BÖLÜM II LİTERATÜR İNCELEMESİ
2.2 Stresli Yaşam Olayları
2.2.2 Stresli Yaşam Olaylarını Açıklayan Kuramlar
2.2.3.2 Stresli Yaşam Olayları ve Depresyonu Birlikte İnceleyen Ulusal
Stresli yaşam olayları ve depresyon ilişkisini inceleyen ulusal araştırmalar Tablo 2.2’de sunulmuştur ve tabloya 1995 yılından itibaren yapılmış araştırmalar dahil edilmiştir.
Ulusal çalışmaların örneklem özellikleri incelendiğinde, birçok araştırmanın örnekleme dahil etme kriterini geniş tuttuğu görülmektedir (Öncü ve Çevik, 1999; Özsan ve ark., 1995; İlhan ve Sayıl, 1999; Ünal ve ark., 2002). Birçok araştırmanın üniversite öğrencileri arasında yapıldığı (Kabakçı, 2001; Temizel ve Dağ, 2014; Akbağ ve ark., 2005), bir araştırmanın ergenler ile yapıldığı (Hamidi ve ark., 2013) ve bir araştırmanın ise Beden Eğitimi ve Spor Yüksekokulunda görevli öğretim elemanları arasında yapıldığı görülmektedir (Gezer ve Yenel, 2009). Örneklemleri kıyaslandığında, uluslararası araştırmalar yalnızca kadınlar ve yalnızca ikizler arasında yapılan birçok örnekleme sahipken, ulusal araştırmalarda kadınlar ve ikizler arasında yapılan bir çalışmaya rastlanmamıştır (Kendler ve ark., 1999; Costello, 1982; Kendler ve ark., 1995;
Kendler ve Gardner, 2016).
Araştırma örnekleminin yaşları incelendiğinde, en küçük yaş 14 olarak (Hamidi ve ark., 2013), en büyük yaş ise 65 olarak (İlhan ve Sayıl, 1999) görülmektedir. Araştırmalardaki örneklemin yaş aralığı incelendiğinde en geniş aralığın 15-65 (İlhan ve Sayıl, 1999), en dar aralığın ise 14-17 olduğu görülmektedir (Hamidi ve ark., 2013). Bir çalışmada örneklemin yaş aralığı belirtilmemiştir (Gezer ve Yenel, 2009). Ulusal (14-65) (Hamidi ve ark., 2013; İlhan ve Sayıl, 1999) ve uluslararası (12-65) (Williamson ve ark., 1995;
Costello, 1982) araştırmalardaki yaş aralıkları hemen hemen aynıdır. Ulusal araştırmalardaki en dar yaş aralığı 3 yıl, en geniş yaş aralığı 50 yıl iken uluslararası araştırmalardaki en dar yaş aralığı 8 yıl, en geniş yaş aralığı ise 47’dir. Ulusal ve uluslararası yaş aralıklarının genişliğinin de birbirine benzer olduğu görülmektedir.
Araştırmaların katılımcı sayısının 58 (Öncü ve Çevik, 1999) ve 2014 (Ünal ve ark., 2002) arasında değiştiği gözlenmektedir. Araştırmaların büyük bir kısmının katılımcı sayısı 600’ün altındadır (Kabakçı, 2001; Temizel ve Dağ, 2014; Akbağ ve ark., 2005;
20 Hamidi ve ark., 2013; Gezer ve Yenel, 2009; Öncü ve Çevik, 1999; Özsan ve ark., 1995;
İlhan ve Sayıl, 1999). Uluslararası araştırmaların yaklaşık yarısının katılımcı sayısının 1000’in üzerinde olduğu görülürken, ulusal araştırmaların yalnızca bir tanesinin katılımcı sayısı 1000’in üzerinde olduğu görülmektedir (Ünal ve ark., 2002). Tabloya dahil edilen ulusal çalışmaların tamamı yüz yüze yürütülürken (Kabakçı, 2001; Temizel ve Dağ, 2014; Akbağ ve ark., 2005; Hamidi ve ark., 2013; Gezer ve Yenel, 2009; Öncü ve Çevik, 1999; Özsan ve ark., 1995; İlhan ve Sayıl, 1999; Ünal ve ark., 2002), uluslararası araştırmaların birçoğunun, hem yüz yüze hem de telefonla görüşme yöntemlerini kullandığı görülmektedir (Kendler ve ark., 1999; Kendler ve ark., 1995;
Assari ve Lankarani, 2015; Kendler ve Gardner, 2016). Hem ulusal hem de uluslararası araştırmalarda online bilgi toplama yöntemini kullanan bir araştırmaya rastlanılmamıştır.
Stresli yaşam olayları ve depresyon ilişkisini inceleyen ulusal araştırmalarda, uluslararası araştırmalara dahil edilmeyen yaşam doyumu, evlilik uyumu (Öncü ve Çevik, 1999), somataform bozukluk (İlhan ve Sayıl, 1999; Öncü ve Çevik, 1999), şizofreni (Özsan ve ark., 1995), tükenmişlik (Gezer ve Yenel, 2009), duygu düzenleme (Temizel ve Dağ, 2014; Öncü ve Çevik, 1999), denetim odağı (Akbağ ve ark., 2005), kaygı (Öncü ve Çevik, 1999; Temizel ve Dağ, 2014; İlhan ve Sayıl, 1999) ve yaşam kalitesi (Hamidi ve ark., 2013) değişkenleri incelenmiştir.
