31
Sorumlu araştırmacı (Corresponding author): Osman Yaşar TEL Harran Üniv., Veteriner Fak., Mikrobiyoloji AD, Şanlıurfa, Türkiye.
e-mail: [email protected]
YYU Veteriner Fakultesi Dergisi, 2010, 21 (1), 31 - 34 ORİJİNAL MAKALE
ISSN: 1017-8422; e-ISSN: 1308-3651
Koyun Akciğerlerinden Pasteurella multocida ve Mannheimia haemolytica İzolasyonu ve Antibiyotiklere Duyarlılığı
Osman Yaşar TEL Oktay KESKİN
Harran Üniversitesi, Veteriner Fakültesi , Mikrobiyoloji AD, Şanlıurfa, Türkiye Geliş tarihi: 31.12.2009 Kabul Tarihi: 26.01.2010
ÖZET Bu çalışmada, mezbahadan sağlanan 240 adet pnömonik akciğer örneğinden, M. haemolytica ve P.
multocida izolasyonu, identifikasyonu ve bu etkenlerin duyarlı olduğu antibiyotiklerin belirlenmesi amaçlanmıştır. Araştırmada, 76 (%31.6) P. multocida, 30 (%12.5) M. haemolytica suşu izole ve identifiye edilmiştir. İzole edilen, 76 adet P. multocida suşunun yapılan antibiyogramları sonucunda, 72 (% 95) suşun, ampicillin ve amoksisilin, 74 (%97) suşun norfloksasin ve tetrasiklin, 70 (%92) suşun Sulfametaksazol–trimetoprim ve 66 (%87) suşun eritromisin, streptomisin ve gentamisine duyarlı olduğu saptandı. Koyunların pnömonik akciğerlerinden identifiye edilen toplam 30 M.
haemolytica suşunun yapılan antibiyogramları sonucunda ise, 30 (%100) suşun tamamının sulfametaksazol-trimetoprim ve norfloksasine duyarlı olduğu, ayrıca 29 (%97) suşun gentamisin ve streptomisine, 27 (%90) suşun eritromisine, 26 (%87) suşun tetrasikline, 18 (%60) suşun ampisiline, 9 (%30) suşun da amoksisiline duyarlı olduğu bulundu. Yapılan çalışmanın sonucunda, bölgede koyun pnömoni olgularında M. haemolytica yanında P. multocida’nın da göz ardı edilmemesi gerektiği, izole edilen suşların antibiyotiklere genel olarak duyarlı olduğu sonucuna varıldı.
Anahtar Kelimeler Pasteurella multocida, Mannheimia haemolytica, Koyun, Antibiyotik duyarlılık
Isolation and Antibiotic Susceptibility of Pasteurella multocida and Mannheimia haemolytica from Sheep Lungs
SUMMARY The aim of this study was to isolate, identificate and determinate to antibiotics, sensitive by these agents. In the study, 76 (31.6%) P. multocida, 30 (12.5%) M. haemolytica strains were isolated and identified. As antibiograms result of 76 P. multocida strains; 72 (95%) strains to ampicillin and amoxycillin, 74 (97%) strains to norfloxacin and tetracycline, 70 (92%) strains to sulfamethoxazol- trimethoprim and 66 (87%) strains to erythromycin, streptomycin and gentamicin were detected as susceptible. Totally M. haemolytica (n:30) strains were identified in the sheep lungs with pneumonia.
As result of antibiograms; 30 (100%) strains to sulfamethoxazol-trimethoprim and norfloxacin, 29 (97% ) strains to streptomycin and gentamicin, 27 (90%) strains to erythromycin, 26 (87%) strains to tetracycline, 18 (60%) strains to ampicillin, 9 (30%) strains to amoxicillin were detected as susceptible. In conclusion, in addition to M. haemolytica, P. multocida should not be ignored. In the cases of sheep pneumonia in the region, isolated strains usually sensitive to antibiotics.
Key Words Pasteurella multocida, Mannheimia haemolytica, Sheep, Antibiotic susceptibility
GİRİŞ
Pnömoniler, koyunlarda en çok görülen ve ekonomik kayba neden olan hastalıkların başında gelmektedir.
