KRED FYATLANDIRMASI VE FYAT FARKLILATIRMAS
2.1. KRED MALYET
2.1.1. Bankalarn Maliyet Yaps
Maliyet; genel olarak belirli bir amaca ulaabilmek için katlanlan fedakarlktr. letmelerde, yani temel güdüsü kar ençoklatrmas olan kurulularda maliyet unsurunun ölçüsü, parasal deerler baznda ifade edilmektedir. Faaliyet konusu belirli maln sat olan iletmelerde temel maliyet unsuru, hammadde veya mamul fiyatlar iken, faaliyet konusu hizmet olan firmalarda maliyet tespiti zorlamaktadr.
Faaliyet konusu hizmet olan dier iletmeler gibi bankalarnda üretiminde stoklanabilir bir ürün söz konusu deildir. Faaliyet konusu mal sat olan iletmelerde mal ile parann deiimi söz konusu iken bankalarda para ile parann deiimi söz konusudur. Bu durum beraberinde birçok zorluu da getirmektedir. Banka müterisinin kredi veya dier bankaclk hizmetlerine yönelik talebinin ortaya çkt anda, karlanabilir olmas yani banka tarafndan arz edilebilir olmas son derece önemlidir. te bu yüzdendir ki kredi maliyetinin belirlenmi ve kredi fiyatnn hesaplanm olmas son derece önemlidir.
Bankalarn temel fonksiyonu mali araclktr. Bankalar söz konusu faaliyetlerini sürdürürken kaynaa ihtiyaç duyarlar. Bu amaca hizmet eden en önemli kaynak mevduattr. Mevduat sahiplerinin her an paralarn talep etme haklar bulunduundan, ilgili mevduatn talebin ortaya çkt anda bankalar tarafndan karlanmas gerekmektedir. Her an talep edilebilir bir kaynak olan mevduat kredi maliyeti tespitinde önemli rol oynamaktadr.
Plase edilebilir kaynaklar çoaltmak, yatrm kararlarn kolaylatrmak ve tüketimi arttrmak yoluyla ekonomiye katkda bulunan bankalarn verimli çalabilmeleri, en uygun fiyatla topladklar kaynaklar en uygun ekilde plase ederek kar marjlarn koruyabilmelerine baldr (Hazar, 1996:6).
2.1.2. Bankalarn Kredi Maliyetini Belirleyen Unsurlar
Kredinin bankaya maliyetini hesaplayabilmek için maliyeti oluturan unsurlarn doru tespit edilmesi gerekmektedir. Fon maliyetinin doru hesaplanmas fiyatlama ilemlerinde zorunlu olmakla beraber zaman zaman bankalar sosyal fayda ve hükümet politikalar gerei kredi fiyatlamasnda fon maliyetlerini göz ard edebilmektedirler. Bu durum konumuz açsndan istisnai bir unsur tekil etmekte olup, çalmamzda kar güdüsü ile kredi maliyetlerini belirleyen stratejiler üzerinde durulmaktadr.
Normal koullarda, maliyet ya da baz maliyet unsurlar, fiyat belirlenmesinde taban oluturmaktadr. Talep edilen kredi maliyeti, fonlama maliyeti ve kredi talep eden kii veya kuruma verilen hizmet maliyeti olmak üzere iki ana bölüme ayrlabilmektedir (Berk, 2001:163). Fonlama maliyeti kredi olarak kullandrlan kaynan banka için öz kaynak veya yabanc kaynak oluuna göre elde edim maliyeti iken; hizmet maliyeti, ilgili kii veya firmaya kredi kullandrm srasnda sunulan hizmetin ortaya çkmasnda salanan yer, kii ve dier maliyetleri ifade etmektedir.
Kredi olarak verilen fonlarn maliyeti aadaki gibi sralanabilir. (Berk, 1987:46)
x Öz kaynak ve likidite maliyeti
Öz kaynak maliyetinin iletme literatüründe anlam, öz kaynaklar ile yaplan yatrmn maliyetini gösteren ve sfr riskli bir yatrmn getirisine genel bir risk primi eklenmesiyle bulunan deerdir. Bu tanm genel olarak bankaclk sektörü içinde geçerlilik ifade etmektedir.
