B. TRAKYA UMUMÎ MÜFETTİŞLİĞİ (2 UMUMÎ MÜFETTİŞLİK)
3. General Kâzım Dirik’in Trakya İlindeki Çalışmaları
Dada a grande quantidade de expressões idiomáticas existentes nas línguas, foi necessário delimitar nosso corpus de pesquisa fazendo um recorte nos dados a serem investigados. Neste sentido, escolheu-se o campo lexical relacionado à indumentária, selecionando as lexias referentes a peças do vestuário, suas partes, tecidos e acessórios, conforme já explicitado. Por meio de uma pesquisa cuidadosa feita em materiais didáticos de língua italiana e no Dizionario Visuale Zanichelli (2010), elaborou-se uma listagem que procurou abarcar todas as unidades lexicais que foram encontradas relacionadas ao tema em questão. Posteriormente, foi feita uma busca nos dicionários de ambos os idiomas usando como palavras-chave essas lexias.
Nesta etapa, descartaram-se as seguintes unidades léxicas por não terem produzido EIs:
Accappatoio (roupão), anello (anel), basco (basco), borsetta (bolsa/bolsinha), bracciale (bracelete), braccialetto (bracelete), calzatura (calçado), calzino (meia), cappotto
(sobretudo), casco (capacete), cintura (cinto), collana (colar), collaretto (gola), collarino (colarinho), corpetto (corpete), farfalla (gravata borboleta), fede (aliança), felpa (felpa), fibbia (fivela), giacca (paletó), gilè (colete), golf (pulôver), gonna (saia), impermeabile (capa de chuva), jeans (jeans), maglietta (camiseta), maglione (pulôver), mutandine (calcinhas), nastro (fita de tecido), paltò (sobretudo), panciotto (colete), pelle (couro), pellegrina (manto),
pigiama (pijama), portamonete (porta-moedas), reggipetto (sutiã), reggiseno (sutiã), risvolto
(lapela), sacca (bolsa), sândalo (sandália), scarpini (chuteiras), sciarpa (cachecol), slip (cuecas), soprabito (sobretudo), suola (sola), velo (véu), vestito (vestido) e zoccolo (tamanco).
As lexias da língua italiana selecionadas referentes ao domínio do vestuário e afins foram: abito, bavero, berretta/berretto, borsa, borsellino, bottone, braca, calza, calzetta,
calzone, camicia, camiciola, cappello, casacca, ciabatta, colletto, corona, cotone, coturno, cravatta, cuoio, falda, fiocco, giubba, gonnella, guanto, lana, livrea, maglia, manica, mantello, mutande, occhiali, orecchino, orologio, panno, pantalone, pantofola, portafoglio, scarpa, seta, sottana, stivale, tacco, tasca, tiara, velluto, veste e visiera.
A seguir, são apresentadas as 49 lexias da língua italiana selecionadas, a partir das quais foram extraídas as expressões idiomáticas que serão analisadas nesta pesquisa. Isso quer dizer que a língua de partida será sempre a italiana. Ao lado de cada uma estão os correspondentes tradutórios em português. Foram divididas em quatro tipos para uma forma mais clara de sistematização dos dados (hiperônimos): peças do vestuário (1), partes do vestuário (2), tecidos (3) e acessórios (4). No quadro abaixo, organizamos as unidades léxicas que são usadas para vestir a mesma parte do corpo e que têm função semelhante, numa mesma linha, como por exemplo, berretta/berretto (“boina”) e cappello (“chapéu”) que são peças utilizadas para cobrir a cabeça; ou ciabatta, coturno, pantofola, scarpa e stivale (“chinelo”, “coturno”, “pantufa”, “sapato” e “bota”), que são tipos de calçados, conforme se observa:
Quadro 2 – Divisão das lexias italianas (continua)
Peças do vestuário em italiano Tradução literal em português