Koyun pnömonilerinde çevresel faktörlerle (taşıma, sütten kesme, kalabalık, yetersiz beslenme, ani iklim değişiklikleri gibi stres faktörleri) birlikte birden fazla infeksiyöz etkenin (çeşitli bakteriler viruslar, mantar, parazit v.s.) rol oynadığı kabul edilmektedir (Hindson ve Winter 2002). Koyun pnömonilerinde Pasteurella multocida ve Mannheimia haemolytica en çok görülen bakteriyel etkenlerdir (Yates 1982; Diker ve Akan 2000;
Aitken 2007).
Pasteurellaların koyunların solunum sistemi infeksiyonlarındaki etiyolojik rolleri uzun zamandan beri bilinmektedir. Pnömonik pastörellozisin primer etkeni olarak kabul edilen M. haemolytica (Pasteurella haemolytica) koyun ve kuzuların pnömoni ve
septisemilerinden sığırların ise pnömonilerinden sorumludur (Frank 1986; Adlam ve Rutter 1989). Bu infeksiyonlar dışında nadiren de olsa koyun ve sığırlarda mastitise neden olmaktadır (Barnum 1954; Radostits ve ark. 1994). Koyun pneumonilerinde M. haemolytica infeksiyonlarının önemi fazla olmasına rağmen P.
multocida salgınları da bildirilmiştir (Adlam ve Rutter 1989; Odugbo ve ark. 2006). P. multocida, sığırlarda hemorajik septisemiye pnömoniye, meningoensefalitis ve mastitise (Radostits ve ark. 1994), domuzlarda atrofik rinit ve pnömoniye koyunlarda nadiren pnömoniye laboratuvar hayvanlarında çeşitli enfeksiyonlara sebep olmaktadır (Adlam ve Rutter 1989; Aydın ve Paracıkoğlu 2006).
Bu çalışmada, mezbahadan sağlanan pneumonik akciğerlerden M. haemolytica ve P. multocida izolasyonu, identifikasyonu ve izole edilen etkenlerin duyarlı olduğu
[Osman Yaşar TEL ve Oktay KESKİN] YYU Vet Fak Derg
32
antibiyotiklerin belirlenmesi amaçlanmıştır.
MATERYAL ve METOT
Bu çalışmada Şanlıurfa ilinde bulunan mezbahadan toplam 240 adet koyun pnömonili akciğer örneği toplandı.
Akciğerler soğuk zincirde Harran Üniversitesi Veteriner Fakültesi Mikrobiyoloji Anabilim Dalı laboratuvarına en kısa sürede getirildi. Akciğer örneklerinden Pasteurella yönünden %7 koyun kanlı agar ve Mc Conkey agara ekimler yapıldı. Petri kutuları 37 C'de aerobik ortamda 24-48 saat inkube edildi ve şüpheli koloniler seçilerek Pasteurella yönünden incelendi. İzolasyon besiyerinde üreyen bakterilerin koloni morfolojileri, hemoliz özellikleri, Gram boyama, oksidaz, katalaz, indol ve Mc Conkey agarda üreme gibi özellikleri incelenerek standart metodlara göre identifikasyonları yapıldı (Quinn ve ark.
2004; Koneman ve ark. 1997).
Antibiyogram testi, Mueller-Hinton agar besiyeri kullanılarak, Kirby-Bauer Disk Difüzyon yöntemine göre yapıldı (Bauer ve ark. 1966). Bu amaçla, amoksisilin (25 mg), gentamisin (10 μg), ampisilin (10 mg), norfloksasin ((30 μg), eritromisin (15 mg), tetrasiklin (30 μg), streptomisin (10 mg), ve sülfametaksazol-trimetoprim (25 mg) (oxoid) diskleri kullanıldı.
BULGULAR
Koyunlara ait toplam 240 adet pnömonik akciğer örneğinin laboratuvarda yapılan izolasyon ve identifikasyon çalışmaları sonucunda 76 (%31.6) P.
multocida, 30 (%12.5) M. haemolytica saptandı (Tablo 1).
Tablo 1. İzole edilen Mannheimia haemolytica ve Pasteurella multocida’nın toplam sayı ve yüzdesi.
Table 1. Total number and percentage of isolated Mannheimia haemolytica and Pasteurella multocida.
İzole edilen mikroorganizmalar Sayı (%)
Pasteurella multocida 76 (31.6)
Mannheimia haemolytica 30 (12.5)
Toplam 106 44.1
Çalışmada 76 adet P. multocida suşunun yapılan antibiyogramları sonucunda, 72 (%95) suşun, ampisilin ve amoksisilin, 74 (%97) suşun norfloksasin ve tetrasiklin, 70 (% 92) suşun Sulfametaksazol–trimetoprim ve 66 (%87) suşun eritromisin, streptomisin ve gentamisine duyarlı olduğu, ayrıca 6 suşun Sulfametaksazol–trimetoprim, 4 (%5) suşun amoksisilin ve ampisilin, 2 (%3) suşun tetrasiklin ve norfloksasin, 10 (%13) suşun eritromisin, gentamisin ve streptomisine direnç gösterdiği saptandı (Tablo 2).