Stresli yaşam olayları ve depresyon ilişkisini inceleyen ulusal araştırmalarda, stresli yaşam olaylarını ölçerken, uluslararası araştırmaların aksine, birçok araştırmanın kontrol listesi (Kabakçı, 2001; Öncü ve Çevik, 1999; Temizel ve Dağ, 2014; Özsan ve ark., 1995; Gezer ve Yenel, 2009) kullandığı görülmektedir. Uluslararası araştırmalarda sıklıkla tercih edilen görüşme temelli ölçeklerin, ulusal araştırmalarda hiç kullanılmadığı görülmektedir. Uluslararası araştırmalara kıyasla, ulusal çalışmalarda stresli yaşam olaylarını değerlendirirken kendi ölçek ve yöntemlerini geliştiren daha az sayıda araştırma olduğu görülmektedir (Ünal ve ark., 2002; İlhan ve Sayıl, 1999).
Stresli yaşam olayları ve depresyon ilişkisini inceleyen ulusal araştırmaların sonuçları incelendiğinde, uluslararası araştırmaların sonuçlarına paralel olarak, stresli yaşam
21 olayları arttıkça depresif belirtilerin de arttığını gösteren birçok çalışma olduğu görülmektedir (Kabakçı, 2001; Öncü ve Çevik, 1999; Temizel ve Dağ, 2014; Özsan ve ark., 1995; İlhan ve Sayıl, 1999). Stresli yaşam olaylarının depresyona olan etkisini inceleyen araştırmalarda ise, stresli yaşam olaylarının depresyonu arttırdığı görülmektedir (Ünal ve ark., 2002; Gezer ve Yenel, 2009; Hamidi ve ark., 2013).
22 Tablo 2.2 - Stresli Yaşam Olayları ve Depresyon Değişkenlerini Birlikte İnceleyen Ulusal Araştırmalar
Çalışma Ülke Örneklem Katılımcı
Sayısı
Uygulanma
Yöntemi Değişkenler Ölçekler Stresli Yaşam Olayları ve Depresyon İle ilgili Sonuçlar
Akbağ ve ark.
(2005)
İstanbul 16-32 yaş arasındaki üniversite öğrencileri
314 Yüz yüze Stres Düzeyi, Depresyon Düzeyi, Denetim (Kontrol) Odağı
BDE, RİDKÖ, SKÖ
Üniversite öğrencilerinde dış
denetimin yüksek olduğu, fiziksel stres kaynaklarından daha çok
etkilendikleri, depresif belirti gösterme düzeylerinin yüksek olduğu
bulunmuştur.
Gezer ve Yenel (2009)
Türkiye Beden Eğitimi ve Spor
Yüksekokulunda görevli öğretim elemanları**
365 Yüz yüze Stresli Yaşam Olayları, Depresyon, Tükenmişlik
MTÖ, BDÖ, SRRS
Öğretim elemanlarının, depresyon ve tükenmişlik düzeylerinin düşük, stres düzeylerinin ise orta düzeyde olduğu bulunmuştur. Stresli yaşam olaylarının, depresyon ve tükenmişlik düzeylerine etkisi anlamlı bulunmuştur.
Hamidi ve ark.
(2013)
Türkiye*** 14-17 yaş arasındaki Majör Depresif Bozukluk (MDB) tanısı alan ve sağlıklı ergenler
110 Yüz yüze Stresli Yaşam Olayları, Majör Depresyon, Koruyucu ve Risk Faktörleri, Özsaygı, Yaşam Kalitesi
BDE, KKYKÖ, SEDÖ
MDB tanısı alan ergenlerin kontrol grubuna göre yaşam kalitelerinin düşük olduğu, annenin çalışması, ailede ruhsal hastalık olması, anne- baba depresyon düzeyleri ergen depresyonu açısından risk etkeni olarak, özsaygı ise koruyucu etken olarak bulunmuştur.
İlhan ve Sayıl (1999)
Ankara/Mamak 15-65 yaş arasındaki kişiler
241 Yüz yüze Zorlayıcı Yaşam Olayları, Depresyon, Kaygı Bozuklukları, Somatoform Ağrı Bozukluğu
CIDI Depresyon ve somatoform ağrı bozukluğu için maddi sorunlar, evlilik alanındaki yaşam olayları ve yer değiştirme; kaygı bozuklukları için sağlık alanındaki yaşam olayları özgül bulunmuştur.