Quadro 2 – Divisão das lexias italianas (continua)
BERRETTA/BERRETTO-CAPPELLO BONÉ-CHAPÉU
BRACA- CALZONE-PANTALONE CALÇAS
CALZA- CALZETTA MEIA
CAMICIOLA- CAMICIA CAMISETA- CAMISA
CASACCA-GIUBBA- MANTELLO CASACO-PALETÓ
CIABATTA-COTURNO-PANTOFOLA-SCARPA-
STIVALE CHINELO-COTURNO-PANTUFA-SAPATO-BOTA
CRAVATTA GRAVATA GONNELLA-SOTTANA SAIA GUANTO LUVA LIVREA UNIFORME MUTANDE CUECA VESTE VESTIDO
PARTES DO VESTUÁRIO Tradução literal
BAVERO-COLLETTO GOLA-COLARINHO BOTTONE BOTÃO FALDA-VISIERA ABA-VISEIRA FIOCCO CADARÇO/LAÇO MANICA MANGA TASCA BOLSO TACCO SALTO
ACESSÓRIOS Tradução literal
BORSA BOLSA BORSELLINO-PORTAFOGLIO CARTEIRA CORONA-TIARA COROA-TIARA OCCHIALI ÓCULOS ORECCHINO BRINCO OROLOGIO RELÓGIO
TECIDOS Tradução literal
COTONE ALGODÃO CUOIO COURO LANA LÃ MAGLIA MALHA PANNO PANO/TECIDO SETA SEDA
Quadro 2 – Divisão das lexias italianas (conclusão)
VELLUTO VELUDO
Fonte: autoria própria (2014)
Percebe-se que, na língua italiana, há um número considerável de lexias do domínio do vestuário que são quase sinônimas, o que ocasiona um crescimento no número total de EIs. Como exemplo, citamos: bavero/colletto (colarinho), pantaloni/calzoni (calças),
sottana/gonnella (saia), ciabatta/pantofola (chinelo), giubba/casacca (paletó), dentre outras.
Após a realização da coleta de todas as lexias que deram origem a EIs que fazem parte da macroestrutura do repertório, visando facilitar o processo de busca de correspondentes idiomáticos com a mesma lexia na língua de chegada, foram desenvolvidas fichas lexicográficas comparando por lexia os dados obtidos nos dicionários monolíngues de ambas as línguas.
Para ilustrar como foram sistematizadas essas fichas no software Microsoft Word, apresentamos como modelo a ficha das lexias falda / “aba”, a seguir:
Quadro 3 – Ficha de análise das lexias falda-aba (continua)
FALDA ABA
Senso fondamentale:
3 orlo, lembo inferiore di un abito: le falde del frac, del soprabito; (Garzanti)
Sentido básico:
2. Borda revirada de certas peças (chapéu, caixa etc.). 3. Parte pendente de certas peças do vestuário (casaca, bolso etc.). (Aulete)
Senso figurativo
1 strato largo, ma relativamente sottile, di una
determinata materia: roccia a falde |falda di un
tetto, ognuno dei piani di copertura | falda del cappello, la tesa
2 (estens.) porzione larga e sottile di qualcosa: falda di stoffa, di fuoco | batuffolo, fiocco: falda di cotone, di neve | pl. bretelle di panno o corregge di
cuoio per sostenere i bambini ai primi passi; dande (Garzanti)
Lembo del vestito; spec., ciascuna delle due strisce che pendono dietro alcuni tipi di giubbe: le f. della
marsina; e la giubba stessa (Treccani)
Sentido figurado:
6. Gír. Dependência financeira e/ou psicológica; o consequente apoio, ou suporte: Tem 30 anos e ainda vive na aba dos pais.
7. RJ Pop. Pessoa que vive à sombra de outrem, ou pedindo coisas aos outros, ao invés de adquiri-las ele mesmo.
8. Arq. Prolongamento do telhado além da parede externa; BEIRAL
9. Beira de rio, mar, lago; ORLA; MARGEM 10. A carne da costela inferior do boi
11. Art.gr. Ver orelha.
12. Carp. Peça de madeira que guarnece o teto em roda
13. Cons. Peça saliente em obras de alvenaria, cantaria, serralheria etc. (Aulete)
14.Fig. Proteção, amparo, arrimo.(Aurélio) EI
Garzanti: attaccarsi alle falde di qualcuno, (fig.)
stargli sempre accanto
Treccani:: fig., attaccarsi alle f. di qualcuno,
metterglisi d’attorno per averne aiuto, ricompensa.