Koyunların pnömonik akciğerlerinden identifiye edilen toplam 30 M. haemolytica suşunun yapılan antibiyogram testinde, 30 (%100) suşun tamamının sülfametaksazol- trimetoprim ve norfloksasine duyarlı olduğu, 9 (%30) suşun amoksisiline, 29 (%97) suşun gentamisin ve streptomisine, 27 (%90) suşun eritromisine, 26 (%87) suşun tetrasikline, 18 (%60) suşun ampisiline duyarlı olduğu tespit edildi. Aynı testte 21 (%70) suşun amoksisiline, 12 (%40) suşun ampisiline, 4 (%13) suşun tetrasikline, 3 (%10) suşun eritromisine, 1 (%3) suşun gentamisin ve streptomisine direnç gösterdiği saptandı (Tablo 2). Belirlenen antibakteriyel alan çapları National Committe for Clinical Laboratory Standarts’ın (NCCLS 2004) belirlediği standartlara göre değerlendirildi.
Tablo 2. İzole edilen P. multocida ve M. haemolytica antibiyotik duyarlılık sonuçları Table 2. Antibiotic susceptibility results of isolated P. multocida and M. haemolytica
Pasteurella multocida (n, %) Mannheimia haemolytica (n, %) Antibakteriyel ilaçlar Dirençli (R) Duyarlı (S) Dirençli (R) Duyarlı (S)
Amoksisilin 4 (5) 72 (95) 21 (70) 9 (30)
Ampisilin (10 μg) 4 (5) 72 (95) 12 (40) 18 (60)
Norfloksasin(30μg) 2 (3) 74 (97) 0 (0) 30 (100)
Eritromisin (15 μg) 10(13) 66(87) 3 (10) 27 (90)
Tetrasiklin (30 μg) 2 (3) 74 (97) 4 (13) 26 (87)
Streptomisin(10μg) 10(13) 66 (87) 1(3) 29 (97)
Sülfametaksazol-trimetoprim(25 μg) 6 (8) 70 (92) 0 (0) 30 (100)
Gentamisin (10 μg) 10(13) 66 (87) 1 (3) 29 (97)
TARTIŞMA ve SONUÇ
Koyunların solunum sistemi hastalıkları, tüm dünyada ve Türkiye'de önemli ekonomik kayıplara yol açmaktadır.
Koyun pnömonilerinin oluşmasında hayvan nakilleri, ani iklim değişiklikleri, beslenme şartları, aşılamalar ve stres gibi faktörlerin yanı sıra, bakteriyel ve viral ajanların da rol oynadığı bilinmektedir (Aydın ve Paracıkoğlu 2006).
Çeşitli araştırmacılar yaptıkları çalışmalarda koyun pnömonilerinin etiyolojisinde birçok bakteriyel ve viral ajanın rol oynadığını belirtmişlerdir (Adlam ve Rutter 1989; Hindson ve Winter 2002). Bu çalışmada mezbahadan kesim sonrasında alınan 240 adet pnömonik koyun akciğerinin 76 (%31.6)’sından P. multocida, 30 (%12.5)'undan M. haemolytica izole ve identifiye edilmiştir.
Koyun pnömonilerinden M. haemolytica izolasyonuna yönelik yapılan çalışmalarda, Kaya ve Erganiş (1991) pnömonili koyun akciğerlerinden %5.8 ve kuzu akciğerlerinden ise %32.0 oranında M. haemolytica izole etmişlerdir. Hazıroğlu ve ark. (1994), 500 pnömonili koyun akciğerinin 258 (%51.6)'inde M. haemolytica izole etmişlerdir. Bakke (1982), 126 pnömonik koyun akciğerinden 47 (%37.3) adet, Otlu (1997), 247 pnömonik akciğerden 56 (%22.7), Güler (1993), pnömonili koyun ve keçi akciğerlerinden %29.7 oranında P. haemolytica suşu izole ettiklerini bildirmişlerdir. Kırkan (2003), Aydın yöresinde bulunan mezbahalardan topladığı pnömonili 200 adet koyun akciğerinden 24 (%12) adet M.
