. Selim zamanında yapılmış olduğu tahmin edilmektedir (Barışta, 2000: 93).
Görsel 16: Eyüp Sultan Camii
Görsel 17: Eyüp Sultan Camisi’nin Yapı Planı ve Kuş Evlerinin Konumu Kaynak: (Akbayar, 1993: 238) (Düzenlenmiştir)
Kuş Evleri:
Yapıda kovuk, ev, balkon, cumba, köşk, seyir köşkü ve fevkani han biçiminde tasarlanmış toplamda on üç kuş evi bulunmaktadır (Barışta, 2000: 93).
Avlunun kuzey giriş kapısının üst kısmında bulunan kuş evi, üç cepheden oluşan ve iki katlı bir yapıdadır. Yapıyı meşale şeklindeki destek taşımaktadır. Toplamda on adet penceresi olan ve dörtgen plana sahip yapının orta kısmı öne doğru kavislidir. Örtüsü dilimli ve hareketli kubbe şeklinde tasarlanmıştır.
Avlunun kuzey yönündeki kuş evi, üç cepheli ve her bir cephede geniş kare biçimli pencereleri olan gülbezek bir yapıya sahiptir. Kuş evine girişler bu pencerelerden sağlanmaktadır. Yapı, üçgen ve hareketli bir taşıyıcı üzerine oturtulmuştur. Üzerinde ise ortadan sıkımlı bir kubbe bulunmaktadır.
Avlunun güneyine, meydana bakan cephesindeki diğer bir kuş evi, biçim olarak farklı bir görünüme sahiptir. Yapı yekpare bir taştan kaide üzerine oturtulmuştur. İki katlı ve ortada çıkması olan yapıda 28 adet pencere bulunmakta ve üs pencereler alttakilere göre daha kısadır. Çıkmaların köşelerinde sütunlar yerleştirilmiştir. Kuş evinin üzerini kemer biçimli, çatı katını andıran bir yapı örtmektedir ve bu yapının içerisinde, üst sırada beş alt sırada bir adet kovuk kuş evi bulunmaktadır.
Fotoğraf 15: Eyüp Sultan Camisi’ndeki 1. Kuş Evi Fotoğraf 16: Eyüp Sultan Camisi’ndeki 2. Kuş Evi Fotoğraf 17: Eyüp Sultan Camisi’ndeki 3. Kuş Evi
10-Feyzullah Efendi Medresesi:
Fatih’te Macar Kardeşler Caddesi’yle, Feyzullah Efendi Sokağı’nın kesiştiği köşede yer alan yapı, II. Mustafa’nın hocası Şeyhülislam Feyzullah Efendi tarafından 1700 yılında yaptırılmıştır.
Kitaplık, mektep ve çeşmesiyle küçük bir külliyeyi andıran yapı, sonradan yapılan imar değişiklikleri nedeniyle bazı bölümleri kaldırılmıştır. 1916 da onarılan yapıya Ali Emiri Efendi kitap koleksiyonunu bağışlamasıyla halka açık bir kütüphaneye dönüştürülmüştür (Barışta, 2000: 192).
Görsel 18: Feyzullah Efendi Medresesi
Görsel 19: Feyzullah Efendi Medresesi’nin Yapı Planı ve Kuş Evlerinin Konumu Kaynak: (Akbayar, 1993: 309) (Düzenlenmiştir)
Kuş Evleri:
Yapının doğu cephesinde dört, güney cephesinde iki ve batı cephesinde bir tane olmak üzere toplamda yedi adet kuş evi bulunmaktadır.
Medresenin güney cephesinin sağında bulunan kuş evi iki kademeli dört payanda üzerine oturtulmuştur. Payandaların üzerinde yüksek bir platform bulunmakta ve platformdaki ara kat dışarıya bir pencereyle açılmaktadır. Köşkün sağında ve solunda iki payanda üzerine oturtulmuş çıkma vardır. İki sıra penceresi olan yapının birinci sıra pencerelerinden ikisi motif işlemelidir. Kuş evi üzerinde üç kubbesi olan kemerli çatıyla örtülmüştür.
