Yrd. Doç. Dr. U ur ÖZGÖKER

(1)

Yrd. Doç. Dr. U¤ur ÖZGÖKER KAD‹R HAS ÜN‹VERS‹TES‹

AB Araflt›rma ve Uygulama Merkezi Müdürü Rekabet Derne¤i ‹stanbul fiubesi Genel Sekreteri Tüketiciler Derne¤i AB ve Rekabet Komisyonu Baflkan›

A

AV VR RU UP PA A B B‹‹R RL L‹‹⁄ ⁄‹‹

R

RE EK KA AB BE ET T H HU UK KU UK KU U v ve e P PO OL L‹‹T T‹‹K KA AS SII

Editör: ‹rfan Bülbül

‹STANBUL 2008

(2)

Yay›n No : 2050 Hukuk Dizisi : 957

1. Bas›m - Kas›m 2008

ISBN 978 - 975 - 295 - 947 - 7

Dizgi : B e t a B a s › m A . ﬁ .

Bask› - Cilt : Yaz›n Bas›n Yay›n Matbaac›l›k Trz.Tic.Ltd.ﬁti. (Sertifika No: 12028) Çiftehavuzlar Cd. Maltepe Mh. Prestij ‹ﬂ Merkezi No: 27/806 K:9 Zeytinburnu/‹STANBUL

0212 565 01 22 - 0212 565 02 55 Kapak Tasar›m : Gülgonca Çarp›k

Beta BASIM YAYIM DA⁄ITIM A.ﬁ.

Himaye-i Etfal Sokak Talas Han No. 13-15 Ca¤alo¤lu - ‹STANBUL

Tel : (0-212) 511 54 32 - 519 01 77 Fax: (0-212) 513 87 05 - 511 36 50

www.betayayincilik.com

Copyright^©Bu kitab›n bu bas›s› için Türkiye’deki yay›n haklar› BETA Bas›m Yay›m Da¤›- t›m A.fi.’ye aittir. Her hakk› sakl›d›r. Hiçbir bölümü ve paragraf› k›smen veya tamamen ya da özet halinde, fotokopi, faksimile veya baflka herhangi bir flekilde ço¤alt›lamaz, da¤›t›lamaz. Normal ölçüyü aflan iktibaslar yap›lamaz. Normal ve kanunî iktibaslarda kaynak gösterilmesi zorunludur.

(3)

‹Ç‹NDEK‹LER---

KISALTMALAR . . . .VII ÖNSÖZ . . . .IX

G‹R‹ﬁ . . . .1

Birinci Bölüm ÖZEL TEﬁEBBÜSLERE UYGULANAN KURALLAR I- AB ANTLAﬁMASININ 81. MADDES‹ . . . .11

A- TAR‹HSEL GEL‹ﬁ‹M . . . .11

B- 81. MADDE KAPSAMINDA YASAKLANAN EYLEMLER . . . .13

1- ANLAﬁMALAR, KARARLAR VE UYUMLU EYLEMLER . . . .14

2- MUVAZAA (G‹ZL‹ ANLAﬁMA) VE KARTELLER . . . .15

3- REKABET KISITLAMALARI . . . .18

a- Yatay K›s›tlamalar . . . .18

b- Dikey K›s›tlamalar . . . .19

C- UYGULAMA . . . .20

1- MÜSAMAHA (TOLERANS) POL‹T‹KASI . . . .21

2- TEDAR‹K ANLAﬁMALARI (81. MADDEDE YER ALAN ‹ST‹SNALAR) . . . .22

II- HÂK‹M DURUMUN KÖTÜYE KULLANILMASI . . . .23

A- HÂK‹M DURUMUN KÖTÜYE KULLANILMASI KAVRAMI . . . .26

1- 82. MADDE KAPSAMINDA YASAKLANAN UYGULAMALAR . . . . .27

2- 82. MADDE KAPSAMINA G‹RMEYEN UYGULAMALAR . . . .28

B- HÂK‹M DURUM VE TEKEL: Microsoft Vakas› . . . .29

C- AVRUPA TOPLULUKLARI ADALET D‹VANI’NIN 82. MADDE KAPSAMINDAK‹ ‹ÇT‹HADI . . . .32

1- PAZAR KAVRAMININ D‹VAN TARAFINDAN YORUMLANMASI . .33 2- D‹VANIN F‹YAT AYRIMCILI⁄I ÇERÇEVES‹NDEK‹ YAKLAﬁIMI . .34 a- Birinci Derece Fiyat Ayr›mc›l›¤› . . . .36