haemolytica izole ettiğini belirtmiştir. İlhan ve Keleş (2006), pnömoni semptomları gösteren ve kesimi yapılan toplam 584 adet koyuna ait akciğer örneğini
[Pasteurella multocida ve Mannheimia haemolytica] YYU Vet Fak Derg
33 mikrobiyolojik olarak incelemeleri sonucunda 584
örnekten 66 (%11.3) M. haemolytica izole ve identifiye etmişlerdir. Bu çalışmada mezbahadan kesim sonrasında alınan ve makroskobik olarak pnömonili olan 240 adet koyun akciğerinin 30 (%12.5)'undan M. haemolytica izole ve identifiye edilmiştir. Koyun pnömonik akciğerlerinden P. haemolytica izolasyon oranı İlhan ve Keleş (2006) ile Kırkan (2003)’ın bulgularına benzerlik gösterirken diğer araştırmacıların bulgularından farklı bulunmuştur. Sınırlı sayıda hayvan materyalinin incelendiği çalışmalarda izolasyon oranı olduğundan daha yüksek ya da düşük çıkabilmektedir. Pasteurella pnömonilerinin sıklıkla görüldüğü ABD, Kanada ve İngiltere’de soğuk ve nemli iklim koşullarının hastalığın yayılışında önemli rol oynadığı bildirilmiştir (Bowland ve Shewen 2000).
Çalışmada elde edilen izolasyon oranının bazı araştırıcıların sonuçları ile gösterdiği farklılığın, diğer araştırıcılar (Yates 1982; Frank 1986; Mcllroy ve ark.
1989) tarafından da belirtildiği gibi, materyal sayısı, yaş, ırk, barınma şartları, iklim değişiklikleri, hayvan nakilleri ve stres faktörlerinden kaynaklanabileceği düşünülmektedir.
Pnömonik pasteurella infeksiyonlannın kompleks yapısı ve özellikle M. haemolytica'nın ekolojik konumundan dolayı infeksiyonla mücadelede antimikrobiyel sağaltım ve hastalıktan korunma seçenekleri ön plana çıkmaktadır.
Diker ve ark. (1994), pnömonik koyun akciğerlerinden izole ettikleri P. haemolytica suşlarının tamamını kloramfenikol ve linkomisin'e dirençli, penisilin, ampisillin, oksitetrasiklin, eritromisin ve streptomisin'e karşı duyarlı bulduklarını bildirmektedirler. Rolinski ve ark. (1999) koyunlardan izole ettikleri P. haemolytica suşlarının oksitetrasiklin, streptomisin, ampisilin, nitrofurantoin, neomisin ve kloramfenikole karşı düşük direnç (%6-16) gösterdiklerini belirtmişlerdir. Bu araştırmada, koyunların pnömonik akciğerlerinden identifiye edilen toplam 30 M. haemolytica suşunun yapılan antibiyogram testinde, 30 (%100) suşun tamamının sülfametaksol-trimethoprim ve norfloksasin’e duyarlı olduğu, ayrıca 9 (%30) susun amoksisilin’e, 29 (%97) susun gentamisin'e, 27 (%90) suşun eritromisin'e, 29 (%97) suşun streptomisin'e, 26 (%87) suşun tetrasiklin'e, 18 (%60) suşun ampisiline duyarlı olduğu tespit edildi. Bu duyarlılık oranları diğer araştırıcıların bulgularına benzerlik göstermektedir.
P. multocida’nın pneumonik koyunlardan izolasyon oranı üzerine yapılan bir çalışmada, 1335 pnömonik koyun akciğerinin incelenmesi sonucunda %9.4 oranında etken identifikasyonu bildirilmiştir (Odugbo ve ark. 2006).
Özbey ve Muz (2002), 350 koyun akciğerinden 15 (%4.3) P. multocida izole ve identifiye etmişlerdir. Diğer bir çalışmada, koyun ve keçi pneumonilerinin 10 yıllık (1985- 1995) bakteriyolojik incelenmesi sonucunda, pnömonili koyun akciğerlerinden %17.3 P. multocida izole edilmiştir (Obasi ve ark. 2001). Bu çalışmada 240 adet koyun akciğerinin 76 (%31.6)’sından P. multocida izole edilmiştir.