Sabatini Coletti: x
Aldo Gabrielli: fig. Attaccarsi alle falde di
qualcuno, stargli sempre intorno per ottenere un
EI
Aulete: Estar na aba (de alguém)
1 Usar algo emprestado (de alguém), filar.
Aurélio: x
Houaiss: estar na a. de (alguém) Binfrm. usar
emprestado ou de graça (algo pertencente a outro), para não comprar; filar <este jornal não é meu, estou
Quadro 3 – Ficha de análise das lexias falda-aba (conclusão)
favore
EI
Aulete: x Aurélio: x
Houaiss: sair da a. Binfrm. parar de filar algo (cigarro,
bebida, jornal etc.); parar de ler o jornal por cima do ombro de outra pessoa <saia da minha a.>
EI
Aldo Gabrielli: Tirare qualcuno per le falde,
avvertirlo nascostamente di qualcosa
Fonte: Autoria própria (2014)
Por meio da observação da ficha evidenciada acima, podemos verificar o modo como foi realizada a sua organização. Apresentamos, no início da ficha, as acepções da lexia em cada língua, bem como o seu sentido figurado. Essa informação foi útil para que pudessemos compreender o sentido das EIs, depreendendo a definição de cada uma.
Além disso, notamos que, diferentemente das EIs que não possuem correspondentes, e que por isso foram preenchidas no quadro apenas do lado da língua (italiano ou português) que possui a combinatória, as EIs que apresentavam correspondentes nas línguas foram colocadas na mesma linha, como é o caso de “Estar na aba de (alguém)” e Attaccarsi alle
falde di qualcuno (literalmente, apegar-se à aba de alguém) que inferimos possuírem
significado semelhante a “ficar próximo de alguém para receber alguma vantagem, como desfrutar de algo de graça”.
Desse modo, com base nas fichas lexicográficas, foram selecionadas as EIs que passaram a compor a macroestrutura do repertório, isto é, aquelas que foram encontradas nas obras pesquisadas que apresentam, em sua constituição, qualquer uma das lexias que arrolamos naquelas quatro tipologias: peças do vestuário, partes do vestuário, tecidos e acessórios. Por essa fichas foi também possível elaborar as definições das EIs, a partir das informações oferecidas pelos dicionários, bem como partir em busca de correspondentes tradutórios.
Um dos critérios de seleção das EIs para comporem a macroestrutura foi a necessidade de esses idiomatismos terem sido registrados por pelo menos um dos dicionários consultados. Um outro critério foi que os mesmos apresentassem exemplos de uso, encontrados na web, para evidenciar o seu uso atual. Assim sendo, foram selecionados os seguintes idiomatismos para fazer parte da macroestrutura do repertório:
Quadro 4 – Índice das EIs que compõem a macroestrutura (continua) EIs italianas que fazem parte da macroestrutura do repertório lexicográfico
Abito Lasciare (gettare) l’abito [alle ortiche]; Vestire (abbracciare, prendere) l’abito Bavero Prendere per il bavero [qualcuno]
Berretta/
Berretto Far [tanto] di berretta (berretto) [a qualcuno]
Borsa Aprire (sciogliere, allargare) la borsa, Avere la borsa piena (colma, grossa, ben fornita), Avere la borsa vuota (asciutta, magra), Chiudere (serrare, stringere) la borsa, Essere di borsa larga, Fare borsa comune, Mettere mano alla borsa, Misurare la borsa, Mungere la borsa di qualcuno, Pagare (spendere) di borsa propria, Stringere
(chiudere) i cordoni della borsa, Tenere la borsa stretta, Toccare qualcuno nella borsa Borsellino Mettere mano al borsellino, Vuotare il borsellino
Bottone Attaccare un bottone a qualcuno, Non valere un bottone
Braca Calare (calarsi) le brache, Far cascare le brache, Portare le brache, Restare in braca di tela
Calza Fare la calza, Farsi tirare le calze
Calzone Avere (portare, indossare, mettersi) i calzoni, Calare (calarsi) i calzoni, Farsela nei calzoni, Mettersi i calzoni lunghi, Portare ancora i calzoni corti
Camicia Avere la camicia sporca, Camicia di Nesso, Dare [via] (levarsi) anche la camicia, Essere come la camicia di Meo, Essere culo e camicia, Essere nato (nascere) con la camicia, Essere senza camicia, Essersi levato (alzare) con la camicia a rovescio, Giocarsi anche la camicia, Perdere anche la camicia, Ridursi (restare) in camicia, Sudare sette camicie, Trarre il filo della camicia [a qualcuno]
Camiciola Fare [una] camiciola