b- ‹kinci Derece Fiyat Ayr›mc›l›¤› . . . .36

c- Üçüncü Derece Fiyat Ayr›mc›l›¤› . . . .36

d- Fiyat ‹ndirimleri (‹skontolar) . . . .36

e- Seçici Fiyat ‹ndirimleri ﬁeklindeki Fiyat Ay›r›mc›l›¤› . . . .37

f- Ba¤l› ve Gruplanm›ﬂ Fiyatlama . . . .38

III- B‹RLEﬁME VE DEVRALMALARIN KONTROLÜ . . . .44

A- B‹RLEﬁME VE DEVRALMALARIN AB HUKUKU AÇISINDAN ÖNEM‹ .44 B- AB B‹RLEﬁME TÜZÜ⁄Ü . . . .47

C- B‹RLEﬁME VE DEVRALMALAR KONUSUNDA AB-ABD ARASINDAK‹ YAKLAﬁIM FARKI . . . .49

AVRUPA B‹RL‹⁄‹ REKABET HUKUKU VE POL‹T‹KASI

III

(4)

‹kinci Bölüm

KAMU KES‹M‹NE UYGULANAN KURALLAR I- DEVLET YARDIMLARI KONUSUNDAK‹ DÜZENLEMELER VE

UYGULAMALAR . . . .55

A- DEVLET‹N EKONOM‹YE MÜDAHALES‹ . . . .55

B- DEVLET YARDIMI VE EKONOM‹K REFORM . . . .63

C- DEVLET YARDIMLARI KONUSUNDA YAPILMASI GEREKEN REFORMLAR . . . .66

II- KAMU TEﬁEBBÜSLER‹N‹N REKABET KURALLARI KARﬁISINDAK‹ KONUMU . . . .67

A- KAMU H‹ZMETLER‹ KONUSUNDAK‹ GENEL DURUM . . . .67

B- REKABET VE KAMU H‹ZMET‹ . . . .68

Üçüncü Bölüm REKABET POL‹T‹KASININ MODERNLEﬁT‹R‹LMES‹ I- AD‹L VE ETK‹N B‹R REKABET REJ‹M‹N‹N TES‹S ED‹LMES‹ . . . .73

1- Ekonomik Tavsiyenin Kalitesini Art›rmak . . . .74

2- ‹ç Denetim ve Denge Unsurlar›n›n Etkinli¤ini Art›rmak . . . .74

3- Komisyon’un Olgular› Ortaya Ç›karma Yetisini Güçlendirmek . . . .75

4- Birleﬂme Takvimini Daha Esnek Hâle Getirmek . . . .75

5- Komisyon’un Rekabet Yarg›lar›nda ﬁeffafl›¤› Art›rmak . . . .76

6- Daha Adil ve Etkin Yapt›r›mlar Geliﬂtirmek . . . .77

7- Özel Giriﬂimi Desteklemek . . . .78

8- Devlet Yard›m› Prosedürlerini Modern Hâle Getirmek . . . .79

II- AVRUPA REKABET POL‹T‹KASININ YEN‹DEN TANIMLANMASI . . . .80

1- Rekabet Soruﬂturmalar› . . . .81

2- Tüketiciye Öncelik Tan›mak . . . .83

3- Yarat›c›l›¤› Desteklemek . . . .85

III- 2004 YILINDA GERÇEKLEﬁT‹R‹LEN REFORM . . . .86

A- 2004 YILINDAK‹ REFORMUN ‹ÇER‹⁄‹ VE BU REFORM ÇERÇEVES‹NDE KABUL ED‹LEN DÜZENLEMELER . . . .86

B- BELL‹ BAﬁLI ULUSAL REKABET KURUMLARI . . . .87

Dördüncü Bölüm TÜRK‹YE’N‹N AB ÜYEL‹⁄‹ PERSPEKT‹F‹NDE REKABET HUKUKU’NUN UYGULANMASI I- GENEL DE⁄ERLEND‹RMELER . . . .91

II- SPES‹F‹K SAPTAMALAR . . . .93

SONUÇ VE ÖNER‹LER . . . .101

IV

(5)

EK:1 AB REKABET GENEL MÜDÜRLÜ⁄Ü VE ATAD’IN REKABETLE

‹LG‹L‹ KARARLARINDAN ÖRNEKLER . . . .105

EK:2 REKABET‹N KORUNMASI ‹LE TÜKET‹C‹N‹N KORUNMASI KANUNLARININ TAMAMLAYICILI⁄I KAPSAMINDA AB-TÜRK‹YE-GB ANLAﬁMASININ TÜRK‹YE’DE TÜKET‹C‹ HAKLARININ KORUNMASINA ETK‹LER‹ . . . .214

EK:3 TÜRKÇE REKABET L‹TERATÜRÜ . . . .225

KAYNAKÇA . . . .239

‹NDEKS . . . .243 AVRUPA B‹RL‹⁄‹ REKABET HUKUKU VE POL‹T‹KASI

V

(6)

VI

(7)