İzolasyon oranı diğer araştırmacıların bulgularından daha yüksek bulunmuştur. Bu oranın çalışmada kullanılan materyal sayısı, bakım, besleme ve bölgesel farklılıklardan kaynaklanabileceği düşünülmektedir. Araştırıcılar (Yates 1982; Frank 1986; Haritani ve ark. 1990; Gündüz ve Erganis 1998; Bowland ve Shewen 2000) da Pasteurella izolasyon oranlarının bu faktörlere göre farklılık gösterebileceğini bildirmişlerdir.
Vaid ve ark. (2008) izole ettikleri P. multocida suşlarının glikozidler dışında kullanılan bütün antibiyotiklere (kloramfanikol, penisilin, sefalosporin, tetrasiklin, linkozamid, makrolid türevleri ve kinolonlar) dirençli ve
amikasin, kanamisin seftazidime az duyarlı olduğunu bildirmişlerdir. Berge ve ark. (2006), koyun ve keçilerden izole ettikleri 28 P. multocida, 39 M. haemolytica suşunun tamamımının amoksisilin-klavulanik asid, seftiofur, siprofloksasin ve florfenikole duyarlı, izolatların %5 (4/77)’nin tetrasikline dirençli olduğunu belirtmişlerdir.
Bu çalışmada 76 adet P. multocida suşunun yapılan antibiyogramları sonucunda, 72 (%95) suşun, ampisilin ve amoksisilin’e, 74 (%97) suşun norfloksasin ve tetrasikline, 70 (%92) suşun Sulfametaksazol–trimetoprim ve 66 (%87) suşun eritromisin, streptomisin ve gentamisine duyarlı olduğu saptandı. Elde edilen bu sonuçlar, duyarlılık oranının yüksek olması bakımından Berge ve ark.
(2006)’nın bulduğu sonuçlara benzerlik gösterirken, Vaid ve ark. (2008)’nın bulgularından farklıdır. Bu farklılığın bölgesel antibiyotik kullanımından dolayı oluşan dirençlilikten kaynaklanabileceği düşünülmektedir.
Bu çalışmada, bölgede koyun pnömoni olgularında M.
haemolytica yanında P. multocida’nın da göz ardı edilmemesi gerektiği, izole edilen suşların antibiyotiklere genel olarak duyarlı bulunduğu sonucuna varıldı.
KAYNAKLAR
Adlam C, Rutter JM (1989). Pasteurella and Pasteurellosis, Academic Press Inc, NewYork.
Aitken ID (2007). Diseases of sheep, 4th ed., Blackwell Publishing Company, Oxford, UK.
Aydın N, Paracıkoğlu J (2006). Veteriner Mikrobiyoloji, İlke-Emek Yayınları, Ankara.
Bakke T (1982). The occurence of Mycoplasma and bacteria in lungs from sheep in Soutern Norway, Acta Vet Scand, 23, 235-247.
Barnum DA (1954). A Herd Outbreak of Mastitis Caused by Pasteurella Multocida, Can J Comp Med Vet Sci, 18(4), 113–119.
Bauer AU, Kirby WM, Sherris JC, Tack M (1966). Antibiotic susceptibility testing by a standardized single disc method, J Clin Pathol, 45, 493-494.
Berge ACB, Sischo WM, Craigmill AL (2006). Antimicrobial susceptibility patterns of respiratory tract pathogens from sheep and goats, JAVMA, 229(8), 1279-1281.
Bowland SL, Shewen, PE (2000). Bovine respiratory disease:
commercial vaccines currently available in Canada, Can Vet J, 41, 33-48.
Diker KS, Akan M (2000). Evaluation of immunogenicity of Pasteurella haemolytica serotypes in experimental models, Turk J Vet Anim Sci, 24, 139-143.
Diker KS, Akan M, Haziroglu R (1994). Antimicrobial Susceptibility of Pasteurella haemolytica and Pasteurella multocida Isolated from Pneumonic Ovine Lungs, Vet Rec, 134(23), 597-598.
Frank GH (1986). The role of Pasteurella haemolytica in the bovine respiratory disease complex, Vet Med, 12, 841-846.
Güler L (1993). Pnömonili koyun ve keçilerden mikoplazmaların izolasyonu, identifikasyonu ve bazı antibiyotiklere duyarlılıklarının belirlenmesi. Doktora Tezi, Selçuk Univ Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Konya.
Gündüz K, Erganiş O (1998). Pnömonili sığır akciğerlerinden izole edilen Pasteurella haemolytica suşlarının biyotiplendirilmesi ve serotiplendirilmesi, Veterinarium, 9(1), 11-19.