Bankaclk kanunun ilgili maddesi gerei bankalar belirli bir öz kaynak büyüklüüne sahip olmak ve bilanço bütünü içinde söz konusu öz kaynak büyüklüünün krediler karsndaki seviyesini baz rasyolarn üzerinde tutmak
zorundadrlar. Ancak bu ekilde salkl bir pasif kalitesine eriilebilir.
Bankalarn müterilerine sunduklar kredilerin bir bölümü özkaynaklardan karlanmaktadr. Öz kaynak maliyeti, bankalarn mevcut kredilerini öz kaynaklarndan karladklar zaman ortaya çkan maliyettir (Ece, 2007:77). Öz kaynak maliyeti hesaplanrken, bankann hedeflemi olduu kazanç/sermaye oran dikkate alnr. Ancak tabii ki bankalarca verilen kredilerin tamam öz kaynaklardan karlanmamaktadr. Kredilerin öz kaynak dnda kalan ksmnda bankalar mevduat ve d borçlanma (sendikasyon kredileri) gibi dier fonlama kaynaklarna da müracaat ederler.
Bunun yannda bankalar yasa gerei her an likit kalmak zorundadrlar. Burada amaç bankalarn, mevduat müterilerinin mevduat geri çekilerine annda cevap verebilmelerini salamaktr. Bu nedenle bankalar Merkez Bankas nezdinde karlklar ayrmak zorundadrlar. te likit kalmak amacyla ayrlan bu karllar da öz kaynak maliyetinin bir dier bacan oluturmaktadr.
Bir yandan da sermayenin alternatif kullanm alanlar söz konusudur. Türk bankaclk sektöründe öz kaynan en az riskli alternatif kullanm alan, hazine bonosu ve devlet tahvili yatrmdr. Uygulamada dikkate alnan öz kaynak maliyeti, gösterge kât ortalama bileik faiz orandr.
x Kredi Riski Maliyeti
Kredi riski, bankalarn kullandrd kredilerin faiz ve anaparasnn ödenmemesi riskidir (Ece, 2007:79). Bu risk zaman zaman kredinin tamamnn geri ödenmemesi olarak karmza çkarken zaman zaman ise kredinin anapara ve faizinin ksmen tahsil edildii durumlarda söz konusu olabilmektedir. Kredi riski yönetimi BDDK tarafndan çkarlan “Kredi Riski Yönetimi Hakknda Tebli” çerçevesinde yürütülmektedir. BDDK kredi riski stratejisi ile büyümeyi, kredilerin kalitesini ve karlln salkl bir ekilde sürdürülmesi gereksinimini kapsayacak ekilde tesis edilmesini ön görür. Kredi riski stratejisinde, sermaye
ve dier kaynaklarn da maliyetleri dikkate alnarak, karllk temelinde faaliyetler için kabul edilebilir risk getiri ilikisi belirlenir. Dolaysyla kredi riskinin ölçülmesi, fon maliyetini arttrc bir olguya sebep vermektedir.
Bankalar kredi fiyatlamas yaparken kredi maliyetine kredi riski marjn da dahil ederler. Sorunlu kredilerin varl bankalar için ek bir maliyet oluturur (Kandral, 1998,22). Çünkü sorunlu krediler için yasal karlk oranlar dier krediler için ayrlanlardan daha yüksektir. Ksaca bankalarn mevcut kredi portföylerinin kalitesi, cari dönemde kullandrdklar kredilerin maliyetini de bu yolla etkilemektedir.
x Birim maliyetler
Birim maliyetler, kredi maliyeti hesaplamasna istisnasz olarak yüklenebilen maliyetlerdir (Ece, 2007:80). Kredinin açl anndan, anaparasnn tahsil edildii ana kadar geçen süreçte bankann katland maliyetleri ifade etmektedir. Personel maliyetleri, bina ve yerleim maliyetleri, pazarlama ve sat maliyetleri, sorunlu kredilerin takibinde katlanlan takip masraflar, sistem alt yap masraflar vb. birim maliyetler olarak saylabilir. Burada pazarlama ve reklam giderlerine ayr bir parantez açmak gerekmektedir. Çünkü youn rekabet ortamnda bankalar reklam ve pazarlama faaliyetlerine ciddi kaynaklar ayrmaktadrlar.