KISALTMALAR---

AB : Avrupa Birli¤i

AET : Avrupa Ekonomik Toplulu¤u AEA : Avrupa Ekonomik Alan›

AK : Avrupa Komisyonu AOL : American Online ARA : Avrupa Rekabet A¤›

ARGE : Araﬂt›rma ve Geliﬂtirme AT : Avrupa Toplulu¤u

ATA : Avrupa Toplulu¤u Antlaﬂmas›

ATAD : Avrupa Toplulu¤u Adalet Divan›

ATBT : Avrupa Toplulu¤u Birleﬂmeler Tüzü¤ü AT‹DM : Avrupa Topluluklar› ‹lk Derece Mahkemesi BAB : Bat› Avrupa Birli¤i

BDS : Belgacom Directory Services BPO : British Post Office

ÇUﬁ : Çok Uluslu ﬁirketler DoJ : Department of Justice DTÖ : Dünya Ticaret Örgütü GE : General Electric

GSY‹H : Gayri safi yurtiçi has›las›

IMF : Uluslararas› Para Fonu

‹KV : ‹ktisadi Kalk›nma Vakf›

KOB‹ : Küçük ve Orta Ölçekli ‹ﬂletmeler OECD : Ekonomik Kalk›nma ve ‹ﬂbirli¤i Örgütü OFT : Adil Ticaret Bürosu

OP : Ortak Pazar

UBC : United Brands Company

UNCTAD : Birleﬂmiﬂ Milletler Ticaret Ve Kalk›nma Konferans›

UNDP : Birleﬂmiﬂ Milletler Kalk›nma Program›

UNICE : Union of Industries of the European Community (AB iﬂverenler örgütü) URK : Ulusal Rekabet Kurumlar›

RK : Rekabet Kurulu

STK : Sivil Toplum Kuruluﬂlar›

VII

(8)

VIII

(9)

ÖNSÖZ

Küreselleﬂme ça¤›nda günümüzde iki temel iktisadi kavram ön plana ç›km›ﬂt›r:

“Rekabet” ve “‹ﬂbirli¤i”. Asl›nda birbirine taban tabana z›t gibi görünen bu iki kavram;

1889’da Kanada’da ve 1890’da ABD’de (Sherman Act) uygulamaya konulan, genifl ve etkin flekilde 2. Dünya Savafl›’ndan sonra AB’de uygulanan, Rekabet Kanunlar› ile bir- birleriyle uyumlu flekilde çal›flmalar› ve ekonomik anlamda toplumlar›n refah› ve h›z- la iktisadi olarak kalk›nmalar›, siyasi anlamda da devletlerin bar›fl içinde yaflamas› ve savafllara neden olan meselelerin bertaraf edilmesinde çok büyük etkisi olmufltur.

Rekabet; bireyleri, toplumlar› ve devletleri daha fazla üretmeye, daha çok çal›fl- maya teflvik eden en önemli unsurdur. Rekabetin olmad›¤› toplumlar rehavete, atale- te ve dura¤anl›¤a sürüklenirler. Ancak haks›z, kurals›z ve vahfli rekabet teflebbüsle- ri, toplumlar› ve devletleri yok olma noktas›na götürecek zararlar verebilir. ‹flbirli¤i ise kavram olarak temelde ekonomik ve siyasi bak›mdan olumlu sonuçlar do¤urma- s›na ra¤men, ekonomik bak›mdan y›k›c›, rakiplerini piyasadan silici, rakiplerin piya- sa girifllerini engelleyici iflbirli¤i modellerini içermesi hâlinde üreticilerin, tüketicile- rin, genel olarak tüm toplumun ve devletin aleyhine sonuçlar do¤urabilir. Siyasi anlamda da 1.ve 2. Dünya Savafllar› öncesi devletler aras› ittifaklar kurmak yoluyla ya- p›lan iflbirlikleri de dünya savafllar›n›n ç›kmalar›na neden olmufltur. Dolay›s›yla ekonomik anlamda ölçek ekonomilerinin avantajlar›ndan yararlanmak, h›zl› ekonomik büyümeyi sa¤lamak, sürekli bir refah art›fl ivmesini yakalamak, verimlili¤i, kârl›l›¤›, kaliteyi art›rmak, tüketici refah›n› ön planda tutmak, maliyetleri ve fiyatlar› düflür- mek, tedarik-lojistik-stok-depolama-ulafl›m-reklam vb. hizmetleri kolaylaflt›rmak ve h›zland›rmak, hammadde tedarikinden nihai tüketiciye olan üretim zincirini sa¤lam- laflt›rmak ve son tüketiciye daha ucuz, daha kaliteli, çevreyi kirletmeyen ve kalite standartlar›na uygun mal ve hizmet sunmaya yarayan teflebbüsler aras› iflbirlikleri;

e¤er belirli kurallara ba¤lan›p, denetlenmezse (regülasyon) beklendi¤inden daha bü- yük ekonomik zararlara neden olabilmektedir.