Güney cephesinin sol tarafında ise üç tarafı gören bir platform üzerine oturtulmuş küp şeklinde bir kuş evi yer almaktadır. Yapının ön cephesinde iki adet kemerli pencere ve altında iki motifli pencere bulunmaktadır. Ayrıca sağında ve solunda yine motifli ikişer adet pencere görülmektedir. Kuş evinin örtü sistemi yoktur yada zamanla düşmüştür.
Fotoğraf 18: Feyzullah Efendi Medresesi’ndeki 1. Kuş Evi Fotoğraf 19: Feyzullah Efendi Medresesi’ndeki 2. Kuş Evi 11-Seyyid Hasan Paşa Medresesi:
Beyazıt’ta Ordu Caddesi ile Darülfünun Caddesi’nin Kimyager Derviş Paşa Sokağı’nın kesiştiği yerde, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nin yanında yer alan yapıyı, 1745 yılında I.
Sultan Mahmut döneminin sadrazamlarından Seyyid Hasan Paşa, mimarbaşı Çelebi Mustafa Ağa’ya inşa ettirmiştir. Yapı; medrese, dükkân, çeşme, sebil, sıbyan mektebi ve handan oluşmaktadır (Barışta, 2000: 202).
Görsel 20: Seyyid Hasan Paşa Medresesi
Görsel 21: Seyyid Hasan Paşa Medresesi’nin Yapı Planı ve Kuş Evinin Konumu Kuş Evleri:
Dershane bölümünün güney cephesinin üs tarafında bulunan kuş evi iki minare, dört merdiven ve üst üste oturmuş iki yapıdan oluşmaktadır. İnce işçiliğiyle göz dolduran sırça sarayı kapladığı alan ile en geniş kuş evi uygulamasıdır (Neftçi, 2010: 116).
Ana yapıyı altta dört ve hemen üzerinde ise beş payanda taşımaktadır. Kuş evinin altta ve üstte bulunan cepheleri bol işlemeli, üstteki cephesi orta çıkmadır. Minareleri ve alt gruptaki merdivenlerin her birini yekpare payanda desteklemiş olup üst guruptaki merdivenlerden sağdakini üç, soldakini iki payanda taşımaktadır. Yapının tonozlu üst kısmını çinko levhalar örtmektedir.
Ana yapının altında, duvara baş aşağı duran bir kubbe resmedilmiştir. Bu da kuş evini yapan kişinin hayal gücünü göstermektedir.
12-Laleli Türbesi:
Cami, medrese, imaret, muvakkithane, sebil ve türbeden oluşan Laleli külliyesi III. Mahmut tarafından 1763 yılında tamamlanmıştır. Laleli türbesi ongen yapıda ve erken dönem barok üslubunu yansıtmaktadır (Neftçi, 2010: 151).
Görsel 22: Laleli Camii Kuş Evleri:
Türbenin yola bakan yönünde köşelere yerleştirilmiş iki kuş evi bulunmaktadır. Kuş evleri türbenin köşeli formuna bağlı olarak belli bir açı kazanmıştır.
Cami yönündeki kuş evi iki katlı olup, sağındaki ve solundaki bir sıra pencereleri içeridedir ve alt pencerelerden balkona inen birer merdiven bulunmaktadır. Yapıyı her birinde âlemi olan aynalı tonuz şeklinde ve ortadaki büyük olan üç adet örtü sistemi örtmektedir.
Soldaki kuş evi birbirine benzeyen iki yapının birleşmesinden oluşmuştur. Üst üste oturan iki çıkmadan meydana gelen kuş evinin sol tarafında birinci kata bağlanan merdiven bulunmaktadır. Yapıyı çok sayıda küçük profilli payanda desteklemektedir. Her iki yapıyı, iki tonozdan oluşan sistem örtmektedir.