x Genel maliyetler
Genel maliyetler, bankann bütün faaliyetleri srasnda oluan, kredilere dorudan yüklenemeyen ve ayrm yaplamayan maliyetlerdir. Bu tür maliyetler toplam maliyetler içerisinde ortalama % 15-20 arasnda pay almaktadr (Berk, 2001:69). Bu tür maliyetler içerisine kira, sigorta, stma, yakt, elektrik, temizlik, haberleme, personel eitim ve gelitirme maliyetleri katlabilmektedir.
Bankalarda genel maliyetler, farkl birimler (pazarlama, krediler, takip, hukuk vb.), farkl müteri gruplar (kamu, özel, genç, maal vb.), ana faaliyet alan (konut projeleri, d ticaret finansman) veya bilançonun herhangi bir kalemi baznda deerlendirilebilir.
Çalmamzda bankalarn kredi maliyetini belirleyen unsurlardan ksaca bahsettikten sonra, Türk bankaclk sektörünün pasif kompozisyonunu incelemekte fayda görülmütür.
Temel makroekonomik göstergeler dikkate alndnda Türkiye ekonomisinin 2000 ve 2001 yllarnda yaanan krizlerden sonra istikrarl bir büyüme performans sergiledii ve bankaclk sektörünün de bu gelimeye ayak uydurduu görülmektedir. (ekil:3) Bu süreçte aktif yapsndaki en büyük deiiklik kredi portföyünün büyümesi ve çeitlenmesi olmutur. Böylece bankaclk sektörü asl faaliyetlerine odaklanm ve aktif içinde menkul kymetlerin pay azalrken kredilerin pay yükselmitir.
Aktif tarafnda bu gelimeler yaanrken pasif kompozisyonunda ciddi bir deiim yaanmad ve mevduatn halen en önemli fon kayna olmaya devam ettii görülmütür. ekil-10’dan da görülebilecei üzere 2000 ylnda % 68 seviyesinde olan aktif toplam içinde mevduat büyüklüü 2009 ylnda % 65 seviyesinde gerçeklemitir.
Mevduatn pasif bütünü içinde önemini korumas yannda dikkat çeken bir dier özellik öz kaynak orannn artan bir seyir izlemesidir. 2000 ylnda Türk bankaclk sektöründe öz kaynak toplamnn pasif büyüklüü içindeki oran % 6 seviyelerinde iken 2009 ylna gelindiinde söz konusu rasyonun % 13 olduu ve öz kaynak açsndan bankaclk sektörünün daha salkl bir yapya kavutuu anlalmaktadr.
ekil 10: Mevduat Kaynak:T nc rakamsal çkmaktad ylna gel arasnda 6 iki fon ka beraber, belirlenm bizlere bir Ba egüdüml gerçeklet bata mev yoluyla sa 2000 – 200 ve Özkayn TCMB celenen dö detaylarna dr. 2000 y lindiinde 64,9 milyar aynann d bu tablo mesinde en ö r kez daha 2.1.3. ankacln lemektir. tirmezler. B vduat olmak alanan fo 09 Yllar A nak Arl önemler itib a inildiind ylnda 5,8 101,6 mily r TL’den 5 da pasif bü bizlere Tü önemli iki u göstermekt Kredi Mal temel f Bankalar Banka bila k üzere döv nlar, banka Aras Mevd bariyle me de karmz milyar TL yar TL’ye, 08,1 milya üyümesine p ürk bankac unsurun me tedir. liyeti Hesap fonksiyonu bu fonks ançolarnn viz tevdiat alar aras p duat Banka evduat ve za yukarda L olan öz k mevduat b ar TL’ye yü paralel bir clk sektö evduat ve ö plama Yönt u fon ek siyonun s pasif taraf hesaplar v piyasadan g alar Pasif B öz kaynak aki tabloya kaynak büy büyüklüün ükseldii gö art sergil öründe kre öz kaynak m temleri ksii ile sadece öz f incelendi ve mevduat gerçekletir Büyüklüü k büyüklük benzer bir yüklüünün nün ise ayn örülmekted ledii görü edi maliyet maliyeti old fon faz kaynakla iinde bank sertifikalar rilen fonlar ü çinde klerinin durum n 2009 n yllar dir. Her ülmekle tlerinin duunu lalarn ar ile kalarn, r, repo r ve öz
kaynaklar ile kredi müterilerini fonlad anlalmaktadr. Pasif tarafta bankalarn salad tüm fonlarn maliyeti ve özkaynak maliyeti, aktif taraftaki ürünlerin fiyatlamas üzerinde etkili olmaktadr. Çalmamzn bundan sonraki bölümünde kredi maliyeti hesaplamasnda kullanlan yöntemler ele alnacaktr.