Küreselleflme ça¤›nda ülkeler aras›nda üretim faktörleri olan mallar, hizmetler, kifliler ve özellikle de sermayenin serbest dolafl›m› sayesinde ölçek ekonomilerinden yararlanma olanaklar› ve teflebbüsler aras›nda Birleflme ve Devralma (M&A) ifllemle- ri çok artm›flt›r. Dünya çap›nda ekonomik ve ticari iliflkilerde devletlerin önemi azal- m›fl, bunun yerine uluslararas› ekonomik örgütler ve Çok Uluslu fiirketler (ÇUfi) ön plana ç›km›fllard›r. ÇUfi’lar›n do¤rudan yabanc› sermaye yat›r›mlar›, ortak giriflim (jo- int venture) ve birleflmeler (mergers) yoluyla tekelleflerek veya karteller oluflturarak dünya pazarlar›n› ellerine geçirmeleri ancak AB, OECD, DTÖ, UNCTAD gibi ulusla- rüstü ve uluslararas› örgütlerle devletlerin ayn› hükümleri içeren uluslararas› reka- AVRUPA B‹RL‹⁄‹ REKABET HUKUKU VE POL‹T‹KASI

IX

(10)

bet kurallar›yla önlenebilmektedir. Böylece “adil” ve serbest bir uluslararas› ticaret or- tam› oluflmakta, bütün devletler bu sayede küreselleflmenin (globalization) nimetlerin- den yararlanarak iktisadi kalk›nma ve toplumsal refah art›fl› sa¤lamaktad›rlar.

Günümüzde devletler aras›nda ekonomik ve siyasi birleﬂmenin en baﬂar›l› örne-

¤i AB’dir. 2. Dünya Savafl›’ndan iktisadî, sosyal, siyasî ve askerî bak›mdan enkaz hâ- linde ç›kan Avrupa ülkeleri, AB çat›s› alt›nda ekonomik ve siyasî entegrasyon oluflturarak 50 y›l gibi devletlerin yaflam›nda çok k›sa bir sürede Dünya çap›nda ekonomik ve siyasi bir dev hâline gelmifllerdir. ‹flte uluslarüstü (supra-national) nitelikli bu AB entegrasyonunun ana motoru “AB Ortak Rekabet Politikas›”d›r. AB’nin; Ticaret, Sa- nayi (KOB‹ ve Giriflimcilik), Ulaflt›rma, Enerji, Çevre, Telekomünikasyon, Sosyal, D›fl ve Güvenlik gibi birçok “Ortak” yani üye ülkelerin egemenlik yetkileri üstünde do¤- rudan Brüksel taraf›ndan al›nan ve AB’ye üye bütün ülkeler taraf›ndan uygulanma- s› zorunlu politikalar› olmas›na ra¤men “Rekabet” politikas›, en önemli politikas› olarak AB Entegrasyonunun tutkal veya lehim fonksiyonunu görmektedir.

Bu bak›mdan 20 y›ld›r AB üzerine çal›flan bir akademisyen, bürokrat ve sivil toplum kuruluflu yöneticisi olarak Yeditepe Üniversitesi MBA Program›, Kadir Has Üni- versitesi Uluslararas› ‹liflkiler ve Küreselleflme Yüksek Lisans Program› ile Spor Hu- kuku Yüksek Lisans Programlar›nda verdi¤im “AB Rekabet Hukuku ve Politikas›”

ders notlar›m› kitap hâline getirdim. Bu kitab›n konuyla ilgili akademisyenler, AB uz- manlar›, rekabet konular›nda çal›ﬂanlar ile ö¤rencilere yararl› olmas›n› diliyorum.

Kitab›n haz›rlanmas›nda büyük yard›mlar› olan meslektafl›m Vedat Akman’a, Ulus- lararas› ‹liflkiler ve Küreselleflme yüksek lisans ö¤rencilerine, Araflt›rma Görevlisi H.

Burç Aka’ya, Tüketiciler Derne¤i Genel Baflkan› Engin Baflaran han›mefendiye, Re- kabet Derne¤i ‹stanbul fiubesi ve Rekabet Kurumu kurucu Baflkan› Prof. Dr. Ayd›n Ayayd›n’a, tashihleri özenle uygulayan Ayça Öztürk’e, Asl› Akda¤’a ve kitab›n yaz›l- mas› s›ras›nda bana sab›rla katlanan eflim Sevda Özgöker’e, kitab› özenle yay›ma haz›rlayan BETA yay›nevi sahibi Say›n Seyhan Satar ile dizgi sorumlusu Gonca Çar- p›k’a teflekkürü bir borç biliyorum.

Dr. U¤ur ÖZGÖKER A¤ustos 2008, Ataköy