Fotoğraf 21: Laleli Türbesi’ndeki 1. Kuş Evi Fotoğraf 22: Laleli Türbesi’ndeki 2. Kuş Evi
13-Şah Sultan Mektebi:
Eyüp Sultan Defterdar’da, Feshane Caddesi üzerinde, Zal Mahmut Camii yanında yer alan yapıyı III. Selim’in kız kardeşi Şah Sultan 1800 yılında yaptırmıştır. Türbe, sıbyan mektebi, çeşme, sebil ve hazireden oluşan yapı, dönemimin barok özelliklerini taşımaktadır (Barışta, 2000: 221).
Görsel 23: Şah Sultan Mektebi Kuş Evleri:
Sebilin üzerinde, saçağın hemen altında bulunan yapı, tek destekli geniş bir platform üzerine oturtulmuştur. Ortada diğerlerinden daha büyük toplamda üç dairesel cepheye sahiptir ve sol yanında dikdörtgen bir ünite bulunmaktadır. İki katlı olan ve toplamda on dokuz pencereye sahip kuş evi barok üslubunu yansıtmaktadır. Tüm ön cepheyi kaplayan delikli motif sayesinde yapı hareketli bir görünüm kazanmıştır. Kuş evinin üzeri çinko örtü ile örtülmüştür.
14-Taksim Maksemi:
Taksim Caddesi ile İstiklal Caddesi’nin kesiştiği köşede yer alan maksem, 1732 yılında Taksim suyollarının şehre dağıtılması için I. Mahmut döneminde tamamlanmıştır (Barışta, 2000:186).
Görsel 24: Taksim Maksemi Kuş Evleri:
Maksem giriş kapısının üzerinde, sağda ve solda birbirlerine benzeyen iki kuş evi bulunmaktadır. Kuş evlerinin yanları dışa doğru çıkmadır ve bunları üçer payanda taşımaktadır. Solda ki yapıda dokuz, sağda kinde ise on bir adet pencere bulunmakta. Sağdaki yapının ortasında üç pencere ve altında iki payanda bulunurken, soldaki yapıda bir pencere vardır. Sağda ki kuş evinin solunda, solda ki kuş evinin sağında bir adet kovuk kuş evi görülmektedir.
Fotoğraf 24: Taksim Maksemi’ndeki 1. Kuş Evi (1) Fotoğraf 25: Taksim Maksemi’ndeki 2. Kuş Evi (2)
15-Yeni Valide Camii:
Üsküdar İlçesi’nde, Üsküdar Meydanı’nın güneyinde, Güneydoğuda Hâkimiyet-i Milliye Caddesi, batıda İmam Nasır Sokak ve kuzeybatıda Balaban Caddesi ile sınırlanmış bir yapı adası üzerinde yer almaktadır. (Barışta, 2000: 112) Sultan III. Ahmed’in annesi Gülnuş Emetullah Valide Sultan tarafından 1708-1911 tarihleri arasında inşa edilmiştir (Neftçi, 2010: 62).
Görsel 25: Yeni Valide Camii
Görsel 26: Yeni Valide Camisi’nin Yapı Planı ve Kuş Evlerinin Konumu Kaynak: (Akbayar, 1993: 468)
Kuş Evleri:
Yeni Valide Cami’sinde toplamda 19 adet kuş evi bulunmaktadır. Bunların birçoğu kovuk şeklindedir. Cami avlusunun kuzeydoğu köşesinde ve güneybatı köşesindeki yapılar ise cami formunda ve gösterişli yapılardır (Barışta, 2000: 112).