2.1.3.1. Ortalama (Paçal) Maliyet Hesaplama Yöntemi
Ortalama maliyet yönteminde, banka bilançosunun pasifinde bulunan her bir fon kaynann faiz giderleri toplam, bilanço toplamna bölünür. Böylece ortaya çkan oran, banka fonlarnn ortalama maliyetidir.
Baz kaynaklarda “tarihsel metod” (Ece, 2007:86) olarak ta adlandrlan bu hesaplama yönteminde sonuç, sadece faiz oranlarnn sabit olduu bir ortamda doru olmaktadr. Oysaki faiz oranlarnn deitii günümüzde, ortalama maliyet yönteminin gerçekçi bir sonuç vermeyecei açktr. Çünkü pasif tarafta bulunan fon kaynaklarndan bazlarnn faiz oran sabitken bazlarnn faiz oran deitiinde yani bankaya yeni giren mevduatlara yüksek faiz oran verildiinde daha önce verilmi olan krediler düük faiz oranndan deerlendirilmi olmaktadr.
2.1.3.2. Marjinal Maliyet Yöntemi
Banka bilançolarnda fon kaynaklarna ilave edilen son birim fon kaynann toplam maliyetlerde oluturduu deiiklie marjinal fon kaynak maliyeti denilmektedir (Ece, 2007:80). Tanmdan da anlalaca üzere marjinal fon kaynak maliyet yönteminde, kullanlabilir fonlardaki her birim artn maliyetinin genel maliyetler üzerindeki etkisi aratrlmaktadr.
Marjinal maliyet yönteminden hesaplama, yukarda anlatlan ortalama maliyet yönteminden çok daha karmaktr. Pasif tarafa katlan her birim fon kaynann maliyetinin bilinmesi veya tahmin edilmesi gerekmektedir. Ayrca hesaplamaya faiz maliyetleri yannda faiz d maliyetler de dahil edilmektedir.
Hesaplamann bir dier zor ksm ise, kullanlan faiz oran tahminlerinin tüm verileri kapsamas ve sk sk deitirilmesi zorunluluudur (Uzunolu, 2002:15). Dier bir zorluk ise faiz d giderlerin tespit edilmesi ve maliyetinin tahminlenmesidir.
Ekonomide mevduat faiz oranlarnda bir yükselme olmas durumunda, bankaya yeni katlacak mevduat ve dier fonlarn maliyeti artacak, beraberinde marjinal maliyet de artacaktr. Tersi durumda ise bankaya en son katlan bir birim fon kayna bir önceki bir birim fon kaynandan daha ucuza mal olaca için marjinal maliyet azalacaktr. Bu durumdan çkarlan sonuç; marjinal maliyetin kredi fiyatlamasnda son derece önemli olduudur. Marjinal maliyetlerdeki yukar veya aa yönlü tahminler, aktif getirisini yani kredi maliyetlerini de etkileyecektir.
Çalmamzda marjinal maliyet hesaplama yöntemi iki alt balkta incelenmektedir. Bunlar tek kaynak maliyeti yöntemi ile arlkl ortalama fon maliyeti yöntemidir.