Cappello Attaccare il cappello al chiodo, Dare un cappello [a qualcuno], Far(e) tanto di cappello [a qualcuno o a qualcosa], Levarsi (cavarsi, togliersi) il cappello, Portare il cappello sulle ventitré, Prender(e) cappello
Casacca Voltare (mutar) casacca
Ciabatta Essere nelle ciabatte [di qualcuno], Essere una ciabatta, Trattare uno come una ciabatta
Colletto Colletto bianco, Colletto blu, Lasciare il colletto
Corona Cingere (avere, portare) la corona, Far corona [a qualcuno], Perdere la corona, Riportare (conquistare) la corona
Cotone Tenere qualcuno nel cotone, Vivere nel cotone Coturno Calzare il coturno
Cravatta Fare (fabbricare) cravatte
Cuoio Avere il cuoio duro, Tirare (stendere) le cuoia
Falda Attaccarsi alle falde [di qualcuno], Tirare qualcuno per le falde Fiocco Con i fiocchi
Giubba Voltare (rivoltare) la giubba
Gonnella Correre dietro alle gonnelle, Stare (essere) sempre attaccato (accanto) alle gonnelle [della mamma, della moglie]
Guanto Calzare come un guanto, Gettare il guanto [a qualcuno], Ladro in guanti gialli, Mano (pugno) di ferro in guanto di velluto, Raccogliere il guanto, Trattare qualcuno con i guanti
Lana Buona lana, Disputare (fare) questione di lana caprina, Essere della stessa lana Livrea Portare (vestire) la livrea di qualcuno
Maglia Cadere nelle maglie [di qualcuno, di qualcosa], Essere preso nelle maglie di, Filtrare tra le maglie del nemico
Quadro 4 – Índice das EIs que compõem a macroestrutura (conclusão)
Manica Avere l’asso nella manica, Avere qualcosa in manica, Avere qualcuno nella manica, Essere di manica larga, Essere di manica stretta, Essere (stare) in maniche di camicia, Essere nella manica di qualcuno, Essere un altro paio di maniche, Mettersi in maniche di camicia, Nascondere qualcosa nella manica, Rimboccarsi (tirarsi su) le maniche Mantello Mutare (rivoltare) mantello
Mezzacalzetta Essere una mezzacalzetta Mutande Restare (rimanere) in mutande Occhiali Vedere il mondo con occhiali rosa Orecchino Portare (avere) gli orecchini al naso
Orologio Andare (funzionare) come un orologio, Essere un orologio, Stare con l’orologio alla mano
Panno Capire (sapere) di che panni qualcuno veste, Lavare i panni sporchi in casa (famiglia), Mettersi (essere) nei panni di qualcuno, Non essere (non sentirsi) nei propri panni, Non stare più nei propri panni, Stare nei propri panni, Stringere i panni addosso a qualcuno, Tagliare (trinciare) i panni addosso a qualcuno, Vestire i panni di qualcuno Pantalone Portare i pantaloni
Pantofola Essere (mettersi, stare) in pantofole
Portafoglio Alleggerire qualcuno del portafoglio, Avere il portafoglio gonfio (pieno, ben fornito), Mettere mano al (aprire, tirar fuori il) portafoglio
Scarpa Avere il giudizio (cervello) sotto la suola delle scarpe, Essere una scarpa, Essere una scarpa vecchia, Fare le scarpe a qualcuno, Morire con le scarpe ai piedi, Non avere le scarpe ai piedi, Non essere degno di lustrare le scarpe a qualcuno, Non levarsi le scarpe, Rimetterci anche [le suole delle] le scarpe, Tenere il piede in due scarpe Seta Camminare (procedere) su un filo di seta
Sottana Correre (stare) dietro alle sottane, Stare [sempre] attaccato (cucito) alle sottane della mamma
Stivale Dei miei stivali, Essere uno stivale, Lucidare (lustrare, ungere) gli stivali a qualcuno, Rompere gli stivali
Tacco Alzare (levare, battere) il tacco
Tasca Aver le tasche ben fornite, Avere (averne) le tasche piene, Avere le lacrime in tasca, Avere qualcosa in tasca, Conoscere qualcuno (qualcosa) come le proprie tasche, Essere a tasche asciutte (vuote), Fare i conti in tasca a qualcuno, Non avere un soldo (una lira) in tasca, Non venirne in tasca nulla, Prendere qualcuno in tasca, Rompere le tasche [a qualcuno], Star (starsene) con le mani in tasca, Svuotare (ripulire) le tasche a qualcuno
Tiara Aspirare alla tiara, Ottenere la tiara
Velluto Andare (camminare) sul velluto, Giocare sul velluto Veste Stracciarsi le vesti
Visiera A visiera alzata (alta), Abbassare (buttar giù) la visiera Fonte: Autoria própria (2014)
Uma vez definida a macroestrutura do repertório, será explicitada, a seguir, como a microestrutura foi elaborada.