Caminin güney batı köşesinin üst kısmında bulunan seyir köşkü biçimindeki kuş evinin sağında ve solunda iki minaresi bulunmaktadır. Kuş sarayının ana yapısını üç payanda desteklemektedir. Bu payandaların sağında ve solunda ikişerli payandalar ana yapının sağındaki ve solundaki çıkmaları desteklemektedir. Toplamda yapıda dokuz pencere bulunmaktadır. Her pencerede yarısına kadar ajur bulunmaktadır. Ön cephenin ortasında bulunan girişin her iki yanındaki pencerelerin üzerinde, içinde yedi köşeli yıldız biçimi bulunan daire şeklinde pencereler mevcuttur. Yapının üç kubbesi olmakla birlikte sadece ortadaki kubbede âlem bulunmaktadır. Kuş evinin sağında ve solunda yapıdan ayrı ikili konsollar üzerine oturtulmuş, iki adet minare mevcuttur. Her ikim minarede birer adet âlem ve şerefe bulunmaktadır. Şerefeler geometrik şeklinde ajur işçiliğiyle yapılmıştır. Ana yapıyı destekleyen konsolların altında dört adet kovuk şeklinde kuş evi de mevcuttur.
Avlunun ana girişinin sol üst kısmında yer alan konak biçimindeki kuş evi, birbirine yakın ve ana yapıya bağlı iki minareden oluşan ve dörtgen formda bir yapıdadır. Yapı toplamda on adet payanda üzerine kurulu olup, bunların dördü ana yapıyı, sağda ve solda üçerli payandalar yan çıkmaları desteklemektedir. Kuş evinin sağdan ve soldan iki adet girişi olup önlerinde balkon görevi gören çıkmalar vardır. Bunun yanısıra yapıyla bağlantılı olarak dört adet kovuk şeklinde kuş evi bulunmaktadır. Kuş evinin onbir adet çift sıra penceresi bulunmakta. Alt sıra pencereler dörtgen şekilli ve kare parmaklıdır. Üst sıra ise tepeleri sivri kemerli olup, baklava ve daire şeklinde motiflere sahiptir. Üç kubbeli olan yapıda ortadaki kubbede daire biçimli bir alem bulunmaktadır. İki minarede birer adet şerefe ve alem bulunup, şerefeler geometrik şeklli işçilikle yapılmıştır. Tüm yapının sağında ve solunda duvara kuşların tüneyip yuvaya girebilmesi için çakılmış iki adet konsol mevcuttur.
Avlunun sağ tarafının orta kısmında bulunan kuş evi, üç payanda üzerine oturtulmuştur. Birbirinden farklı iki adet geometrik motife sahip penceresi bulunan yapıya giriş, sağdan ve soldan sağlanmaktadır. Üzeri geometrik çatıyla örtülü yapının, üzerinde bir alemi mevcuttur. Yapıyı destekleyen payandaların arasında iki adet kovuk kuş evi bulunmaktadır.
Fotoğraf 26: Yeni Valide Camisi’ndeki 1. Kuş Evi Fotoğraf 27: Yeni Valide Camisi’ndeki 2. Kuş Evi Fotoğraf 28: Yeni Valide Camisi’ndeki 3. Kuş Evi
*Araştırmada Darphane-i Amire binasındaki devam eden restorasyon nedeniyle, oradaki kuş evinin yakın tarihte çekilmiş fotoğraflarının olduğu CD, İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ne dilekçe yazılarak elden teslim alınmıştır. Ayrıca Üsküdar Ayazma Camii’ndeki restorasyon devam ettiği için iç cephedeki üç kuş evinin 2010 tarihli fotoğrafları Uzman Dr. Aras NEFTÇİ’nin izni dahilinde kullanılmıştır.
SONUÇ VE ÖNERİLER:
Araştırmanın bu bölümünde, elde edilen bilgilere dayalı olarak ulaşılan sonuçlara ve bu sonuçlara göre araştırmacı tarafından getirilen önerilere yer verilmiştir.
Doğa gereği insanlar ile diğer canlılar her daim aynı ortamı paylaşmışlardır. İnsanoğlunun ayrıcalığı olan zekâsı, onu diğer canlılardan ayırmış ve bu nedenle kendini, medeniyetin getirileri doğrultusunda kendi türünden olmayanlardan soyutlamıştır.