Haritani M, Nakazawa M, Hashimoto K, Narita M, Tagawa I, Nakagawa M (1990). İmmunoperoxidase evaluation of the relationship between necrotic lesions and causative bacteria in lungs of calves with naturally acquired pneumonia, Am J Vet Res, 51(12), 1975-1979.
Hazıroğlu R, Diker KS, Gülbahar MY, Akan M, Güvenç T (1994).
Studies of pathology and microbiology of pneumonic lungs of lambs, Dtsch Tierarztl Wschr, 101, 441-443.
Hindson JC, Winter AC (2002). Manual of Sheep Diseases, Sec. Ed., Blackwell Publishing Company, Oxford, UK.
İlhan Z, Keleş İ (2007). Biotyping and Serotyping of Mannheimia (Pasteurella) haemolytica Isolated from Lung Samples of Slaughtered Sheep in the Van Region. Turk J Vet Anim Sci, 31(2), 137-141.
[Osman Yaşar TEL ve Oktay KESKİN] YYU Vet Fak Derg
34
Kaya O, Erganiş O (1991). Koyun ve kuzu pnömonileri üzerinde etiyolojik survey. Veterinarium, 2 (3-4), 27-29.
Kırkan Ş (2003). Aydın Yöresinde Koyunların Solunum Sisteminde İnfeksiyon Nedeni Mannheimia (Pasteurella) haemolytica’nın Biyotip ve Serotip Tayini, Elektroforez ve PCR İle Tanısı, Doktora Tezi, Adnan Menderes Universitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Aydın.
Koneman EW, Allen SD, Janda WM, Schreckenberger PC, Winn WC (1997). Color Atlas and Textbook of Diagnostic Microbiology, fifth edition, Lippincott Williams & Wilkins, Philadelphia.
Mcllroy SC, Goodall EA, McCracken RM, Stewart DA (1989). Rain and windehil as factors in the occurence of pneumonia in sheep, Vet Rec, 125, 79-82.
National Committee for Clinical Laboratory Standards (2004).
Performance standards for antimicrobial disk and dilution susceptibility tests for bacteria isolated from animals;
informational supplement. M31-S1. National Committee for Clinical Laboratory Standards, Wayne, PA.
Obasi OL, Raji MA, Adogwa T, Natala AJ (2001). The Effect of Climatic Factors on the Occurrence and Gross Pathological Lesions in Bacterial Pneumonia of Ovine and Caprine Hosts in Zaria, Nigeria, Global J Pure Appl Sci, 7, 57-60.
Odugbo MO, Odama LE, Umoh JU, Lamorde AG (2006). Pasteurella multocida pneumonic infection in sheep: Prevalence, clinical and pathological studies. Small Rum Res, 66, 273–277.
Otlu S (1997). Kars yöresinde koyun pnömonilerinden Mikoplazma'ların izolasyonu, identifikasyonu ve antibiyotiklere olan duyarlılıklarının belirlenmesi, Etlik Vet Mikrobiol Derg, 9 (1), 157-174.
Özbey G, Muz A (2004). Pnömonili Koyun ve Keçilerin Akciğerlerinden Aerobik Bakteri İzolasyonları ve İzole Pasteurella multocida ve Mannheimia haemolytica’nın Polimeraz Zincir Reaksiyonu ile Saptanması, Turk J Vet Anim Sci, 28,209-216.
Quinn PJ, Carter ME, Markey B, Carter GR (1999). Clinical Veterinary Microbiology. Wolfe Publication, London, UK.
Radostits OM, Blood DC, Gay CC (1994). Veterinary Medicine: A Textbook of the Diseases of Cattle, Sheep, Pigs, Goats and Horses, 9 th edition, Saunders (W.B.) Co Ltd, London.
Rolinski Z, Sobol M, Skrobisz J (1999). A computer analysis of antibiograms of microorganisms isolated from cattle and sheep, Med Weter, 55(1), 30-33.
Vaid RK, Barua S, Kumar A, Dwivedi D, Pal S, Viihan VS (2008).
Isolation and Molecular Identification of a Multi-Drug Resistant Pasteurella multocida Isolate from Sheep, Veterinary Practitioner, 9(1), 32-36.
Yates WDG (1982). A Review of Infectious Bovine Rhinotracheitis, Shipping Fever Pneumonia and Viral-Bacterial Synergism in Respiratory Disease of Cattle, Can J Comp Med, 46(3), 225-263.