2.1.3.1.1. Tek Kaynak Maliyeti
Tek kaynak maliyetinin en önemli varsaym bankalarn verecekleri kredileri tek bir kaynak ile finanse edecekleridir. Günümüz bankaclk koullarna pek uymayan bu yöntemde temel mantk, bankann verdii kredileri pasif tarafnda ki tek bir kaynaa dayandrmasdr. Ayrca bu maliyete, ek olarak piyasada belirlenen risk faktörü priminin de eklenmesi gerekmektedir.
Tek kaynak maliyeti yöntemini bir örnekle açklayalm. ABC Bankasnn yurt içi bankalardan 1.000.000 TL borçlandn düünelim. Borçlanma faiz orannn % 8, borçlanmaya ilikin operasyonel giderlerin % 0,1, ilem maliyetinin % 0,01 ve rezerv miktarnn ise % 2 olarak kabul edelim. Bu durumda elde edilen en son fon kayna olan yabanc kaynan maliyeti u formülle hesaplanacaktr.
Faiz Gideri + Operasyonel Giderler + lem Maliyetleri Tek Kaynak Maliyeti =
1-Rezerv Miktar
0,08 + 0,001 + 0,0001
Tek Kaynak Maliyeti =
1 – 0,02
Tek Kaynak Maliyeti = % 8,2755
Yukarda tespit edilen rakam, gizli marjinal maliyet veya risk am faktörü olarak adlandrlan risk faktörü priminden bamsz bir hesaplamadr. lgili rakama piyasa cari dönem itibariyle genel kabul görmü risk faktörü (örnein % 0,025) eklendiinde gerçek maliyet ( % 8,3005 ) hesaplanabilmektedir.
Bu yönteme getirilen önemli eletirilerden birisi, risk primi tespiti amacyla gerçekletirilen tahminlemelerin sk sk test edilmesi ve dorulunun teyit edilmesindeki güçlüktür (Güler, 1996:94).
Sonuç olarak tek kaynak maliyeti, tüm pasif maliyetini temsil edecek bir maliyet yöntemi deildir. Günümüz bankalarnn tek kayna olmadndan, arlkl ortalama fon maliyeti yöntemi gelitirilmitir.
2.1.3.1.2. Arlkl Ortalama Fon Yöntemi
imdiye kadar anlatlan yöntemler günümüz bankaclk anlayn tam olarak yanstmayan yöntemlerdir. Ancak bankalarn tüm aktiflerinin ayn havuzdan finanse edildii dikkate alndnda, kredi fiyatlamasnda havuzdaki tüm kaynaklarn arlkl marjinal maliyetini dikkate almak en doru yaklamdr.
Bu yöntemde bankalarn pasif tarafn oluturan fon kaynaklarnn pasif taraf içindeki arlklar tespit edilir. Daha sonra bu arlklardan hareketle her bir kaynan toplam maliyete etkisi hesaplanarak ortalama maliyet hesaplanr.
Aadaki örnek konumuz açsndan açklayc olacaktr.
Tablo-1: Arlkl Ortalama Fon Yöntemi Örnek Tablosu
A B C D E T1 T2 Deiim ToplamMarjinal Deiimçindeki Arl(%) Maliyet (%) VadesizHesap 380.000 400.000 20.000 4,76 0,01 VadeliHesap 1.260.000 1.400.000 140.000 33,33 8,00 MevduatSertifikas 80.000 150.000 70.000 16,67 7,00 BorçSenetleri 560.000 600.000 40.000 9,52 6,50 HisseSenedi 800.000 950.000 150.000 35,71 2,50 TOPLAM 3.080.000 3.500.000 420.000
Yukardaki tabloda ABC Bankas bilançosunda pasif taraftaki fon kaynaklarnn T1 döneminden T2 dönemine deiimi gösterilmektedir. C sütunu iki dönem arasndaki nominal deiimi, D sütunu her bir fon kaynann toplam marjinal deiim içindeki payn, E sütunu ise fon kaynaklarnn maliyetini ifade etmektedir.
Fon kaynaklarnda bu tür bir deiim olan ABC bankasnn, deiim sonras arlkl ortalama maliyeti iki ekilde hesaplanabilmektedir.
a) Nominal Giderler Yöntemi
Nominal giderler yönteminde her bir fon kaynann deiim sonras pasif içinde yaratt giderler tespit edilir ve toplanr. Ardndan nominal giderlerin toplam tüm fon kaynaklarnda yaratlan deiim toplamna bölünür.