Lakin bu soyutlama anlayışı Türklerde daha farklı algılanmış ve uygulanmıştır. İslam inancının kazandırdığı düşünce ve davranışlar sayesinde Türkler hayvanları kendilerinden soyutlamak yerine, onlarla ortak yaşamı benimsemişlerdir. Bu anlayış; din, merhamet ve mimarinin harmanlandığı Osmanlı İmparatorluğu’nda kendine özgü bir kültür oluşturmuştur. Bunun neticesinde hayvanlara olan sevgi ve merhametin mimari incelikle buluştuğu sanat eseri niteliğinde ki “Kuş Sarayları”nı ortaya çıkarmıştır.
Çalışmanın amacı olan, “Osmanlı Dönemi Kuş Saraylarının Belgesel Fotoğrafçılık Yöntemi İle Tanıtılması” için yapılan literatür taramasında, kaynakların azlığı veya bulunan kaynakların doğru olup olmaması gibi nedenlerden dolayı elde edilen bilgilerin olabildiğince kök kaynaklarına inilmeye çalışılarak doğru ve geçerli bilgiler elde edilmesi hedeflenmiştir.
Çalışmanın uygulamasında kullanılmak üzere kuş evlerinin fotoğraflanması gerçekleştirilirken mimari yapıları sık sık ziyaret edenlerin dahi bu kuş saraylarını daha önce fark etmediklerini ifade ettikleri gözlemlenmiştir. Bu durum araştırmaya konu olan kuş saraylarının gün yüzüne çıkarılmasının önemini bir kez daha ortaya koymuştur.
Bahsedildiği üzere günümüzde kuş evlerinin çok az bilinmesi bu yapıların yeni dönemdeki yapılarda neredeyse hiç uygulanmamasının nedeni olarak görülebilir. Uygulanmamasının aksine kuşların tünemelerini engellemek için yapı ve binaların cephelerine, pencere kenarlarına iğneler yerleştirilmektedir. Bunun en olumsuz örneği; Eminönü’ndeki Yeni Cami gösterilebilir. Caminin yapıldığı yıllarda üzerine konan kuş evlerinin yanı sıra, yeni dönemde iç avluya konan iğneler, bir kuşaklar arası zıtlığı göstermektedir. Oysaki Türkler bu canlıları karşılık beklemeksizin sevmiş, yuvalar yapmış ve bakımlarını üstlenmişlerdir.
Yeni kuş evleri uygulamalarının yapılmamasının yanı sıra var olan yapılarında korunmaması nedeniyle her geçen gün zarar gören bu nadide eserlerin sayıları azalmaktadır. Ek olarak kuş evlerinin bulunduğu yapıların restorasyonu sırasında, kuş evlerinin de özensiz restorasyonu nedeniyle bu yapılara estetik bakımdan da zarar verilmektedir.
Öneriler
Kuş evlerinin tanıtılmasına yönelik olarak gelecekte yapılabilecek çalışmalar konusunda öneriler:
1. Kuş evlerinin bulunduğu yerleri gösteren haritalar, çeşitli yerlere asılabilir, örneğin, sokaklara veya kalabalık meydanlara.
2. Ayrıca eserlerin bulunduğu mekânlara, kuş evlerini işaret eden oklar ve gösterilen yapı hakkında kısa bilgiler veren bilgilendirme tabelaları konulabilir.
3. Yeni yapılacak mimari yapılarda ise kuş evleri yeniden yorumlanarak bu kültürün gelişmesi sağlanabilir ve Türk mimarisine yeniden kazandırılabilecek çalışmalar yapılabilir.
4. Buna benzer bir çalışma başka şehirlerde gerçekleştirilebileceği gibi; kuş evlerinin iç tasarımlarının nasıl olduğu, teknolojik araç-gereçlerle görüntülenerek, adeta sır olan bu yapıların daha iyi anlaşılması sağlanabilir.