23 Tablo (Devamı) - Stresli Yaşam Olayları ve Depresyon Değişkenlerini Birlikte İnceleyen Ulusal Araştırmalar
Çalışma Ülke Örneklem Katılımcı
Sayısı
Uygulanma
Yöntemi Değişkenler Ölçekler Stresli Yaşam Olayları ve Depresyon İle ilgili Sonuçlar
Kabakçı (2001)
Ankara 16-33 yaş arası üniversite öğrencileri
596 Yüz yüze Yaşam Olayları, Kişilik
Özellikleri, Depresyon
YOL, BDÖ, FOTÖ-A
Kişilik özelliklerinden bağımsız olarak, depresyon belirtileri orta ve yüksek düzeyde olan grupların, depresif belirti göstermeyen gruba oranla son altı ay içinde daha yüksek strese yol açan yaşam olayı ile karşılaştığı görülmüştür.
Öncü ve Çevik (1999)
Ankara 16-60 yaş arası kişiler
58 Yüz yüze Somatoform
Bozukluk, Depresyon, Anksiyete, Yaşam Doyumu, Evlilik Uyumu, Duygu Kontrol Düzeyi,
Olumsuz Yaşam Olayları
HDDÖ, STAI-II, CDKÖ, YDÖ, EUÖ, SRRS
Olumsuz olay sayılarının, depresyon ve anksiyete düzeylerinin somatoform bozukluk grubunda, karşılaştırma grubuna göre, anlamlı derecede yüksek olduğu, yaşam doyum düzeylerinin ise düşük olduğu bulunmuştur.
Özsan ve ark.
(1995)
Ankara 18-60 yaş arasındaki kişiler
98 Yüz yüze Stresli Yaşam Olayları, Depresyon, Şizofreni
YOL Depresyon hastalarının hem şizofreni hastalarından hem de kontrol grubundan daha çok stresli yaşam olayı yaşadığı saptanmıştır. Depresyon grubunun daha çok yer değişikliği, kişisel alışkanlıkların değişikliği ve maddi sorunlar yaşadığı gözlenmiştir.
24 Tablo 2.2 (Devamı) - Stresli Yaşam Olayları ve Depresyon Değişkenlerini Birlikte İnceleyen Ulusal Araştırmalar
Çalışma Ülke Örneklem Katılımcı
Sayısı
Uygulanma
Yöntemi Değişkenler Ölçekler Stresli Yaşam Olayları ve Depresyon İle ilgili Sonuçlar
Temizel ve Dağ (2014)
Ankara 19-28 yaş arası üniversite öğrencileri
418 Yüz yüze Stresli Yaşam Olayları, Bilişsel Duygu Düzenleme ve Başa Çıkma, Depresyon, Kaygı
YOL, BDE, BDDÖ, SBÇTÖ, DSKE
Yaş ve deneyimlenen stresli yaşam olayı sayısı arttıkça depresif belirtilerin de arttığı görülmüştür. Çeşitli bilişsel duygu düzenleme stratejilerinin depresif belirtileri açıkladığı görülmüştür.
Ünal ve ark.
(2002)
Türkiye 18 yaşın üzerindeki depresyon kriterlerini karşılayan kişiler
2014 Yüz yüze Stresli Yaşam Olayları, Depresyon, Biyolojik Yatkınlık, Tıbbi Hastalık, Cinsiyet
HAM-D, PSSEL
Depresyonun ortaya çıkmasında biyolojik yatkınlık, stresli yaşam olayları, cinsiyet, yaş, bedensel hastalık gibi risk etkenleri rol oynamaktadır.
Tablo 2.2’ye ilişkin notlar:
YOL: Yaşam Olayları Lİstesi, BDÖ: Beck Depresyon Ölçeği, FOTÖ-A: Fonksiyonel Olmayan Tutumlar Ölçeği, HDDÖ: Hamilton Depresyon Değerlendirme Ölçeği, STAI-II: Spielberger Sürekli Kaygı Ölçeği, CDKÖ: Courtauld Duygu Kontrol Ölçeği, YDÖ: Yaşam Doyumu Ölçeği, EUÖ: Evlilikte Uyum Ölçeği, SRRS: Rahe -Holmes Sosyal Olaylara Yeniden Uyumu Derecelendirme Envanteri, HAM-D: Hamilton Depresyon Envanteri, PSSEL: Psikososyal Stres Etkenleri Listesi, BDE: Beck Depresyon Envanteri, BDDÖ: Bilişsel Duygu Düzenleme Ölçeği, SBÇTÖ: Stresle Başa Çıkma Tarzları Ölçeği, DSKE: Durumluluk Sürekli Kaygı Envanteri, RİDKÖ: Rotter İç-Dış Kontrol Odağı Ölçeği, SKÖ: Stres Kaynağı Ölçeği, KKYKÖ: Kiddo-Kindl Yaşam Kalitesi Ölçeği, SEDÖ:
Sosyoekonomik Düzey Ölçeği, CIDI: Composite International Diagnostic Intervievv (Uluslararası Bileşik Tanı Görüşmesi, MTÖ: Maslach Tükenmişlik Ölçeği, BDÖ: Beck Depresyon Ölçeği
*Stresli yaşam olayları soruları, araştırmacılar tarafından belirlenmiştir. Depresyon tanısı, DSM tanı kriterleri sorgulanarak konulmuştur.
**Yaş aralığı belirtilmemiştir.
***Araştırmanın yapıldığı şehir belirtilmemiştir.
25