Tablo-2: Nominal Gider Yönetimi Örnek Tablosu
C E F
Deiim Maliyeti(%) NominalGider(CxE)
VadesizHesap 20.000 0,01 2 VadeliHesap 140.000 8,00 11.200 MevduatSertifikas 70.000 7,00 4.900 BorçSenetleri 40.000 6,50 2.600 HisseSenedi 150.000 2,50 3.750 TOPLAM 420.000 22.452
Arlkl Ortalama Maliyet = 22.452 / 420.000 Arlkl Ortalama Maliyet = % 5,3457
b) Ortalama Maliyet Yöntemi
Ortalama maliyet yönteminde her bir fon kaynann toplam marjinal deiim içindeki pay kendi maliyeti ile çarplmak suretiyle arlkl ortalama maliyeti bulunur. Ardndan her bir fon kayna için tespit edilen arlkl ortalama maliyetler toplanr.
Tablo-3: Ortalama Maliyet Örnek Tablosu
D E G Pasif çindekiArl Maliyeti(%) ArlklOrtalama Maliyet(%)(DxE) VadesizHesap 4,76% 0,01 0,00 VadeliHesap 33,33% 8,00 2,67 MevduatSertifikas 16,67% 7,00 1,17 BorçSenetleri 9,52% 6,50 0,62 HisseSenedi 35,71% 2,50 0,89 TOPLAM 5,35
Arlkl Ortalama Maliyet = 0,0005% + 2,6667% + 1,1667% + 0,6190% + 0,8929%
Arlkl Ortalama Maliyet = % 5,3457
Arlkl fon maliyetini hesaplarken gerçek maliyetin bulunabilinmesi için munzam karlk oranlarna göre mevduat kaynakl fon maliyetinde düzeltme yaplmas gerekmektedir (Berk, 2001:181).
2.1.3.3. Çok Fonlama Havuzu Yöntemi
Çok fonlama havuzu yöntemi pasif ve aktif arasnda faiz duyarll, likidite veya baz hukuki düzenlemeleri temel alarak fon maliyetini hesaplamay esas alan bir yöntemdir.
Çok fonlama havuzu yöntemi, ksa vadeli borçlarn cari varlklara, uzun vadeli borçlarn ise duran varlklara tesis edilmesini önerir. Bankalar için uzun vadeli ve dier fon kaynaklarna göre daha ucuz olan öz kaynaklar, itiraklerin veya gayrimenkullerin finansmannda; bankalar için ksa vadeli ve pahal finansman kayna olan mevduatlar ise ksa vadeli ve getirisi yüksek cari varlklarn finansmannda deerlendirilmelidir.
2.1.3.4. Fon çeriklerinin Deitirilmesi Yöntemi
Zaman zaman banka bilançolarnn pasif tarafnda deiimler yaanabilmektedir. Bu durum yasal zorunluluklardan olabilecei gibi banka üst yönetiminin finansal ya da finansal olmayan kararlaryla da ilgili olabilir.
Bu tür deiimler sonucunda bankann öz kaynaklar ve öz kaynaklar dnda dier fon kaynaklarnn dalmnda deiiklikler söz konusu olabilecektir. Örnein bir bankann yurt dndan gerçekletirdii borçlanma, bir müddet sonra borç senetleri hisse senetleri ile deitirilmek suretiyle öz kaynaa döndürülebilir. Yani bankann pasif büyüklüü deimeden pasif dalmnda deiimler yaanabilmektedir.
Kaynaklarn dalmm deimesi halinde fonlarn marjinal maliyetleri de deiecektir. Banka fonlarnn içeriklerinin deitirilmesinde dikkat edilmesi gereken nokta; fonlarn içeriklerinin deitirilmesi ile elde edilen getiri, içeriklerin deitirilmesinden önce fonlarn kullanmndan elde edilen getiriden yüksek olmas zorunluluudur. Ancak bu durumda banka karl bir pasif yapsna kavuabilir.