KAYNAKÇA
Akalın, Şebnem, (2013), “Kuşevi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Türk Diyanet Vakfı, c.26, Ankara, ss.472-473.
Akbayar, Nuri, (1993), İslam Ansiklopedisi, Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı, İstanbul, c.1, ss. 1-470.
Arseven, Celal E., (1876-1972), “Kuş Köşkleri”, Türk Sanatı Tarihi Menşeisinden Bugüne Kadar Mimari, Heykel, Resim, Süsleme ve Tezyini Sanatlar, Maarif Basımevi, c.2, Fasikül: X, İstanbul, s.730.
Barışta, H. Örcün (2000), Osmanlı İmparatorluğu Dönemi İstanbul'undan Kuş Evleri, T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.
Bektaş, Cengiz, (2011), Kuş Evleri, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul.
Boyacıoğlu, Didem, (2010), “Arap Hanı Ve Yapının 18 - 19. Yüzyıl İstanbul Hanları
İçindeki Yeri”, Uludağ Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi, Cilt: 15 - Sayı: 2 İstanbul, s.12.
Çizgen, Engin, (1992), Türkiye'de Fotoğraf, İletişim Yayınları, İstanbul.
Efgan, (Tarihi yok), “Medeniyetimizden İnce Bir Nokta Daha”, http://www.efgan.net/index.asp?PageID=34, (23.04.15).
Er, Murat H., (2009), ”Mimari Fotoğrafçılıkta Fotoğraf Sanatı Açısından Erzurum Ve Yöresi Tarihi Eserleri”, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Erzurum.
Geocaching, (2014), “Kuş Evi / Bird House”,
http://www.geocaching.com/geocache/GC4W8G4_kus-evi-bird-house?guid=8bbe9857-0729-464d-8187-51c14785e45a, (23.04.15).
İkizler, Emre, (2007), Filimden Dijitale Fotoğraf, Say Yayınları, İstanbul.
Kanburoğlu, Özer, (1998), “Mimari fotoğraf”, Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, İstanbul.
Kanburoğlu, Özer, (2007), “Nedir Şu Belgesel Fotoğraf Dedikleri?”, http://ozerkanburoglu.blogspot.com.tr/2007/11/nedir-u-belgesel-fotoraf-dedikleri.html, (23.04.15).
Merey, Lemi Ş., (1978), “Kuşevleri - Serçesarayları”, Fifth International Congress of Turkish Art, Feher, G., (Ed.), Akademiai Kiado, Budapest, ss.605-613.
Neftçi, Aras, (2010), İstanbul'un 100 Kuşevi, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları, İstanbul
TFC, Turkish Cultural, (Tarihi yok) “Bird Houses In Turkey”, http://www.turkishculture.org/architecture/bird-houses-104.htm, (23.04.15).
Tüzün, Güler (1993), P.W. Goetz (Ed.), “Fotoğrafçılık”, Ana Britannica, Ana Yayıncılık, c.12, İstanbul, ss.323-328.
Yıldızerler, Erdoğan, (1972), “İstanbul Kuş Köşkleri”,Lisans Tezi, İ.Ü. Ed. Fakültesi, İstanbul. Yurdalan, Özcan, (2007), Belgesel Fotoğraf ve Fotoröportaj, AGORA, İstanbul.
Citation Information/Kaynakça Bilgisi
İnan, T. & Azmanoğlu, R. (2016). “Belgesel Fotoğrafçılık Tekniğiyle Osmanlı Dönemi Kuş Saraylarının İncelenmesi / Investigating Ottoman Bird Palaces with the Techniques of Documentary Photography”, TURKISH STUDIES -International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic-, ISSN: 1308-2140, (Prof. Dr. Hayati Akyol Armağanı), Volume 11/2 Winter 2016, ANKARA/TURKEY, www.turkishstudies.net, DOI Number: http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.9384, p. 583-610.
